بەيتانىس تانىس - اڭگىمە
ءسويتىپ ءجۇرىپ ءبىر قىزبەن تانىستى. تانىستى دەۋ ارتىق، ارينە. كۇندە كورەدى سول قىزدى. ول دا بۇعان ۇقساپ جاياۋ جۇرگەندى ۇناتسا كەرەك. العاشقىدا قىز بۇعان قاراماي وتە شىعاتىن. اققۇبا ءوڭدى، ورتا بويلى، اق كويلەكتى ادەمى قىز الىستان كوزگە تۇسەتىن. جاقىنداعان ساتتە بۇل وعان ءبىر قاراپ قالاتىن. اياق كيىمى دە اپپاق ەكەن. بۇل ىشتەي «ادەمى» دەگەن ەسىم بەرىپ تە ۇلگەردى بەيتانىسىنا.
وسىلايشا ءبىر اپتا ءوتتى. كۇندە كورە بەرگەن سوڭ با، الدە قىزىعۋشىلىعى باسىم ءتۇستى مە، قىز دا ءبىر كۇنى بۇعان كوز قىرىن سالدى. ەكەۋىنىڭ جانارى ءبىر ءسات شارپىسىپ تۇردى دا، سەيىت تومەن قاراعان كۇيى كەتە باردى. جاياۋ جۇرگىنشىگە ارنالعان جولدى تەسىپ كەتە جازداپ، «تىق-تىق» ەتكەن وكشە دىبىسى جىگىتتەن الىستاي بەردى.
كۇندە ەكەۋى كەلىسىپ العانداي باعدارشام تۇبىندە «كەزدەسەدى». مىندەتتى تۇردە قىزىل جانادى. قىز جولدىڭ ارعى بەتىندە، سەيىت بەرگى جاعىندا ءبىر-بىرىنە ۇرلانا قاراپ تۇرادى. كوك جانعان كەزدە ەكەۋى ءبىر-بىرىنە قاراما-قارسى ءجۇرىپ، جولدى كەسىپ وتەدى. سوندايدا ادەمىگە ءبىر قاراپ قالاتىن جىگىت سوڭعى كەزدە تايساقتاپ ءجۇر. ايتسە دە قىزدىڭ ءوزىن ءتىنتىپ وتكەن جانارىن سەزەدى. تاعى ءبىر بايقاعانى اۋەلگىدە كوبىنەسە اق كويلەك كيىپ جۇرەتىن الگى قىز، ەندى كۇندە ءارتۇرلى كيىنەتىن بولىپتى.
ءبىر قىزىعى، سەيىت تاڭەرتەڭ داڭعىلدىڭ سول شەتىمەن جۇمىسقا كەلىپ، قايتاردا وڭ جاعىمەن جۇرەدى. قىز دا سويتەدى، ەكەۋى دە تاڭەرتەڭگى جانە كەشكى كولەڭكە تۇسەتىن تۇسپەن جۇرەدى. ۇلكەن جولدى قيىپ وتەتىن كىشى جولعا ورنالاسقان باعدارشام ماڭايىنداعى كەزدەسۋگە شەك قويۋدى ويلاعان سەيىت ادەتىنەن ەرتەرەك جۇمىسقا اتتاندى. قىز دا سويتسە كەرەك. ەكەۋى تاعى دا باعدارشامنىڭ قىزىل ءتۇسى جانىپ تۇرعان ۋاقىتتا ءبىر-بىرىنە قاراپ تۇردى. قىز كۇلىپ جىبەردى.
ايىبى اشىلعانداي جىگىت وعان ءبىر قاراۋعا دا شاماسى كەلمەي جانىنان زۋ ەتىپ وتە شىقتى. «تىق-تىق» ەتكەن وكشە دىبىسى كەنەت تىنا قالدى. دەمەك ادەمى كىلت توقتاپ، سوڭىنا بۇرىلىپ قاراعان عوي. باعدارشامداعى كوك ءتۇستى قىزىل ءتۇس الماستىراتىنىن سەزدىرىپ، سارى ءتۇس لىپىلداي باستادى. سەيىت جولدان ءوتىپ، سوڭىنا جالت بۇرىلدى. قىزدىڭ اياق كيىمىنىڭ باۋى اعىتىلىپ كەتكەن بە، ول ەڭكەيە سالا، توبىعىن ۋقالاۋعا كىرىستى.
