قىزدارىمىز شەتەلدىكتەرگە نەگە «جەرىك»؟

استانا. قازاقپارات - فەيسبۋك الەۋمەتتىك جەلىسىندە ايتىسكەر، اقىن اينۇر تۇرسىنبايەۆا پاراقشاسىندا «ەكسپو-نىڭ جاقسىسى جاقسى عوي... ءبىر جامان جەرى قاپتاپ كەلىپ جاتقان شەتەلدىكتەردىڭ كوبىسىنىڭ جەتەگىندە قازاقتىڭ قىزدارى ءجۇر... كۇندە بايقايمىن» دەيدى...

جان اۋىرتارلىق-اق احۋال.

سوڭعى كەزدەرى شەتەلدىكتەردىڭ ەتەگىن ۇستاعان قازاق قىزدارى كۇرت كوبەيۋدە.

وعان الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ بىرىندە زاڭگەر ەسبەرگەن الاۋحانوۆتىڭ دا الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەنى دالەل.

قانشا جەردەن ويلانساق تا، بۇل ۇلت ءۇشىن ابىروي الىپ بەرمەسى انىق. قاشان دا «بىرەۋدىڭ قاڭسىعى بىرەۋگە تاڭسىق كورىنگەن». اتىراۋعا مۇناي قۋالاپ كەلگەن ارابتارعا دا، الماتىعا ءناسىپ ىزدەپ كەلگەن تۇرىكتەرگە دە، اقتوبەگە بيزنەس قامىمەن كەلگەن كارىستەرگە دە، اۋا جايىلعان قىتايلارعا دا قىزدارىمىزعا كوز سۇزۋدە.

ءبىر اعامىز «قازاق قىزى مايمىلدان باسقانىڭ بارىنە تۇرمىسقا شىقتى» دەپ ەدى كۇيىنگەندە. اشتىلاۋ ايتىلسا دا سول ءسوزدىڭ استارىندا اشتى شىندىق بار سەكىلدى. قاراپ وتىرساق قازاق قىزى ارابقا دا، قىتايعا دا ءتىپتى جويتكە دە ايەل بولۋدا.

شىنايى سەزىم دە ەمەس، بيزنەستى دوڭگەلەتۋگە ىڭعايلى، شەتەلدىكتەرگە «جالپاقشەشەي» ەلىمىزدە قىزدارىمىزدىڭ قوينىنا كىرىپ، كاسىبىن دوڭگەلەتۋ دە ىڭعايلى سەكىلدى. وسىلايشا قىزدارىمىزبەن قوسا ازاماتتىق تا الىپ، سوڭىندا «ىشىندەگى تاماعىن ءىشىپ، اياعىن تەۋىپ» كەتە بارۋدا.

جاسىراتىنى جوق، مۇنداي ءۇردىس باسقا ەلدەردە دە بار. بىزدەن ايىرماشىلىعى ول ەلدەر مەملەكەت قورجىنىنا قۇيىلاتىن قالىڭمال ارقىلى ارالاس نەكەگە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەپ وتىر. نەمەسە ءبازبىر ەلدەردە ارالاس نەكەگە سونىڭ ىشىندە قىزىنىڭ وزگە ۇلتتىڭ ادامىمەن باس قوسۋىنا مۇلدەم تىيىم سالادى ەكەن.

اتا سالتىندا «قالىڭسىز قىز بولمايتىنىن» ەسكەرىپ، بالكىم بىزگە دە قالىڭمال ساياساتىن قايتا قاراۋ كەرەك شىعار. جاقىندا اتىراۋلىق ءبىر قازاقتىڭ قىزى پاكىستاندىق جىگىتكە تۇرمىسقا شىعىپ، بىرنەشە بانكتەن نەسيەلەر الىپ، اقىرىندا كۇيەۋدە جوق، بەلشەدەن قارىزعا باتىپ، سانىن ۇرىپ قالدى. باسقالار قوماقتى قارجى قالىڭمال ارقىلى شەتەلدىك كۇيەۋ بالانىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كوتەرۋگە ءارى مەملەكەت قورجىنىن دا قامپايتۋعا تىرىسسا، ءبىزدىڭ ەلىمىزدە قىز- كەلىنشەكتەرىمىز نەسيە الىپ بەرىپ، شەتەلدىك كۇيەۋگە تونالۋدا.

قاي ءبىر جىلى دەپۋتاتتاردىڭ ءبىرى «شەتەلدىككە تۇرمىسقا شىققان قازاق قىزىن ازاماتتىقتان ايىرۋ كەرەك» دەگەن دە پىكىر ايتقان بولاتىن. سوندا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا، كەيبىر تۇرمىسقا شىققان قىزدارعا وتانعا ورالۋدىڭ ءوزى مۇڭ بولعان كەزدەر تىركەلىپتى. بارلىق قۇجاتىنان ايىرىلعان قىزدارىمىز وكىلدىككە حات جازىپ، ەلگە امان-ەسەن جەتكەنىنە شۇكىرشىلىك بىلدىرگەن جايتتار دا ورىن العان. بۇل ماسەلەگە وراي ساياساتتانۋشى راسۋل جۇمالى «شەتەلدىككە تۇرمىسقا شىققان قىزداردى قازاقستان ازاماتتىعىنان ايىرۋدىڭ قاجەتى جوق. مەن 15  جىلداي سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندە قىزمەت ىستەدىم. سونىڭ ىشىندە جەتى-سەگىز جىلداي اراب امىرلىگىندە كونسۋلدىق ىستەرمەن اينالىستىم.

