شاعىن مەملەكەتىمىزدى قورعاي الامىز با؟
ويتكەنى وتباسى - شاعىن مەملەكەت. ءبىز شاعىن مەملەكەتتى، ياعني وتباسى قۇندىلىعىن ساقتاي الىپ ءجۇرمىز بە؟ جۋىردا ەلگە باردىم. اياداي عانا اۋىلىمدا حالىق كوپ شوعىرلانباعان. ارى كەتسە، 100-150 وتباسى بار شىعار. ءبىرىن-ءبىرى الىستان تانيدى، ءبىرىنىڭ قايعىسى بىرىنە ورتاق. ءبىرىنىڭ قۋانىشىن ەكىنشىسى بولىسۋگە قۇشتار شاعىن اۋىلدا ءبارى الاقانداعىداي كورىنىپ تۇرادى. جاقسىلىعىن دا سەزەدى، جاماندىقتى دا بىردەن بايقايدى. كىمنىڭ وتباسىندا نەندەي وقيعا ءوتىپ جاتقانىنان دا حاباردار. تەنتەگى مەن تەلىسىن دە جونگە سالاتىن اۋىل ەدى ءبىر كەزدەرى. قازىر شە؟ كىشكەنتاي عانا اۋىلدىڭ بۇگىندە تىنىسى نەگە تارىلدى؟ قايماعى بۇزىلماعان اۋىلدىڭ بەرەكەسى نەگە كەتىپ بارادى؟
بۇرىندارى اۋىلدا «پالەنشەنىڭ قىزى تۇرمىستان قايتىپ كەلىپتى»، نە بولماسا، «پالەنشەنىڭ بالاسى اجىراستى» دەگەن ءسوزدى ەستىمەۋشى ەدىك. ءتىپتى قىزى تۇرمىستان قايتىپ كەلگەن وتباسى ءۇشىن ار ازابىن تارتۋدان اسقان مەحنات جوق ەدى. قازىر مۇنىڭ ءبارى وزگەرگەن.
ءتورت بالاسىن الىپ، اكە-شەشەسىنىڭ ۇيىنە قايتىپ كەلگەن قىزداردى دا كوزىمىز كوردى. توركىندەپ كەلسە، ءبىرسارى. جيەندەر اۋىلدا ناعاشىنىڭ قولىندا ءوسىپ جاتىر. بەس بالاسىن الىپ، توركىنىنە كەتكەن كەلىن تۋرالى دا ەستىدىك اۋىلدان. مۇنداي كورىنىستەر ءاربىر بەس-التى ءۇي سايىن قايتالانىپ وتىرادى. ءبىرى-ەكى بالامەن، ءبىرى - بەس بالامەن، ەندى ءبىرى - التى بالامەن ۇيىنەن بەزىپ بارادى. شاعىن عانا اۋىلدا اجىراسپاعان ەر-ازامات پەن قىزدارىمىز كەمدە-كەم. ءبارى دە وتباسى دەيتىن كيەلى ۇعىمدى جەڭىلدەتىپ جىبەرگەن. كەز كەلگەن ساتتە وتباسىن تارك ەتۋگە دايىن تۇرادى. بۇل - ۇلدىڭ دا بويىنان كەزدەسەدى، قىزدىڭ دا بويىنان تاباسىز.
بۇل - ءبىر عانا اياداي اۋىلدىڭ كورىنىسى. اۋدان ورتالىقتارى مەن ۇلكەن قالالاردا «اجىراسۋ» كوبەيگەنى سونشالىق، قانىمىزعا دەندەپ ەنىپ بارادى. ماسەلەن، ەلىمىزدە 2002 - جىلى 99 مىڭ وتباسى قۇرىلسا، ونىڭ 31 مىڭى قايتا اجىراسقان. بۇل كورسەتكىش بويىنشا قازاقستان الەمدە بىرىنشى وندىققا كىرەدى. ستاتيستيكا دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك، نەكەگە تۇراتىنداردىڭ ۇشتەن ءبىر پايىزى قايتا اجىراساتىن كورىنەدى.
وسىدان ءۇش جىل بۇرىن قازاقستاندا 144357 وتباسى زاڭدى نەكەگە تۇرسا، ونىڭ 40982 سى اجىراسىپ كەتكەن. وتكەن 2013 - جىلى الماتىدا 5500 وتباسى اجىراسۋعا ارىز بەرىپتى. قاراعاندى وبلىسىندا - 4,9 مىڭ، شىعىس قازاقستاندا 4 جارىم مىڭ وتباسى اجىراعان. بيىلعى جارتى جىلدىقتىڭ وزىندە اجىراسقاندار سانى جيىرما مىڭنان اسىپ جىعىلىپتى. دەمەك، ەلىمىزدە نەكەگە تۇرعانداردىڭ كوپشىلىگى اجىراسۋعا بەيىم تۇرادى دەگەن ءسوز.
