قىزىڭ كەتتى قىرىمعا
الەۋمەتتىك جەلىدە قوزعالعان ماسەلە بولعانىمەن، سوڭعى جىلدارى اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرگەن قىزداردىڭ اعىلشىن ازاماتتارىنا، قىتاي ءتىلىن بىلەتىندەردىڭ قىتايلىقتارعا تۇرمىس قۇرۋى ادەتكە اينالعانى جاسىرىن ەمەس.
قىزدارىمىزدىڭ قاي مەملەكەتتەردە ءبىلىم الامىن دەسە دە، ەركى بار. قازاق قىزىنىڭ «جەتى جۇرتتىڭ ءتىلىن بىلۋىنە» قارسىلىعىمىز جوق. الايدا سالتى باسقا، ءداستۇرى بولەك وزگە ۇلت وكىلدەرىمەن نەكەلەسىپ، تۇرمىس قۇرۋعا بەيىم تۇراتىن قىزدارىمىز ءوز قاعىنان نەگە جەرىندى؟ ! بۇل - ماسەلەنىڭ ءبىر جاعى. ەكىنشى ءبىر تۇسى، شەت ەلدەردە ءبىلىم الۋعا كەتكەن قىزداردىڭ كوپشىلىگى مەملەكەتتىك «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ تۇلەكتەرى ەمەس پە ەكەن دەگەن وي قىلاڭدايدى. لوندوندا، كانادادا، نە بولماسا، وزگە مەملەكەتتەردە ءبىلىم الىپ، ديپلومى قولعا تيگەن سوڭ، قىزمەت تاۋىپ، سول ەلدەردە قالىپ قوياتىنداردىڭ كەيبىرى مەملەكەتتىڭ قارجىسىمەن ءبىلىم العان جوق پا دەپ ويلايسىڭ.
قازاقتىڭ قايراتكەر قىزدارىنىڭ ءبىرى، ۇزاق جىلدار بويى جوعارى پارتيا مەكتەبىندە بىلىكتى قىزمەت اتقارعان بيجامال رامازانوۆا اپايمەن كەزدەسكەنىمدە، باسىنان وتكەن مىنا ءبىر جايتتى اڭگىمەلەپ بەرىپ ەدى.
«بىردە سوماليدىڭ ساۆانناسىنا بارا جاتتىق. سوندا جولدا ءبىر تۇيە، ەكى ەشكىنىڭ قاسىندا شاشى جالبىراعان سارى ايەلدىڭ وتىرعانىن كوردىم. ەلشىلىكتەگى ادامداردان «مىناۋ نە ىستەپ وتىرعان ادام» دەپ سۇراعانىمدا، ماسكەۋدەگى ءبىر گەنەرالدىڭ قىزى ەكەنىن، سوماليدىڭ جىگىتىنە كۇيەۋگە شىققاندىعىن ايتتى. كەلگەننەن كەيىن ءوزىنىڭ ازاماتتىعىن جويعان. ءبىراق بالالى بولا الماعان. سوندىقتان اكە- شەشەسى «بىزگە قالايدا پەرزەنت كەرەك» دەپ ەكىنشى ايەل الۋعا رۇقسات سۇراعان. ول رۇقسات بەرمەگەن. ونىمەن قويماي، ۇرىس- كەرىس شىعارىپ، ەلشىلىككە بارىپ، تىنىش وتىرعان ەلدى دۇرلىكتىرىپ شۋ شىعارعان. ەش نارسەگە كونبەگەن. سودان كەيىن ءبارى جينالىپ، «بىزدە ايەلدىڭ قۇنى ءبىر تۇيە، ءتورت ەشكى، ءبىز وسىنى ساعان بەرەمىز. ءارى قاراي ءوز ءومىرىڭدى ءوزىڭ ءبىل» دەپ، قىزدى الىس جەرگە اپارىپ تاستاعان. مىنە، قانداي باقىتسىزدىق؟ ول قىزدى دا كىنالاۋعا بولمايدى. ءار ەلدىڭ ادەتى، زاڭى، ءداستۇرى، سالتى باسقا. ەگەر وسىنداي ءبىر وكىنىشتى ءومىر بىرەۋلەردىڭ باسىنان وتسە، مەن جۋرناليستەردەن سۇرانار ەدىم، سونداي جاندارمەن سويلەسىپ، اڭگىمەلەرىن ەلدىڭ قۇلاعىنا ءسىڭىرىپ، ەڭ بولماسا جاستارعا سەپتىگى ءتيسىن دەپ جازىپ تۇرسا ەكەن» دەگەن ەدى بيجامال اپاي.
