تۇساۋكەسەردەن تۇتانعان وت
قۇربىمنىڭ ۇيىندە قوناقتا وتىرعانمىن. اياعىن ەندى عانا اپىل-تاپىل باسىپ، جۇرە باستاعان بالاسى ەسىكتەن كىرگەنىمەن، ەكى قولىن جايعان كۇيى ماعان قاراي قۇستاي ۇشتى.
كەنەت ءسۇرىنىپ كەتتى دە، «ويبۋ» دەگەنىمىزشە بولعان جوق، جەر سۇزە قۇلادى.
قانعا سىڭگەن قازاقىلىقپەن «تۇساۋى كەسىلمەگەن بالا عوي مىناۋ» دەي بەرىپ ەم، قۇربىمنىڭ ءوڭى وزگەرىپ، سۇق ساۋساعىمەن «تىنىش» دەگەن بەلگى بەردى.
«بۇل - ءبىزدىڭ ۇيدەگى دەرتتى تاقىرىپ»، - دەدى.
ەكى وتتىڭ ورتاسىندا...
قاۋلاعان ءورتتىڭ شىعۋىنا ءبىر تال سىرىڭكەنىڭ شاعىلۋى جەتكىلىكتى ەكەنىن ەستە ۇستاساق، كەيدە ءبىر بولماشى نارسە ويلاماعان جەردەن ۇلكەن داۋعا اپارۋى ابدەن مۇمكىن. قۇربىمنىڭ ۇيىندەگى جاعداي سوعان مىسال.
«جاسىنا تولىپ، ءتاي-ءتاي باسقان بالانىڭ تۇساۋىن كەسەيىك» دەۋدىڭ سوڭى بۇل وتباسىندا كادىمگى ۇرىس-كەرىسكە ۇلاسىپ، ءسال بولماعاندا، ءتىپتى شاڭىراقتىڭ شايقالۋىنا شاق قالعان. سەبەپ - وتاعاسى، ياعني، قۇربىمنىڭ كۇيەۋى ونى «قۇدايعا سەرىك قوسۋ - شيرك» دەپ بىلەدى. ال ونىڭ اناسى، قازاقى ءداستۇردى ۇستانۋشى ادام رەتىندە، «بالانىڭ تۇساۋىن كەسۋ كەرەك» دەپ سانايدى. ەڭ قيىن سوققان ءبىر ادام بولسا، ول - كەلىن، ياعني مەنىڭ قۇربىم. نەگە؟
سەبەبى مۇسىلمان ايەلى رەتىندە ەرىنە قارسى، «ونىڭ نەسى ايىپ، ول قازاقتىڭ سالتى ەمەس پە؟» دەپ ايتۋعا قاقىسى جوق، الايدا ءوزىنىڭ ۇستانىمى، قازاقى تاربيەسى، سەنىمى - كۇيەۋىنىڭ قازاقى سالت-ءداستۇردى جوققا شىعارۋىنا نارازى. ەكى وتتىڭ ورتاسىندا قالۋ دەپ وسىنى ايت.
ءتىپتى وسى رەتتە قۇربىمنىڭ كۇيەۋى ءوز اناسىنا قارسى شىعىپ، ونى جاۋداي كورىپ، جىلاتۋعا دەيىن بارعان. سوڭعى ۇكىمدى دە ءوزى شىعارىپ، «ەگەر، وسىدان ۇلىما تۇساۋكەسەر جاسايتىن بولساڭىز، سىزدەن قول ۇزۋگە دەيىن بارامىن، ايتپادى دەمەڭىز» دەپ، ۋلتيماتۋم قويعان.
جالعىز مەنىڭ قۇربىمنىڭ وتباسىندا عانا ەمەس، بۇگىندە مۇنداي سەنىمدەر قايشىلىعى - ەكى قازاق وتباسىنىڭ بىرىندە بار دەرتكە اينالعان. «تۇساۋ كەسۋ - اللاعا سەرىك قوسۋ»، «سالەم سالۋ - اللاعا سەرىك قوسۋ»، ءتىپتى اتا-بابا مازارىنىڭ باسىنا بەلگى قويۋدى دا سوعان بالاپ جاتقاندار جەتەرلىك بۇل قوعامدا.
ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرىندەگى مازارلاردى قيراتۋ وسىنىڭ العاشقى بەلگىسى ىسپەتتى. ەندى وسى ورايدا، باعامداپ كورەلىكشى، قيت ەتسە، «ول - شيرك» دەپ شىعا كەلەتىندەر كىمدەر؟ جالپى، دۇرىسى قايسى، بۇرىسى قايسى؟ وسى ساۋالداردى ءبىز ءدىندى ارنايى زەرتتەپ، قۇرانمەن جۇرەتىن، تازا يسلامي ءىلىمى بار عالىمداردىڭ بىرىنە قويىپ كورسەك.
مۇحيتدين يسا ۇلى، تەولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور:
قازاق سالتىنىڭ ەشبىرى اللاعا سەرىك قوسپايدى!
