قازاقستاندىق «شوقان ءۋاليحانوۆ ىزىمەن» ەكسپەديتسياسى «ازيا ريمىنە» جەتتى
قازاق ۇلتتىق گەوگرافيا قاۋىمداستىعى ۇيىمداستىرعان جوباعا قاتىسۋشىلار ۇرىمجىدەن كەيىن قىتاي ەلىنىڭ وڭتۇستىك- باتىس اۋماعىندا ورنالاسقان، الەمدەگى ەڭ كونە قالالاردىڭ ءبىرى، ءارى بۋددا مادەنيەتىنىڭ ورتالىعى تۇرپانعا بەت العان بولاتىن. ول جاققا بارا جاتقاندا ەكسپەديتسياعا قاتىسۋشىلار داۆانشى اۋداندىق ۋەزدىنە ايالداعان. وندا قازاقستاندىق دەلەگاتسيا مۇشەلەرى جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن جولىعىپ، اڭگىمەگە تارتقان. ولار جاز مەزگىلىندە تۇرپان ولكەسى اپتاپ ىستىق بولاتىندىقتان تۇرپاندىقتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى داۆانشىدا بىرنەشە ايعا پاتەر جالداپ، جان شاقىراتىندىقتارىن ايتقان. سوعان قاراماستان قازاقستاننان بارعان ساياحاتشىلار قارسى باعىتقا ءجۇرىپ، قاپىرىق، ءارى ىستىق ايماققا جول تارتقان.
اسفالتالعان تەگىس جول شاڭدى- بۇرقاسىندى، بالشىقتى القاپتى باسىپ وتەدى. ول جەرلەردە نە اعاش، ءتىپتى ءشوپ تە وسپەيدى ەكەن. «ول ايماقتان تەك مۇناي بۇرعىلارى مەن جەلگەنەراتورىن عانا كورۋگە بولادى. ونداعى كورىنىس كەيبىر فيلمدەردەگى ءشول باسقان كورىنىستەردى ەلەستەتەدى»، - دەيدى ەكسپەديتسياعا قاتىسۋشىلار.
ال ارادا 200 شاقىرىمنان استام جولدى ءجۇرىپ وتكەن ەكسپەديتسياعا قاتىسۋشىلار تۇرپانعا دا كەلىپ جەتكەن. تۇرپاننىڭ ماڭى شەكسىز شولەتتەن ارىلتىپ، اۋىل شارۋاشىلىعى دامىعان، جاسىل جەلەككە بولەنگەن ءجۇزىم القابى بايقالعان.
«شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ كەرۋەن ىزىمەن» ەكسپەديتسياسىنىڭ عىلىمي جەتەكشىسى سمايلجان يمينوۆ ورتا عاسىرلاردا بۇل مەملەكەت- قالا الەمگە ايگىلى، ءارى ايماقتىڭ دامۋىندا ايتارلىقتاي رول اتقارعانىن ايتتى. «بۇل ءشول دالادا كەي جىلدارى 60 گرادۋسقا دەيىن ىسىسا، ال جەردىڭ بەتكى قاباتى 90 گرادۋسقا دەيىن قىزىپ كەتەدى. سوندىقتان ەجەلگى تۇرپاندىقتار، ياكي ۇيعىرلار تاۋ بوكتەرىندەگى ءار بۇلاققا ارنا قازىپ، جەر استى ارىقتار جۇرگىزگەن. ونى «كارىز» دەپ اتاعان»، - دەدى يمينوۆ.
ونىڭ سوزىنە قاراعاندا، كليمات ونداعى تۇرعىنداردىڭ ينجەنەرلىك قابىلەتىن وياتىپ، جەرگە بەيىمدەلۋگە يتەرمەلەگەن. تۇرپاندىقتان قۇددىقتار قازىپ، ولاردى 5-10 مەتر تەرەڭدىكتەگى تۋننەلدەر ارقىلى جالعاپ وتىرعان. وسىلايشا ءۇيدىڭ ىشىنە دە، باقشاعا دا سۋ جەتكىزىلىپ وتىرعان. ال بۇل ءوز كەزەگىندە قالانىڭ ودان ءارى دامۋىنا سەپتىگىن تيگىزىپ، ءجۇزىم القاپتارىنىڭ جايقالىپ وسۋىنە مۇمكىندىك بەرىپ وتىر.
ايتا كەتەيىك، كەزىندە شوقان ءۋاليحانوۆ تۇرپانعا جەتە الماعان. سەبەبى ول ۋاقىتتا ارا قاشىقتىعى 1200 شاقىرىمدى قۇرايتىن قاشعاريا مەن تۇرپاننىڭ اراسى تىم ۇزاق بولاتىن.
«تۇرپان - ۇلى جىبەك جولى بويىندا ورنالاسقان، ناقتىراق ايتقاندا كونە جولدىڭ سولتۇستىك تارماعىنا ورىن تەپكەن. ول ۋاقىتتاعى ادامدار تۇرپانعا ەجەلگى ريم، افينا، سپارتا نەمەسە ۆاۆيلوننان ارتىق قىزىقپاسا، كەم قىزىقپاعان. شىندىعىندا كوپتەگەن ادامدار الىس شەت ەلدەردى ارالاعاندى ۇناتادى، ال قازاقستانمەن شەكتەسىپ جاتقان مىناداي جەرلەردىڭ بارىن دا بىلمەيدى. مەنىڭ ايتىپ وتىرعانىم ورتالىق ازياداعى ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى التىن شەڭبەر. ال بۇل ءبىزدىڭ ەلىمىزدى قىتاي ەلى، قىرعىزستان، وزبەكستانمەن اراداعى مادەني بايلانىستى جانداندىرۋى ءتيىس»، - دەدى يمينوۆ.
ەسكە سالامىز، قاشعارياعا دەيىن ءجۇرىپ ءوتۋى ءتيىس «شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ كەرۋەن ىزىمەن» عىلىمي- تانىمدىق ەكسپەديتسياسى شىلدەنىڭ 24- كۇنى جولعا شىققان بولاتىن. ەكسپەديتسياعا قاتىسۋشىلار 12 كۇن ىشىندە قىرعىزستان مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى اۋماعىمەن جالپى ۇزىندىعى 6 مىڭ شاقىرىم قاشىقتىقتى ءجۇرىپ ءوتۋى ءتيىس. ەكسپەديتسياعا قاتىسۋشىلار تۇرپاننان شىعىپ، شىڭجاڭ ۇيعىر اۆتونوميالى رايوننىڭ گەوگرافيالىق ورتالىعى كورلاعا باعىت الدى. جوسپار بويىنشا ساياحاتشى توپ قاشقارياعا شىلدەنىڭ 28-29 - كۇنى جەتۋى كەرەك بولعان. وسى جەردەن باستاپ ەكسپەديتسياعا قاتىسۋشىلار ۇلى عالىم شوقان ءۋاليحانوۆ ءجۇرىپ وتكەن جولدارمەن قايتا ءجۇرىپ، عالىمنىڭ ەڭبەكتەرىندە كورسەتىلگەن باعىتپەن جۇرەتىن بولادى.