سول كەزەڭدەردە ءجيى ۇشىراسقان ماسەلەلەردىڭ ءبىرى - قازاقتىڭ قىز-كەلىنشەكتەرىنىڭ سول ەلدەگى جاعدايى. ولار جاستىقپەن شەتەلدىككە تۇرمىسقا شىعىپ، ارتىنان وپىق جەپ جاتادى. شەتەلدىكتەرگە تۇرمىسقا شىققان قىز-كەلىنشەكتەرىمىزدىڭ ونداي قيىن كەزدە جالعىز كومەك سۇرايتىن جەرى - قازاقستاننىڭ ەلشىلىكتەرى.

ەگەر ازاماتتىعى بولماسا، ولار مۇنداي جاعدايدا كىمنەن پانا سۇراي الادى؟ سوندىقتان شەتەلدەن باعىن ىزدەگەن ازاماتشالارىمىزدى ازاماتتىعىنان ايىرۋ ادامي تۇرعىدان دا، زاڭدى تۇرعىدان دا دۇرىس ەمەس دەپ ويلايمىن.

ەكىنشىدەن، مەملەكەت ءوزىنىڭ ءاربىر ازاماتىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولۋى كەرەك. مەيلى، ول شەتەلگە تۇرمىسقا شىقسا دا، وقۋعا بارسا دا، ءبارىبىر مەملەكەت ءاربىر ازاماتىنىڭ تاعدىرىن باقىلاۋدا ۇستاۋى ءتيىس. سەبەبى مەملەكەتتىڭ باستى بايلىعى - ادام.

ۇشىنشىدەن، حالقىمىزدىڭ سانى ونسىز دا وتە از. ەلىمىزدە دەموگرافيا ماسەلەسى بار. وسى ورايدا ونسىز دا از حالقىمىزدى ازاماتتىعىنان ايىرىپ، بولە-جارۋدىڭ قاجەتى جوق سەكىلدى. سوندىقتان قانداي جاعداي بولسىن، ازاماتتىقتان ايىرۋ دەگەندى مۇلدەم قولدامايمىن» دەيدى.

ساياساتتانۋشى شەتەلدىككە تۇرمىسقا شىققان قازاق قىزدارىن ازاماتتىقتان ايىرۋ ماسەلەسىن دالەلدەرمەن دايەكتەپ وتىر. سوندىقتان باز ءبىر ەلدەردىڭ تاجىريبەسىندە بۇرىننان بار قوماقتى قالىڭمال ساياساتى تۋرالى ويلانۋ كەرەك سەكىلدى.

ايتا كەتەر جايت، قاي ءبىر جىلى پرەمەر ءمينيستردىڭ بلوگىنا دەيىن جەتكەن ماسەلەنىڭ ۋاقىت وتكەن سايىن وزەكتىلىگى ارتا تۇسۋدە. ماسەلەن 2010 - جىلى قيىلعان 144 مىڭ نەكەنىڭ 8300 ى ارالاس نەكە بولعان. ال ارالاس نەكەنىڭ ىشىندە شەتەلدىك كۇيەۋ بالالار سانىنىڭ ايتارلىقتاي وسە تۇسكەنى بايقالادى.

قازىر دە بۇل ستاتيستيكا وسە تۇسپەسە كەمىمەگەنى اقيقات. قازاق بويىنداعى تازا قان وزگە ۇلتتىڭ قانىمەن ارالاسقاندا ءوز ماڭىزىن جويادى. سوندىقتان ۇلت تاعدىرىنا الاڭداپ، ەلىمىزدىڭ ازاماتتارى الاڭداپ وتىرعان ماسەلەگە وراي قۇزىرلى ورىندار دا ءبىر شارا قابىلداسا دۇرىس بولار ەدى.

وسى ورايدا ايتا كەتەر جايت ارالاس نەكەگە قاتىستى ءار ەلدىڭ وزىندىك قارسىلىقتارى بايقالادى. ماسەلەن تۇركىمەندەر شەتەلدىك كۇيەۋ بالادان قوماقتى قالىڭمال تالاپ ەتسە، فرانسيادا ەكى فرانسۋزدىق ۇيلەنسە، ولاردىڭ بالالارىنا كامەلەت جاسقا دەيىن اي سايىن 2000 ەۆرو ەسەپشوتىنا ءتۇسىپ تۇرادى ەكەن. ال، ەگەر نەكەگە تۇرعانداردىڭ ءبىرى وزگە ۇلت وكىلىنەن بولسا، مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن جاردەمنەن قۇر الاقان قالادى. امەريكادا كوشى-قونعا جاۋاپتى ورگان ارالاس نەكەلەردى زەرتتەپ، ەگەر ونىڭ جالعان نەكە ەكەنىن انىقتاسا، اجىراتىپ جىبەرەدى ەكەن. ال ءبىز شە...

اۆتور: قۋانىش ءابىلدا قىزى

«الاش ايناسى»