بيجامال اپاي ماسكەۋدەگى گەنەرال قىزىنىڭ تاعدىرى تۋرالى مىسالعا كەلتىردى. بۇل كەڭەستىك كەزەڭدەگى ۋاقىتتىڭ كورىنىسى. ەل تاۋەلسىزدىگىن العالى بەرى شەتەلدەرگە قازاقستاننان قانشاما قىزدار وقۋعا اتتاندى. ول قىزداردىڭ قانشاسى ەلگە ورالدى، قانشاسى سول ەلدەردە قالىپ قويدى؟ ونىڭ ناقتى ستاتيستيكاسىن زەرتتەپ كورگەن بىرەۋ بار ما؟ جوق!
وسىدان ەكى جىل بۇرىن ق ر پارلامەنتى سەناتىنىڭ جالپى وتىرىسىندا دەپۋتات جابال ەرعاليەۆ قازاق قىزدارىن شەتەلگە وقۋعا جىبەرۋدى شەكتەۋ ماسەلەسىن كوتەرگەن ەدى. جابا ەرعاليەۆتىڭ دەپۋتاتتىق ساۋال كوتەرۋىنە سەپ بولعان ا ق ش- تان ەس- ءتۇسسىز كۇيدە ەلگە جەتكىزىلگەن اينۇر احمەتوۆانىڭ قايتىس بولۋى جانە شەتەلدەردە ءجۇرىپ، ءارتۇرلى ارەكەتتەرگە ۇرىنعان قازاق قىزدارىنىڭ تاعدىرى بولسا كەرەك.
ساۋالناماسىندا دەپۋتات: «ارينە، قىزدارىمىزدىڭ قاي مەملەكەتكە بارىپ ءبىلىم الامىن دەسە، ول وزدەرىنىڭ قۇقى. الايدا ءوز قىزدارىمىز بەن قارىنداستارىمىز شەتەلگە وقۋعا بارىپ، ول جەردە قازا تاۋىپ جاتسا، ودان قالدى قىزدارىمىز كىم كورىنگەنگە تۇرمىسقا شىعىپ كەتىپ جاتسا، ول ەلدىگىمىزگە سىن ەمەس پە؟ ! بۇگىنگى قىز بالالارىمىز ەرتەڭگى ۇرپاعىمىزدىڭ انالارى ەمەس پە؟ ! ۇلتىمىزدىڭ ۇرپاعىن دۇنيەگە اكەلەتىن دە قازاق قىزدارى ەمەس پە؟ ! ەتەگىن جەل كوتەرمەگەن قىز بالالارىمىزدى شەتەلدەرگە شاشىراتىپ جىبەرەتىندەي جانە جاتجۇرتتىڭ ازاماتتارىنا سۇراۋسىز كەتە بەرۋىنە وسىنشالىقتى بەيعام قارايتىنداي ءبىز كوپ پە ەدىك، ات توبەلىندەي عانا حالىق ەمەسپىز بە؟ ! ەلباسى ايتىپ وتىرعان باتىستىڭ جاساندى مادەنيەتىنىڭ بىزدەگى ەتەك الىپ بارا جاتقان بەيادەپ جانە ءتۇرلى بەيباستىقتارعا وسى باستان تىيىم سالا الماساق، ەرتەڭ كەش بولۋى مۇمكىن» دەگەن ەدى.