- شيرك - اللاعا ورتاق قوسۋ، ەجەلدەن قازاقتىڭ قولدانىسىنداعى «شىرىك» ءسوزى وسىدان شىققان. قازاق شىرىكتى ونسىز دا جاقسى بىلگەن، ماسەلەن، «ءوي، شىرىك نەمە» دەيدى عوي. حريستيانداردىڭ سيىناتىن ورنىن شىركەۋ دەۋىنىڭ استارىندا دا وسى ماعىنا جاتىر، ياعني «شىرىك ەكەۋ» دەگەننەن شىققان. مىنە، وسىنىڭ ءبارىن قامتىپ كەلگەندە، قازاق سالت-ءداستۇرىنىڭ ەشبىرىندە اللاعا سەرىك قوسپاعان: شىلدەحانا، تۇساۋكەسەر، بەتاشار - قانداي سالت بولسىن بىزدە يسلام دىنىنەن وربىگەن. ال ناقتى تۇساۋكەسەرگە كەلسەك، ول «الا ءجىپتى اياققا بايلاسا، ءبىتتى، بالا ءجۇرىپ كەتەدى» دەگەن ءسوز ەمەس. ونىڭ جىپپەن بايلانىسى شارتتى تۇردە عانا. ياعني قادىرلى، اۋزى دۋالى كىسىنىڭ باتاسى الىنباعاندىقتان قۇلاپ قالىپ ءجۇر دەگەن نانىم.
كەز كەلگەن جاڭا نارسەنىڭ تۇساۋى كەسىلىپ جاتادى.
مىسالعا جاڭا شىققان كىتاپتىڭ تۇساۋى كەسىلەدى. جاڭا عيماراتتىڭ اشىلۋىندا لەنتا قيىلىپ جاتادى. ەندەشە، بالانىڭ دا العاشقى قادامىنىڭ تۇساۋىن كەسسە، نەسى ايىپ؟!
بۇل - جالپى، جاڭا تۋعان، جاڭا عانا قادام باسقان بالاسىنىڭ جولى مەن باعى اشىلسىن دەپ اتا- انا، ەل-جۇرتىنىڭ باتا بەرۋى. پايعامبارىمىزدىڭ (س. ع. س.) «اياقتارىمىزدى تۇراقتى ەت» دەگەن، ياعني بەرىك قىل دەگەن ماعىنادا ارنايى دۇعاسى دا بار.
تۇساۋكەسەر سودان شىعادى. جالپى، ادامنىڭ يماندى بولۋى ءۇشىن اياقتىڭ بەرىكتىگى ۇلكەن ءرول وينايدى. تۋرا ماعىناسىندا، ايتالىق، ادامنىڭ ەكى اياعى ساۋ، مىقتى بولماسا، جاساعان قادامدارى دا نىق بولمايدى عوي. جۇرگەن قادامى نىق بولماسا، ومىرىندە دە ەشبىر بەرەكە بولمايدى، دىتتەگەن ماقساتىنا جەتە المايدى. ارابشادا قيام دەيدى، ول - ناماز وقىپ تۇرعاندا اياقتان تىك تۇرۋ. مەشىتكە، قاجىلىققا بارسا دا، اياقپەن ءجۇرىپ باراتىنى انىق قوي ادامنىڭ. سوندىقتان اياق - ءومىردىڭ تىرەگى. قازاق سول ءۇشىن «بالانىڭ ومىردەگى تىرەگى مىقتى بولسىن» دەگەن نيەتپەن وسى تۇساۋكەسەر سالتىن جاسايدى. ال ەندى بۇگىن كەلىپ، قاي سالت-داستۇرىمىزگە بولسىن «شيرك» دەپ شىعا كەلگەندەر - وزدەرى اداسۋشىلار، ەڭ قورقىنىشتىسى، ولاردىڭ جالعىز ءوزى اداسىپ قويماي، قالىڭ بۇقارانى اداستىرۋىندا.
ءتىپتى قاي ءبىر كەزدەرى عالامتوردا «تۇركىستان - شيركستان» دەگەن تاقىرىپتا قىزۋ تالقىلاۋ دا جۇرگەنى ەستە شىعار. بۇل سەكىلدى ءىس بۇلىك سانالادى يسلام دىنىندە. ال بۇلاي تىنىش جاتقان جۇرت اراسىنا شي جۇگىرتۋ - وتقا ماي قۇيعانمەن بىردەي. راسىندا الگى ءبىر ماقالا ءتۇرلى الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن سايتتاردا قىزىلكەڭىردەك داۋعا ۇلاستى. ول ول ما، ءتىپتى «ونداي شيركتىڭ ورداسىن جارىپ تاستاۋ كەرەك» دەپ ەلىرگەندەر دە تابىلدى. نە دەگەن قورقىنىشتى جاعداي!
