يران ەلشىسى م. داميرچيلۋ: قازاقستانداعى تىنىشتىق پەن تۇراقتىلىق - جەرشارىنداعى ەرەكشە قۇندىلىق
يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ ەلورداداعى ديپلوماتيالىق وكىلدىگىنىڭ جاڭا باسشىسى قازاقپارات تىلشىسىنە بەرگەن ەكسكليۋزيۆتى سۇحباتىندا ءوزىنىڭ باستى ماقساتتارى، سونىمەن بىرگە ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ جاي-كۇيى مەن بولاشاعى جايىندا تارقاتا اڭگىمەلەپ بەردى.
- ەلشى مىرزا، ءسىز قازاقستانعا وسىدان 2,5 اي بۇرىن عانا كەلدىڭىز. استانادان جانە ءوزىڭىزدىڭ جولىڭىز تۇسكەن قازاقستاننىڭ باسقا دا وڭىرلەرىنەن العان اسەرىڭىزبەن بولىسسەڭىز.
- مەن قازاقستانعا العاش رەت كەلىپ وتىرعانىم جوق. 1994 - جىلى ي ي ر سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ۇيىمى ىستەرى جونىندەگى ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرى رەتىندە الماتى مەن اقتاۋ قالالارىنا ساپارلاعانىم بار.
بۇل مەنىڭ ديپلوماتيالىق مانساپ جولىمداعى العاشقى ساپارلار ەدى. سول كەزەڭدە ەلدەرىڭىزدە كوپتەگەن الەۋمەتتىك پروبلەمالار كوزگە ۇرىپ تۇراتىن. ال ودان كەيىنگى جىلدارى مەن قازاقستانعا بىرنەشە مارتە كەلىپ، ەلدە ورىن الىپ جاتقان جاقسى وزگەرىستەردى بايقادىم.
بىرنەشە جىل وتكەننەن كەيىن قازاقستاننىڭ دامىپ، گۇلدەنە تۇسكەندىگىن، سونىمەن بىرگە ەلدەرىڭىزدە تىنىشتىق پەن تۇراقتىلىق ورناعانىن كورۋدىڭ ءوزى قۋانىش. بۇل جەر شارىنداعى كوپتەگەن ايماقتارداعى جانجالداردىڭ، ونىڭ ىشىندە پالەستيناداعى گازا سەكتورىنداعى احۋالدىڭ اياسىندا ەرەكشە قۇندىلىق بولا تۇسەتىندىگى ءسوزسىز. ءار جەرلەردە باقىتتى قازاقستاندىقتاردىڭ ءجۇزىن كورىپ، مەن بەيبىت اسپان استىندا ءومىر ءسۇرۋدىڭ زور قۋانىش ەكەندىگىن بايقادىم. مەنى بۇل جايت ەرەكشە قۋانتادى. مەنىڭشە، بۇل قازاقستان باسشىلىعىنىڭ جانە سىزدەردىڭ حالىقتارىڭىزدىڭ زور ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا ورىن الۋدا. جالپى، استانادا ەسىل وزەنىنىڭ جاعالاۋىندا دەمالعاندى ۇناتامىن.
- ءوزىڭىزدىڭ جۇمىس تاجىريبەڭىز، اۋەستىگىڭىز جايىندا اڭگىمەلەپ بەرسەڭىز. ەلشى رەتىندە ءسىزدىڭ الدىڭىزدا ناقتى قانداي مىندەتتەر تۇر جانە قازاقستاندا جۇرگەنىڭىزدە قانداي ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ جوسپارىڭىز بار؟
- مەن ماماندىعىم بويىنشا «حالىقارالىق قاتىناستار» باكالاۆرىمىن جانە حالىقارالىق قۇقىق ماگيسترىمىن. وقۋىمدى بىتىرگەننەن كەيىن ەلىمنىڭ سىرتقى بايلانىس ۆەدومستۆوسىندا ەڭبەك جولىمدى باستاپ، جوعارىدا اتاپ وتكەن بولىمنەن بولەك، ت م د دەپارتامەنتىندە (2000-2002 ج.)، كاسپي تەڭىزى ماسەلەلەرى جونىندەگى حاتشىلىقتا (2002-2006, 2010-2014 ج.) جۇمىس ىستەدىم. 1996-2000 - جىلدارى ي ي ر-دىڭ ازەربايجانداعى ەلشىلىگىندە ەكىنشى جانە ءبىرىنشى حاتشى قىزمەتىن اتقارسام، 2006-2010 - جىلدارى گرۋزياداعى ءبىزدىڭ ديپلوماتيالىق وكىلدىكتى باسقاردىم.