سەناتور ءوز سوزىندە قازاق قىزدارىن شەت مەملەكەتكە وقۋعا جىبەرۋدى مەيلىنشە شەكتەپ، كەرىسىنشە، ولاردىڭ ءوز ەلىمىزدە تولىققاندى ءبىلىم الۋىنا جاعداي جاسالۋ قاجەتتىگىن تىلگە تيەك ەتكەن ەدى. ودان بەرىدە ەكى جىل ءوتتى. دەپۋتاتتىڭ ساۋالىنان كەيىن قازاق قىزدارىنىڭ شەتەلدە ءبىلىم الۋىنا توقتام بولدى ما؟ 2004 - جىلدان باستاپ، «بولاشاق» باعدارلاماسى كەپىلگە ءۇي قويۋ ارقىلى جاستاردى شەتەلگە ءبىلىم الۋعا جىبەرەتىن بولدى. سونىڭ ارقاسىندا شەتەلدە قالىپ قوياتىنداردىڭ سانى كۇرت ازايعان كورىنەدى. بۇل ءادىستىڭ قازاق قىزدارىنىڭ سىرتتا قالىپ قويۋىنا شەكتەۋ بولعانى انىق.
ارينە، قازاق قىزىنىڭ وزگە ەلدەردە ءبىلىم الىپ، «وزگە ءتىلدىڭ ءبارىن بىلۋىنە» ەش قارسىلىق جوق. ماسەلە قازاق قىزىنىڭ ءبىلىم الۋىندا عانا ەمەس، قازاق ۇلتىنىڭ ۇرپاعىن جالعايتىن قىزدارىمىزدىڭ ءوز ەلىنەن، ءوز تىلىنەن، ءوز سالت- داستۇرىنەن الشاقتاپ بارا جاتقاندىعىندا. ۇلتتىڭ اناسى بولاتىن قىزداردىڭ ءوز ۇلتىنان جەرىنۋىنە نە سەبەپ؟ قىزداردىڭ كوپشىلىگى شەتتە قالۋعا نەگە قۇمار؟ ! الدە «ارقادا قىس جايلى بولسا، ارقار اۋىپ نەسى باردىڭ» كەبى مە؟ قالاي دەسەك تە، شەتەلدە قالىپ قوياتىن جاستاردىڭ باسىم كوپشىلىگى قىزدار ەكەنى داۋسىز.
P. S. قازاق قىزى ءبىلىم الۋى ءتيىس. ءبىلىمدى، وقىعان قازاق قىزى قازاق قوعامىنا دا قاجەت. ءبىراق ول ەڭ الدىمەن ۇرپاق جالعاستىراتىن، ۇلتتىڭ كەلەشەگىن جالعايتىن انا ەكەندىكتەرىن ۇمىتپاسا ەكەن دەيمىز. بەلگىلى اقىن اقۇشتاپ باقتىگەرەيەۆا «ءار نارسە ءوزىنىڭ تامىرىنا قايتادى. الما اعاشىنان ورىك وسپەيدى. ءار ۇلت ءوزى بوپ قالۋى كەرەك» دەگەن ەدى. قازاق قىزدارى مىقتى بولماي، قوعام مىقتى بولمايتىنىن ەسكەرسەك ەكەن. قىزدارى پاراساتتى، اناسى اقىلدى بولماسا، قوعام السىرەيدى.
كوسەمالى ءساتتىباي ۇلى، «اق جول» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى:
- ءوز باسىم قىزىمدى شەتەلگە وقۋعا جىبەرگەم جوق. امەريكا، مالايزيا جوعارى وقۋ ورىندارىنان شاقىرتۋ كەلدى. ويتكەنى قىزىم تۇركيادا وتكەن حالىقارالىق وليمپيادادان جۇلدەلى ورالعان. قازاق- تۇرىك ليتسەيىن بىتىرگەن. اعىلشىنشا جاقسى سويلەيدى. ءبىراق «شەتەلگە وقۋعا بارمايسىڭ» دەدىم. سوسىن ول الماتىداعى مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتكە گرانتپەن ءتۇسىپ كەتتى. قازىر سوندا وقىپ ءجۇر. «نەگە جىبەرمەدىڭىز؟ » دەسەڭ، ول سەنىڭ سۇراعىڭداعى ماسەلەگە بايلانىستى. قىزىمىزدان تىرىدەي ايىرىلاتىن جاعدايىمىز جوق. ءبىراق ءبارى ءبىر اللانىڭ قولىندا عوي، قازاقستاندا ءجۇرىپ تە قىتايعا، افريكالىقتارعا، رەسەيلىكتەرگە شىعىپ جاتقان قاراكوز قىزدارىمىز جەتەرلىك ەمەس پە؟ ! بۇل جەردە ءبارى وتباسى تاربيەسىنە بايلانىستى. قازاق قىزى قاي جەردە، قاي ەلدە جۇرسە دە ۇستامدى بولىپ، «قىزعا قىرىق ۇيدەن تىيۋ» دەگەن ءاز انالارىمىزدىڭ ءسوزىن ەستەرىنەن شىعارماۋى قاجەت دەپ بىلەم.