اقۇشتاپ باقتىگەرەيەۆا، اقىن:
- جالپى، سوڭعى كەزدەرى ءبىز ۇلتتىق سالت-ءداستۇرىمىزدى، سول ارقىلى ۇلتتىق كەلبەتىمىزدى جوعالتىپ بارامىز. قازاقتىڭ تال بەسىكتەن جەر بەسىككە دەيىنگى سالت-ءداستۇرىن جوعالتپاساق، ۇلت رەتىندە كورىنەر ەدىك قوي. بۇل جالپى تالقىلاۋعا جاتپايتىن دۇنيە بولۋى ءتيىس، سەبەبى سالتتى ساقتاۋ - ۇلتتىق بورىش. ونىڭ ادام ومىرىندە پايداسى بولماسا، ەش زيانى جوق.
بالانىڭ ۇلكەن ادام بولىپ قالىپتاسۋىندا، تۇلعا رەتىندە ءوز ۇلتىنا پايدا اكەلۋىندە وسى ادەت-عۇرىپتىڭ تيگىزەر پايداسى مول.
مىسالى، بالانىڭ تۇساۋىن ەلگە سىيلى، ادال، قادىرلى ادامعا كەستىرەدى. سونىڭ ءوزى ادام ومىرىندە ۇلكەن ءرول وينايدى. قازىر مەديتسينانىڭ ءوزى وسىنداي تىلسىم سىرلاردى زەرتتەپ، ناقتىلاپ وتىر. ال ەندى يماندى-يمانسىز، «بەسىك كورگەن قىز»، «ەسىك كورگەن قىز» دەگەن دە بار قازاقتا.
ەجەلدەن ادەپتى، مادەنيەتتى، كورگەندى، يماندى ەلدىڭ ۇرپاعىمىز. سوندىقتان قاي سالتىمىزدىڭ بولسىن يمانعا قايشى تۇسى جوق.
سالەم سالۋدى دا «شيرك» دەپ شىققاندار بار...
ال، بۇل ءارى-بەرىدەن العاندا، ناعىز ادەپ پەن ادەتتىڭ ەڭ بيىك، ەڭ كوركەم ۇلگىسى ەمەس پە؟! سەبەبى بەتاشاردى حالقىمىز جاڭا تۇسكەن كەلىندى قايىن جۇرتىمەن تانىستىرۋ، ۇلكەنىن سىيلاپ، كىشىسىنە ىزەت ءبىلدىرۋ ءۇشىن، اۋەلى كىمنىڭ كىم ەكەنىن تانىتۋ ماقساتىندا جاسايدى.
ايتپەسە كۇنى ەرتەڭ كەلىنى قايىن اتا، قايىن ەنە، نە قايىن اعاسىنىڭ جولىن كەسىپ، تايراڭداپ وتە شىقپاسىنا كىم كەپىل؟! بۇرىن بۇلا وسكەن قىز بولسا، ەندى ول كەلىن - ءبىر شاڭىراقتىڭ بەتكەۇستارى. الەۋمەتتىك ستاتۋسى وزگەرىپ وتىر. قايتا ءوزىنىڭ قايىن جۇرتىنا سالەم سالۋدى ار ساناعان، يىلمەگەن كەلىن تاكاپپار سانالماي ما؟! دىندە دە ەڭ ءبىرىنشى شارت دەپ اتا-انانى قۇرمەتتەۋ، ءتىپتى ءبىر اۋىز «تۋھ» دەپ قارسى شىقپاۋدى ايتادى ەمەس پە؟!
ەڭ اۋىر كۇنا جاساعان ادامنىڭ وزىنە ءتاۋباعا كەلۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك دەگەندە، پايعامبارىمىزدىڭ حاديستەرىندە «قولىڭنان كەلگەنشە اناڭا، اناڭا، تاعى دا اناڭا، سودان سوڭ اكەڭە جاقسىلىق جاسا» دەگەنىن ەشكىم جوققا شىعارماس.
توبىقتاي ءتۇيىن
قاسيەتتى قۇران كارىمنىڭ «حۇجرات» سۇرەسىندە «ءبىر-ءبىرىڭدى تانىپ، اجىراتا بىلۋلەرىڭ ءۇشىن سەندەردى ءارتۇرلى ۇلتقا، تايپا-تايپاعا بولدىك» دەگەن ايات بار. ەندەشە، الگىندەي سالت-ءداستۇرىمىز ءبىزدىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىگىمىز ەمەس پە؟! ونى جوققا شىعارۋدىڭ ارتىندا «قازاق ۇلتىن ءبىر-بىرىنە قارسى قويۋعا، سول ارقىلى ءبىزدىڭ ۇلتتىق سانامىزدان اجىراۋىمىزعا» مۇددەلى توپ جاتقانى داۋسىز. ونىڭ دالەلى - مىنەكي، سۇتتەي ۇيىعان ءبىر وتباسىنىڭ ورتاسىنا شوق بولىپ ءتۇسۋ. بۇل باسى عانا ما دەپ قورقامىن...
ءماريام ءابساتتار