مەنىڭ باستى ماقساتىم - ءبىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىزدىڭ ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىعىن كەڭەيتۋ بويىنشا ءوز باسشىلىعىم بەرگەن تاپسىرمانى ورىنداۋ. ال جەكە تۇرعىدا قازاقستاننان كوپتەگەن دوس تابۋعا ءۇمىت ارتامىن. قولىم قالت ەتكەن ساتتە كىتاپ وقىعاندى جاقسى كورەمىن.
سونىمەن بىرگە ءوزىم بولعان ەلدەردەگى مادەنيەت پەن ءداستۇردى زەردەلەۋگە دەن قويامىن. سپورتپەن (ەلشى جاس كەزىندە كۇرەسپەن، كاراتەمەن اينالىسىپ، فۋتبول مەن ۆولەيبول ويىندارىنا دا دەن قويعان) دە اينالىسامىن، سپورتتىق جارىستاردى تاماشالاعاندى ۇناتامىن. ال استانادا جىلى كۇندەرى جاياۋ سەرۋەندەگەندى جاقسى كورەمىن.
- قازاقتىڭ كلاسسيك قالامگەرلەرىنىڭ شىعارمالارىمەن تانىسۋ مۇمكىندىگى تۋدى ما؟
- قازىرگى ۋاقىتتا مۇحتار اۋەزوۆتىڭ پارسى تىلىنە ءتارجىمالانعان «اباي جولى» ەپوپەياسىن وقۋدامىن. بۇل تۋىندى تەك قانا ۇلى اقىننىڭ ءارى ويشىلدىڭ ءومىرىن عانا سۋرەتتەمەيدى، سونىمەن بىرگە قازاقتاردىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىنە قاتىستى اقپارات كوزى بولىپ سانالادى. ۋاقىتى كەلگەندە قازاق ءتىلىن جەتىك ۇيرەنىپ، قازاقتاردى جەتىك ءتۇسىنۋ ءۇشىن ولارمەن تىكەلەي تىلدەسكىم كەلەدى.
- ءسىز ءوزىڭىز بولعان ەلدەردىڭ ءتىلىن ۇيرەنۋگە تىرىساتىنىڭىزدى بىلەمىز. جالپى، قانشا ءتىلدى بىلەسىز؟
- مەكتەپتە ءبىلىم العان جىلدارى اراب تىلىندە ءتىل سىندىرعان ەدىم. ال ستۋدەنت كەزىمدە شەتەل تىلدەرىنەن اعىلشىن مەن فرانسۋز تىلدەرىن وقىدىم. ازەربايجاندا جۇمىس ىستەگەن جىلدارى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ جازۋىن ۇيرەنىپ، حالىقپەن ەركىن سويلەسە الاتىن دارەجەگە جەتسەم، گرۋزيادا تەك اۋىزەكى تىلدە ەركىن اڭگىمەلەسەتىن بولدىم. مەنىڭشە، قازاق ءتىلىن وقۋ مەن ءۇشىن ءبىراز قيىندىقتار تۋىنداتاتىن سياقتى.
- ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك تىلدە ۇيرەنۋ جولىڭىزدا تاباندىلىق پەن ساتتىلىك تىلەيمىز. قازىرگى كەزەڭدەگى قازاقستاندىق-يراندىق قارىم-قاتىناستاردىڭ جاي-كۇيى قانداي؟ سىزدىڭشە، ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتا قانداي ماسەلەگە باسىمدىق بەرىلۋى قاجەت؟
- تىلەگىڭىزگە راحمەت. ءسىزدىڭ ساۋالىڭىزعا جاۋاپ بەرە وتىرىپ، مىنا جايتتى باسا ايتقىم كەلەدى. يران قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ تانىدى جانە ءوزىنىڭ ديپلوماتيالىق وكىلدىگىن اشتى. قازىرگى ۋاقىتتا حالىقتىڭ جانە ءبىزدىڭ مەملەكەت باسشىلارىنىڭ كۇش-جىگەرى ارقاسىندا قازاقستان مەن يران اراسىندا وتە جاقسى ساياسي، ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە مادەني-گۋمانيتارلىق قارىم-قاتىناس قالىپتاستى.