ەسەنگۇل كاپ قىزى، جۋرناليست:
- قازاق قىزىنىڭ شەتتە ءبىلىم الىپ، سول ەلدە قالىپ قويۋى جاقسى ءۇردىس ەمەس. قازاق كوبەيۋى كەرەك دەيمىز. الايدا ونى كوبەيتەتىن قىزداردىڭ شەتەلدىكتەرگە تۇرمىس قۇرىپ جاتۋى قىنجىلتاتىن ءىس. شەتەلگە قىزدارىن وقۋعا جىبەرەتىن كەزدە اتا- انا ولاردىڭ قۇلاعىنا ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى جاستايىنان سىڭىرە بىلگەنى ءجون. جالپى، مەن قىزداردىڭ شەتەلدەردە ءبىلىم الۋىنا قارسى ەمەسپىن. ماسەلەنىڭ ءبىر ۇشى - وتباسىنداعى تاربيەگە تىرەلەدى. وتباسىندا ۇلتتىق رۋحپەن سۋسىنداپ وسكەن بالا قايدا جۇرسە دە، ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن جوعارى قويادى. ولار دا تامىرى تەرەڭگە كەتكەن بايتەرەك سەكىلدى. تامىرى تەرەڭدە جاتقان بايتەرەكتى قۇلاتۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان مۇحتار اۋەزوۆ ايتقانداي، ەڭ اۋەلى «بەسىگىمىزدى تۇزەگەنىمىز ابزال» .
دارمەن سمايىل، ۇلتتىق جۋرناليستىك زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى:
- بىلىمىنە «شۇكىر!» ەتەتىن تانىس ءۇش قىزدىڭ شەتەلدىككە تيگەنىن ءبىلىپ، ءوزىمدى قويارعا جەر تاپپاي، ءىشىم قان جىلاپ تۇر. ۇشەۋى دە اعىلشىنشا جاقسى بىلەتىن. سوعان قاراعاندا، قازاق قىزدارىنا اعىلشىنشا ۇيرەتۋگە ابايلاپ قاراۋ كەرەك سەكىلدى. كەز كەلگەن ۇلتتىڭ سايدىڭ تاسىنداي جىگىتتەرىن وزىنە ۇيلەندىرۋ ءۇشىن ءتولقۇجاتىنا «يەۆرەي» دەپ جازعىزاتىن يەۆرەي قىزدارىمەن سالىستىرىپ ايتىسقاندا، قازاق قىزدارىن ءولىپ- ءوشىپ قورعايتىن باسىم نە دەرىمدى بىلمەي وتىرمىن؟ ! كەيبىر قازاق قىزدارىنىڭ رۋحى تومەندەپ كەتكەن بە؟
ەرنۇر ءابدىسامات، ۇستاز:
- «قىزعا قىرىق ۇيدەن تىيىم» دەيدى. ءلاجى بولسا، قىزدى سىرتقا جىبەرمەۋ كەرەك. قىز ءورىستى كەڭەيتەدى. كەز كەلگەن اتا- انا قىزىنا جاقسى ءتالىم- تاربيە بەرىپ، جاقسى قۇدا- قۇداعي تاۋىپ، ءورىسىن كەڭەيتكىسى كەلەدى. سوندىقتان قىزدى وقۋعا شەتكە جىبەرمەۋ كەرەك. وقۋعا جىبەرسە دە، ۇزاق ۋاقىتقا ەمەس. ۇزاققا كەتسە، قازاقتىڭ ءبىلىمدى ءبىر قىزىنان ايىرىلىپ قالمايمىز با؟ ول قىزدىڭ ەلگە ورالۋىن قاداعالاپ وتىرۋىمىز كەرەك. كەز كەلگەن ءبىلىمدى ازاماتتىڭ وتانىنا قايتا ورالۋىن باقىلايتىن ءبىر ۇيىم قاجەت سياقتى.
گۇلزينا بەكتاس
«ايقىن»