جىگىت جوعارى قارادى، قىزىل ءتۇس جانۋعا جاقىن. وڭمەڭدەپ تۇرعان كولىكتەر بيپىلدەتە باستادى. «كولىك سوعىپ كەتپەسە جارادى» دەگەن سۋىق ويدان سەيىتتىڭ جۇرەگى توقتاپ قالا جازدادى. قىزعا قاراي قالاي ۇمتىلعانىن ءوزى دە سەزبەدى. سول ارادا قىز ەپشىل قيمىلمەن ءبىر-ەكى اتتاپ، ارعى بەتكە ءوتىپ الدى. «ۋھ» دەپ جەڭىل كۇرسىندى بۇل. ال ادەمى ءبىر جىميدى دا، جولىن جالعاستىرا جونەلدى. سەيىتتى سىناعان بولسا كەرەك. اڭقاۋ جىگىت قاقپانعا تۇسكەنىنە ىڭعايسىزدانىپ، ءبىر جاعى قىزدىڭ وزىنە دەگەن ىقىلاسىن سەزگەندەي وزگەشە ءبىر سەزىمگە بولەندى.
ەكى ايدان استام ۋاقىت ەكەۋى كۇندە «كەزدەسىپ» ءجۇردى. ءبىراق ەندى باعدارشام تۇبىندە ەمەس. بىردە ساياباق جانىندا، بىردە ءدامحانا قاسىندا، بىردە فيلارمونيا قارسىسىندا. بۇرىنعىعا قاراعاندا بويىنا باتىلدىق جيناعان جىگىت قىزعا باس يزەپ، سالەمدەسۋدىڭ ىرىمىن جاسايتىن حالگە جەتكەن. قىزدىڭ وزىنە كەت ارى ەمەس ەكەنىن بار بولمىسىمەن سەزەدى. توقتاتىپ، تانىسۋعا باتىلى جەتپەيدى اتتەڭ. ۇيالىپ، تەرلەپ شىعا كەلەدى. تەك باس يزەۋمەن شەكتەلەدى. بۇعان دا شۇكىرشىلىك ەتەدى ىشتەي.
كەيدە قيالعا بەرىلەدى. ءسويتىپ ويمەن وقيعا سىزادى. سۇلۋىنا ءبىر بۇزاقىلار تيىسە كەتتى. جان-جاعىنان قاۋمالاپ، يىعىنا ىلگەن اپپاق سومكەسىنە جارماستى. ۇرىككەن ەلىكتىڭ جانارىنداي جاۋتەڭدەگەن قىز اينالاسىنا ۇمىتپەن قارادى. ءبىراق ماڭايدا جان پەندە جوق. ول كومەككە شاقىرماقشى ەدى، بۇزاقىلاردىڭ ءبىرى اۋزىن باسا قويدى. وسى كەزدە سەيىت جاردەمگە ۇمتىلدى.
بالالىق شاعىنان اۋىل بالالارىمەن ابدەن توبەلەسىپ ۇيرەنگەن اككىلىگى بار. بارا سالا بىرەۋىن قۇلاق شەكەدەن پەرىپ قالىپ، جالپ ەتكىزدى. ەكىنشىسىن قارا ساننان تەۋىپ قۇلاتتى. ءۇشىنشىسىنىڭ جاعاسىنان الىپ، قىزعا قاراپ: «ادەمى، قاش» دەدى. سول كەزدە تۋ سىرتىنان پايدا بولعان ءتورتىنشى جىگىت اۋىر زاتپەن باسىنا ۇرىپ، ەسىنەن تاندىردى.
كوزىن اشسا، اۋرۋحانادا جاتىر. بۇنىڭ كەرەۋەتىنىڭ شەتىنە اق جەلەڭ كيگەن مەيىربيكە جايعاسىپتى. سەيىتتىڭ وڭ قولىن كەۋدەسىنە قىسىپ العان. جىگىت كوزىن قاتتىراق اشىپ قاراپ ەدى، مەيىربيكە ەمەس، اپپاق كويلەك كيىپ وتىرعان ادەمى ەكەن.