بۇعان جوعارعى جانە جوعارى دەڭگەيلەردەگى بايلانىستاردىڭ جيلىگى، سونىمەن قاتار دەلەگاتسيالار اراسىنداعى ءبىر-بىرىنە ءجيى ساپارلار ناقتى دالەل بول الادى. ماسەلەن، تاياۋدا عانا ەلدەرىمىز اراسىندا عىلىمي ىنتىماقتاستىق ورىن الدى. ياعني، يران كومانداسى ەلوردا تورىندە وتكەن فيزيكا پانىنەن حالىقارالىق وليمپياداعا قاتىستى. وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ىسىندە دە ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىق دامۋدا.
ارينە، ەكى مەملەكەت اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدارداعى باسا ءمان بەرىلەتىن جايت ەكونوميكالىق اسپەكتى ەكەندىگى ءسوزسىز. قازىرگى ۋاقىتتا ەكىجاقتى ساۋدا اينالىمى شامامەن 600 ميلليون دوللاردى قۇراپ وتىر. ال داعدارىسقا دەيىنگى جىلداردا بۇل كورسەتكىش 2 ميلليارد دوللارعا جەتىپ جىعىلعان ەدى. ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ زور الەۋەتىن ەسكەرەر بولساق، قازىرگى دەڭگەي كوڭىلىمىزدەن شىقپايتىندىعى راس. بولاشاقتا ءبىز بۇل كورسەتكىشتى 5 ميلليارد دوللارعا دەيىن جەتكىزگىمىز كەلەدى. بۇل ماقساتتارعا وراي كولىك-لوگيستيكالىق، تاۋ-كەن ءوندىرۋ، اۋىل شارۋاشىلىعى، ەنەرگەتيكا مەن ينفراقۇرىلىم سالالارىندا ءبىرقاتار جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانۋدا. ماسەلەن، يراندىق كومپانيالار قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگىندە شىنى وندىرەتىن زاۋىت سالدى، سونىمەن بىرگە اۆتوجول قۇرىلىسىنا جانە باسقا دا جوبالارعا بەلسەندى قاتىسۋدا. ايتا كەتەرلىگى، يران مەن قازاقستان اراسىنداعى ەكونوميكالىق ءوزارا بايلانىستاردىڭ باسىم بولىگى كاسپيي تەڭىزىندەگى ايلاقتار ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. وسى تەڭىز ايلاقتارىندا استىق تەرمينالدارى قۇرىلىسى بويىنشا جوبا جۇزەگە اسىرىلۋدا.
- ياردولىق قارۋدى تاراتپاۋ ىسىندەگى قازاقستاننىڭ ءىس-ارەكەتىن تەھران قالاي باعالايدى؟
- يران «يادرولىق ەنەرگەتيكا بارلىعى ءۇشىن، ال يادرلىق قارۋ - ەشكىمگە دە ەمەس» ۇستانىمىن قولدايدى. بۇل ي ي ر سىرتقى ساياساتىنىڭ ماڭىزدى نەگىزدەرىنىڭ ءبىرى. باقىتىمىزعا وراي، ەكى ەلدىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ سالاسىندا كوزقاراستارى ۇندەس كەلەدى. قازاقستان الەمدەگى يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇرۋ جونىندەگى باستامانى كوتەرىپ وتىر. يران تاياۋ شىعىستا ءدال وسى ماقساتقا جەتۋگە تالپىنادى. ەكى ەل دە بەيبىت اتومدى دامىتۋعا ۇمتىلادى. ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ قازاقستانعا سەنىمىنىڭ دالەلى، سونداي-اق يادرولىق ماسەلە بويىنشا ۇستانىمدارىمىزدىڭ جاقىندىعىنا تەھراننىڭ الماتىدا يراندىق يادرولىق ماسەلە بويىنشا حالىقارالىق كەلىسسوزدەردىڭ ەكى كەزەڭىن وتكىزۋگە كەلىسۋى بولىپ تابىلادى. ولار تابىستى وتكىزىلدى جانە وسى تاقىرىپتا ۇيىمداستىرىلعان باسقا دا كەلىسسوزدەر سياقتى كەلىسسوزدەر پروتسەسىنە وڭ ىقپال ەتكەندىگى انىق. وسى ورايدا پايدالانا وتىرىپ، وسىناۋ ماڭىزدى ارااعايىندىق ءرولى ءۇشىن قازاقستان تاراپىنا العىسىمدى بىلدىرەمىن.
