اسەم داۋىس، اسىل ارمان جەراستى وتكەلىندە

استانا. قازاقپارات - ابىلاي حان - گوگول كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى جەراستى وتكەلىندە ءانشى اعامىزدىڭ قوڭىر داۋىسى كوپتەن نازارىمدى اۋدارىپ جۇرگەن.

ءارلى-بەرلى وتكەن سايىن «مىناداي بەكزات ونەردى نەگە ساحنا تورىندە شارىقتاتپاسقا؟» دەپ تە ويلايتىنمىن.

ءانى وتكەن-كەتكەننىڭ جۇرەگىنە جەتىپ، تەبىرەنتىپ تۇر دەسەك، ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ءار قازاقتىڭ شاڭىراعىندا تۇراتىن قاسيەتتى قارا دومبىرا مەن مىناداي اسەم داۋىس جەراستى وتكەلى عانا ەمەس، بۇكىل قازاقتى انمەن تەربەسە دەپ ارماندايتىنمىن.

الدىندا نوتا تۇسكەن داپتەر، كونەدەن كەلە جاتقان قازاق اندەرىنىڭ نوتاسى مەن ءسوزى، كىتاپقا قاراي وتىرىپ، ونىڭ ءان ونەرىنە كەزدەيسوق كەلمەگەنىن، كومەيدەن كۇمبىرلەپ شىعاتىن قوڭىر ءۇنى انا سۇتىمەن بىرگە دارىعانىن ىشتەي توپشىلايتىنمىن.

اعىلعان كوپشىلىك ءانشى اعانىڭ انىنە ءبىر نازارىن سالماي وتپەۋى مۇمكىن ەمەس، ىقىلاسى اۋعاندارى الداعى قوراپشاعا تيىن-تەبەن تاستاپ كەتىپ جاتىر. ءبىراق... «قايىرشى» دەيىن دەسەم، كيىم كيىسىنە، ءجۇرىس-تۇرىسىنا قاراپ ولاي دەۋگە... نەگە مۇنداي كۇيگە ءتۇستى ەكەن؟ «ءبىر سەبەبى بار شىعار» دەگەن ويمەن اڭگىمەگە تارتۋعا شەشىم قابىلدادىم.

جەراستى وتكەلدە ءان سالىپ، مىڭداردىڭ جۇرەگىن جاۋلاپ العان ساكەن تالاسبايدىڭ جان سىرىنا قۇلاق ءتۇرىڭىز ...

وزبەكستاننان الماتىعا دەيىن ...

وزبەكستاندا دۇنيەگە كەلگەن ءانشى بالا 1977 - جىلى قازاقستانعا كوشىپ كەلگەن. سول ارالىقتا 37  جىل دا وتە شىقتى. بالالىق شاعى تورعاي قالاسىندا وتەدى. جاستىق شاعىندا كوپتەگەن جايتتاردى باسىنان وتكەرگەن. ءومىردى دۇرىس تۇسىنبەي، جاستىقتىڭ قىزۋىمەن تەمىر توردىڭ ار جاعىنان ءبىر-اق شىقتى.

ازات ءومىر مەن تەمىر توردىڭ ورتاسىنداعى شەكارا تۋىستارىنىڭ اراسىنا سىنا قاققانداي بولدى. قۇداي ساكەندى اعا-باۋىردان كەندە قىلماعان ەدى. ءبىراق تۇرمە قابىرعاسى تۋعاندارىنان دا الىستاتىپ جىبەردى. قازىر ءبىر وتباسى - ءبىر اتا-انانىڭ باۋىرىنان وربىگەن 16 جان ءار جاققا تارىداي شاشىلىپ كەتتى. كوپشىلىگى و دۇنيەلىك بولدى. «اكەم 6 جاسقا تولعانىمدا دومبىرا سىيلادى. مەنىڭ بويىمداعى دومبىراعا دەگەن ىقىلاستى ەرتە بايقادى ما، تىزەسىنە وتىرعىزىپ، كۇي تىڭداتاتىن. انام «اكەڭ بەسىگىڭدى كۇيمەن تەربەتەتىن» دەگەندى ءجيى ايتاتىن.