جانارى جاسقا تولعان قىز، عاشىعىنىڭ ەسىن جيعانىن كورىپ، دارىگەرلەردى شاقىردى. ولاردىڭ ايتۋىنشا، قۇلاپ جاتقان جىگىتتى تەپكى استىنا العان بۇزاقىلاردى ءناپ-نازىك قىز سومكەسىمەن ۇرىپ ءجۇرىپ، سول ماڭنان الىستاتىپتى. سول ارادا ءتارتىپ ساقشىلارى دا كەلىپ ۇلگەرگەن. قىزدى توناماقشى بولعانداردى پوليتسيا بولىمىنە، ال سەيىتتى اۋرۋحاناعا الىپ كەتىپتى. ادەمى قوسىلا كەلىپتى. تۇنىمەن ۇيىقتاماي بۇنىڭ جانىندا وتىرىپتى...
سەيىت «تىق-تىق» ەتكەن دىبىستان سەلك ەتە قالدى. ءتاتتى ويىن بۇزىپ جىبەرگەن تۋفلي يەسىنە جاقتىرماي كوز تاستادى. اپپاق اياق كيىمدى كورىپ، اقىرىنداپ جوعارى قاراي باستادى. ادەمى ەكەن دەپ دامەتكەن. قايدان؟!. ماساڭ جۇزىنە ءتالپىش كۇلكى جينالعان بەيتانىس بويجەتكەن: «جىگىتىم، ءبىر تال سيگارەتىڭ بار ما؟» دەپ، ءاي-ءشاي جوق، ءوزىمسىنىپ، يىعىنان قۇشاقتاپ، جانىنا وتىرا كەتتى. - سيگارەتتەن باسقا تاعى نەڭ بار؟..
- مەن شەكپەيمىن.
سەيىت كۇڭك ەتتى دە ورنىنان تۇرىپ كەتتى. ساياباقتان شىعىپ، ۇيىنە تارتتى. ەرتەڭ دۇيسەنبى، جۇمىس كۇنى، تاعى دا عاشىعىمەن كەزدەسەدى. ءتۇندى ارەڭ وتكىزىپ، تاڭدى زورعا اتىرىپ، تاڭەرتەڭگى تاماقتان اۋىز تيە سالا جۇمىسىنا اسىقتى. بۇل جولى قىز مۇڭايىپ بارا جاتقانداي ءتۇيىلدى. سوندا دا جىگىتتىڭ باس يزەگەن سالەمىن قابىل الىپ، قاسىنان وتە شىقتى. «تىق-تىق» ەتكەن وكشە دىبىسى ۇزىلگەن جوق. دەمەك ول بۇرىلىپ قارامادى. قاشانعى وسىلاي سوزىلا بەرەدى؟ سەيىت بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن بىلمەيدى. بىلەتىنى ادەمىنى قاتتى ۇناتىپ قالعانى، ونىڭ دا وزىندە كوڭىلى بار ەكەنى. تەك تاربيەمەن سىڭگەن ۇياڭدىق تاۋەكەلگە بەل بايلاتپاي ءجۇر. وكىنىشتىسى دە سول!
وسىلايشا تاعى دا ەكى ايداي ۋاقىت وتە شىقتى. تابيعات سارى تۇسكە ەنىپ، جاڭبىرلى ماۋسىم -كۇز دە جەتتى. ءبىراق كۇن سۋىق ەمەس، جۇرت ءالى دە جەڭىل كيىمدە ءجۇر. بۇلار ەندى كوبىنەسە ورتالىق ساياباق تۇسىندا كەزدەسۋدى ادەتكە اينالدىرىپ العان، الدە رەتى سولاي بولىپ ءجۇر مە؟ بىردە قىز ۇيالى تەلەفونمەن سويلەسىپ كەلە جاتتى. ەكەۋى ءبىر-بىرىنە جاقىنداعان كەزدە، ول انادايداعى ورىندىققا جايعاسىپ، ەكى اياعىن ايقاستىرىپ وتىرا كەتتى.
تۇتقانىڭ ارعى جاعىنداعى اداممەن سويلەسىپ، اندا-ساندا سەيىتكە كوز تاستاپ قويۋدى دا ۇمىتقان جوق. بۇنىڭ اياعىنا تاس بايلانىپ قالعان سەكىلدى. ءجۇرىسى ونبەي كىبىرتىكتەدى دە قالدى. تىلدەسۋدىڭ امالىن تاپپاي الەكتەندى. سىلتاۋ ىزدەدى. ەگەر بۇگىن سويلەسپەسە، ەرتەڭ كەش قالاتىنداي تۇيسىك بويىن بيلەپ الدى. سودان قيپاقتاي بەردى.