- يرانداعى قازاق دياسپوراسى جايىندا ايتىپ بەرسەڭىز. قانشا ادام بار، باسىم بولىگى قايدا تۇرادى، نەمەن اينالىسادى ۇلتتىق مادەنيەت پەن وزىندىك بەيىنىن ساقتاعان با؟
- يران - كوپ ۇلتتى مەملەكەت. يراندىق قازاقتار كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ جىلدارىندا قونىس اۋدارعان بولاتىن. ولاردىڭ باسىم بولىگى گۇلىستان ولكەسىندەگى گورگان قالاسىندا تۇرىپ جاتىر. ي ي ر ازاماتتارىنىڭ ءتولقۇجاتىندا ونىڭ ۇلتى كورسەتىلمەيدى. بۇل يراندا بارلىق ازاماتتار ۇلتىنا قاراماستان تەڭ قۇقىلى ەكەندىگىن پاش ەتەدى. بۇل قازاقتارعا دا قاتىستى. ولاردىڭ الەۋەتى وتە جوعارى ءارى يراننىڭ دامۋىنا، سونىمەن بىرگە يراندىق-قازاقستاندىق قارىم-قاتىناستاردىڭ وركەندەۋىنە ايتارلىقتاي ۇلەس قوسىپ كەلەدى. يران ءتولقۇجاتىندا ۇلتى كورسەتىمەيتىندىكتەن قازاق دياسپوراسى جايىندا ناقتى مالىمەت جوق. دەگەنمەن قازاقستاننىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارىنىڭ ءبىرى يراندا شامامەن 6-8 مىڭ قازاق تۇراتىندىعىن ايتقان ەدى.
- يران بيزنەسىندە ەكسپو-2017 كورمەسىنە دايىندىق جانە ونى وتكىزۋ شارالارىنا قاتىسۋ جوسپارى بار ما؟
- ءبىزدىڭ كومپانيالاردىڭ الدا وتەتىن بۇل شاراعا قىزىعۋشىلىعى وتە زور. يران بيزنەسىنىڭ ەكسپو-2017 گە قاتىسۋى ەكى دەڭگەيدە قاراستىرىلۋدا. ءبىرىنشىسى - كورمەگە دايىندىق ۇدەرىسىنە جانە نىساندار قۇرىلىسىنا قاتىسۋ. ەكىنشىسى - كورمە ەكسپوزيتسيالارىنا تىكەلەي اتسالىسۋ.
- يران پرەزيدەنتى حاسان روۋحانيدىڭ قازاقستانعا ءبىرىنشى مەملەكەتتىك ساپارمەن كەلۋ جوسپارى بار ما؟
- ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ پرەزيدەنتتەرى اراسىندا وتە جاقسى دوستىق قارىم-قاتىناس ورناعاندىعى قۋانتادى. ونىڭ دالەلى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ حاسان روۋحانيدى ۇلىقتاۋ راسىمىنە قاتىسۋى دەسەك ارتىق ەمەس. ولار كوپجاقتى كەزدەسۋلەر مەن وڭىرلىك وتىرىستار اياسىندا دا بىرنەشە مارتە جۇزدەسكەن بواتىن. ال يران پرەزيدەنتى ح. روۋحاني اعىمداعى جىلدىڭ قىركۇيەگىندە قازاقستانعا ساپارلاۋدى جوسپارلاپ وتىر.
- مۇسىلمان قاۋىمى ءۇشىن قاسيەتتى رامازان ايىندا قازاقستاندىقتارعا تىلەگىڭىزدى بىلدىرسەڭىز.
- وسىناۋ قاسيەتتى ايدا تۇتقان قازاقستان مۇسىلماندارىنىڭ ورازالارى، سونىمەن بىرگە ولاردىڭ دۇعالارى اللانىڭ قۇلاعىنا شالىنسىن دەپ تىلەيمىن. كەلەسى رامازان ايىنا دەيىن بارلىعى ءدىن امان جەتسىن. سونىمەن قاتار قازاقستانداعى بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتىڭ ساقتالۋىنا تىلەكتەسپىن. قازاقستان مۇسىلماندارىنان پالەستينانىڭ گازا سەكتورىنداعى ءبىزدىڭ باۋىرلارىمىزعا دۇعا وقۋىن وتىنەمىن.
- سۇحباتىڭىزعا راحمەت!