وتباسى - ادام ءۇشىن ەڭ جاقىن الەۋمەتتىك ورتا. وتباسى بەلگىلى داستۇرلەردىڭ، جاعىمدى ونەگەلەردىڭ، مۇرالار مەن سالت-داستۇرلەردىڭ ساقتاۋشىسى ەمەس پە؟ وتباسىندا بالا العاش رەت ومىرمەن، قورشاعان ورتامەن تانىسادى. اتا-اناسىنان اجىراپ، اناسىمەن نەمەسە اكەسىمەن قالعان بالانىڭ تابيعاتپەن تانىسۋى قالاي بولماق؟ ول - وتباسى اتتى الەمنىڭ بار ەكەنىن سەزىنە الا ما؟ اتا-اناسىنىڭ ۇيىنە ورالعان كەلىن قوعام الدىنداعى ءوزىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن بىلە مە؟ جوق.
وتباسىنىڭ باستى قىزمەتى نەدە؟ بالا تاربيەلەۋ ەمەس پە؟ ەندەشە، وتباسى دەگەنىمىز دە - جالپى تاربيەنىڭ باستى بولىگى. اتا-انا جانە وتباسى مۇشەلەرى جاس نارەستە دۇنيەگە كەلگەن كۇننەن باستاپ، ونىڭ ومىرىنە قامقورلىق جاساپ، بولاشاعىن جوسپارلايدى جانە ونىڭ ساپالى ازامات بولىپ وسۋىنە جاعداي جاسايدى. مۇنىڭ ىشىندە بالانىڭ قاجەتتىلىگىن تولىق قاناعاتتاندىرۋ، ونى دەنە جانە وي ەڭبەگىنە ۇيرەتۋ، ادال بولۋعا تاربيەلەۋ، جاماندىقتان جيرەندىرۋ ەمەس پە؟ بالانىڭ بويىنا سىڭىرىلەتىن مادەني قۇندىلىقتار مەن ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرى ەڭ الدىمەن اتا-انا ارقىلى دارىمايتىن با ەدى. ولاي بولسا، وتباسى قۇندىلىعىن ساقتاي الماعان انا مەن اكەدەن نە قايىر كۇتەمىز؟
وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن تۇركيانىڭ انتاليا قالاسىندا «وتباسى» كونفەرەنتسياسى وتكەن ەدى. ديالوگ بارىسىندا رەسەي دۋماسىنان كەلگەن دەپۋتات نينا ۋستانوۆا: «رەسەيدە الەۋمەتتىك جەتىمدىك بەلەڭ الىپ بارادى. ماسكۇنەم اكە مەن ناشاقور انانىڭ كەسىرىنەن بالالاردىڭ كوبى بالالار ۇيىنە جيى وتكىزىلۋدە» دەگەن ەدى. بۇل الەۋمەتتىك جەتىمدىكتىڭ سالدارى. ال تۇرمىس تاۋقىمەتىنە شىداماي، بولار-بولماس جانجالعا بولا وتباسىنان بەزىنىپ، اتا-اناسىنىڭ باتاسىنان اتتاپ كەتىپ جاتقانداردى شە؟ ونى قانداي تەڭسىزدىككە جاتقىزامىز؟
قالالارداعى قاپتاعان بالالار ءۇيى قاراكوزدەرگە تولىپ بارادى. ودان بولەك، قازىنالى قارتتاردى دا قاڭعىتىپ، قارتتار ۇيىنە قاماپ قويدىق. «ارشالى بەسىگىن» تەربەتكىسى كەلمەگەن انالارىمىز وسىلاي بالاسىنان قۇتىلۋدىڭ وڭاي جولىن ىزدەيدى.
ناعاشى جۇرتىندا ءتالىم العان بالا ءوز جۇرتى تۋرالى نە بىلەدى؟ ءوز جۇرتىن بىلمەگەن بالا وتانى تۋرالى نە بىلەدى؟ ءار مەملەكەتتىڭ نەگىزگى تىرەگى دە - وتباسى. وتباسى سالتانات قۇرعان كەزدە، مەملەكەتتىڭ تۇعىرى دا بەرىك، مىقتى بولادى. وتباسىنىڭ نەگىزگى تىرەگى: اكە مەن انا جانە بالالاردان قۇرالماي ما؟
ءسىز شاعىن مەملەكەتىڭىزدى ساقتاي الاسىز با؟
شاعىن مەملەكەتىن قورعاي العان وتباسى وتانىن دا قورعاي الادى.
مەملەكەتىڭدى ساقتاعىڭ كەلسە، وتباسىڭدى ساقتا!
«ايقىن گازەتى»