«بىرەۋ-مىرەۋ قوڭىراۋ شالسا عوي، مەن دە ادەمىنىڭ جانىنا جايعاسىپ، سويلەسكەن بولىپ، قاسىندا وتىرار ەدىم» دەپ قيالدادى. ەشكىم مۇنى تەلەفونمەن ىزدەمەسە دە، جانقالتاسىنا قولىن سۇقتى. ماسقارا! ۇيالى تەلەفونى جوق! ۇيىنەن شىعاردا ونى العانى انىق ەسىندە. كەلگەن جاعىنا جالت قارادى. «جولدا ءتۇسىپ قالدى ما ەكەن؟».
- نە بولدى، اعا؟!
تۋ سىرتىنان شىققان نازىك داۋىسقا جالت قارادى. ادەمى ەكەن. جانارىندا تولقۋ مەن ۇرەي بەلگىسى تۇر.
- مازاڭىز قاشتى ما؟ - دەدى سوسىن بۇعان تاعى دا جاقىنداي ءتۇسىپ.
- تەلەفونىم... جاڭا ءبىرازدا عانا بار ەدى...
- ءنومىرىڭىزدى ايتىڭىز!
قىز سەيىت ايتقان ءنومىردى تەرىپ ەدى، كوستيۋمىنىڭ وڭ جاق قاپتالىنداعى ۇيالى تەلەفونى شىڭعىرلاي جونەلدى. بايقاماي باسقا جاققا سالىپ قويعان ەكەن. بۇل اق تەر-كوك تەرگە ءتۇستى.
- مومىنداۋ جىگىت پە دەپ جۇرسەم... ءاي، قۋ ەكەنسىز - دەدى ادەمى. بۇنى كىنالاپ سويلەدى مە، الدە ريزاشىلىق ءبىلدىردى مە، ول جاعىن سەيىت اڭعارمادى. سىرتتاي عاشىق بولىپ جۇرگەن ارۋدىڭ ءنومىرىن ءوز تەلەفونىنا ساقتاۋ بولدى بار بىلگەنى. قىزدىڭ قاشان كەتىپ قالعانىن دا بايقاماپتى. كەنەت، جولدىڭ جونىن تەسكەندەي ۇرەيلى دىبىس شىعارىپ، دوڭعالاقتارى تايعاناپ بارىپ، دۇك ەتىپ الدەنەنى سوعىپ توقتاعان كولىك داۋىسىن عانا ەستىدى. ەسىن جيىپ، جان-جاعىنا قارادى.
جۇرەگى ارتقا تارتىپ كەتتى. انادايدا شالقاسىنان ءتۇسىپ ءبىر قىز جاتىر. بەت-اۋىزى قاننان كورىنبەيدى. ەكپىنىمەن كەلە جاتقان كولىك سوعىپ كەتىپ، اۋدەم جەرگە ۇشىرىپ جىبەرگەن. اپپاق كويلەگىنىڭ ەتەك جاعى اشىلىڭقىراپ، اق تۋفليىنىڭ بىرەۋى شەشىلىپ قالىپتى. قول سوزىم جەردە جاڭا عانا وزىنە قوڭىراۋ سوققان اق ءتۇستى ۇيالى تەلەفون ەكىگە ءبولىنىپ جاتىر.
- ادەمى!!!
قالاي ايقايلاپ جىبەرگەنىن بىلمەيدى. توپتانعان ادامداردى قاعىپ-سوعىپ قىزدىڭ قاسىنا جەتتى. باسىن كوتەرە بەرىپ ەدى، جانسىز دەنە سىلق ەتىپ قولىنان تومەن سىرعىدى. وسى كەزدە ماڭايدى شۋعا بولەپ جەدەل جاردەم كولىگى دە جەتتى. ىلەزدە ونى زەمبىلگە سالىپ، بىلەگىنىڭ، موينىنىڭ تامىرىن ۇستاپ كورگەن ەگدە دارىگەر قاسىنداعى كومەكشىسىنە قاراپ، باسىن شايقادى.
سەيىت قوس قولىمەن بەتىن باسىپ، وتىرا كەتتى. ىپ-ىستىق تامشىلار ساۋساقتارىنىڭ اراسىن سۋلاپ، تىرس-تىرس ەتىپ تومەن قاراي تامىپ جاتتى.
تاڭىربەرگەن بولمىسوۆ.
adiletgazeti.kz