انام مەنى اكەمنىڭ ورىندالماي قالعان ارمانى رەتىندە كورەتىن. ءتىپتى كەي-كەيدە اكەمنىڭ موينىندا جۇرگەن، كوزى كەتكەن سوڭ ءۇيدىڭ تورىنەن ورىن العان قاسيەتتى تۇماردى اۋزىما سالىپ، تىستەتەتىنىن انامنىڭ ايتقان ەستەلىگىنەن بىلەتىنمىن. انامنىڭ بۇل ارەكەتى اكەمنىڭ دارىنى ماعان ءوتسىن دەگەن تىلەگىنەن تۋعانىن كەيىن ءتۇسىندىم. اتا-انامنىڭ تىلەگى پەرىشتەنىڭ قۇلاعىنا شالىنسا كەرەك، بالا جاسىمنان دومبىرامەن سىرلاسىپ ءوستىم» دەيدى ول. ساكەن اعا 7 جاسىندا ءان-كۇي ۇيىرمەسىنە قاتىسقان. جەتەكشىسى جاس بالانىڭ بويىنداعى بەيىمىن بايقادى ما، بىردەن دومبىرا ۇيرەتۋگە باۋلىدى. وزبەكستاندا ءان بايقاۋلارى ءجيى ءوتىپ تۇراتىن. ساكەننىڭ ونەر الەمىندەگى العاشقى قادامى «ۆۋنچو» دەگەن ءان بايقاۋىنان باستالدى. ونىڭ قازاقشا بالاماسى «اشىلماعان گۇل» دەگەندى بىلدىرەدى ەكەن. سول بايقاۋدا 30 بالانىڭ ىشىنەن ەكىنشى ورىن يەلەندى. ال 12 جاسىندا تورعايعا كوشىپ كەلگەن سوڭ، كوپتەگەن قيىنشىلىقتاردى باسىنان وتكەرگەن. ونەر الەمىنە باۋلىعان اكە و دۇنيەلىك بولىپ كەتتى. امالىنىڭ جوقتىعىنان ونەردى ەكىنشى ورىنعا ىسىرىپ قويدى.

تۇرمەدە كوتەرىلگەن شاڭىراق

قازىر ويلاپ قاراسا، ول دا ماجبۇرلىكتەن قابىلدانعان قادام ەكەن. جاستىق شاعى تۇرمەدە ءوتىپ جاتىر. «ارتىمدا ۇرپاق قالسىن» دەگەن ارمانمەن وتباسىن قۇردى. ءبىراق «شاڭىراعىمنىڭ شاتتىعىن شالقىتسام» دەگەن ارمانى ىسكە اسپادى. «قول ۇستاسىپ، ءومىر جولىنا تۇسەم» دەگەن جانمەن جاراسىپ كەتە المادى. كەتە الماعانى بىلاي تۇرسىن، بىرگە تۇرىپ تا جارىتپادى. تاعدىرلارى تۇرمەدە تابىستىرعان ەكى جاس ەكى ايىرىلىپ كەتە باردى. سودان كەيىپكەرىمىز اتىن وزگەرتەدى. ازان شاقىرعان اتى - سەيسەنباي تالاسباي، تۇرمەنىڭ بەرگەن اتى - ساكەن. بوستاندىققا شىققان سوڭ، جۇمىس ىزدەپ بارماعان جەرى جوق. ءبىراق جەكە كۋالىكتىڭ جوقتىعىنان جۇمىسقا ورنالاسا الماعان.

«مەنىڭ قۇجاتتارىم جوق، ءبىر جەرگە جۇمىسقا ورنالاسۋ ءۇشىن جەكە كۋالىك سۇرايدى» دەيدى. ءبىزدىڭ قوعام بەلگىلى عوي. قۇجاتسىز جۇرە المايسىڭ. قۇجاتسىز ەكەنىڭدى بىلسە، قۇلشا جۇمساپ پايدالانادى. «كوپتەگەن شاقىرتۋلار ءتۇسىپ جاتقانىمەن، قازاقستاننىڭ ازاماتى دەگەن جەكە كۋالىگىم جوق» دەيدى سەيسەنباي- ساكەن.

ارباتتان باستالعان ءان

اينالىسپاعان كاسىبى جوق. ساۋدامەن دە اينالىسىپ كورگەن. بىردە ارباتتا كىتاپ ساتىپ جۇرەدى. كۇنىنە 500-700 تەڭگە، كەي كۇندەرى 1000 تەڭگە تابادى. جان-جاعىنا قاراسا، جاپ-جاس قازاق پەن ورىستىڭ بالالارى، جاستاردىڭ تىلىمەن ايتقاندا، حيت اندەرىن ايتىپ، اقشا تاۋىپ ءجۇر ەكەن. «اۋديتوريانى قىزىقتىرمايدى. ءارلى-بەرلى وتكەن-كەتكەنگە قاراسام، ءبىزدىڭ جاستاعى كىسىلەر. سودان قولىنان قارا دومبىرانى سۋىرىپ الىپ «جان دوسىم» ءانىن شىرقاي جونەلدىم. وتكەن-كەتكەن كوپشىلىككە اسەر ەتكەن بىلەم، 6000 تەڭگە تاستادى. ءبىر كۇنى «نەگە جەكە شىقپاسقا؟» دەگەن وي كەلدى. 2009 - جىلدان بەرى جەراستى جولى مەنىڭ ساحناما اينالدى. ءان ايتىپ تۇرعاندا كەيبىرەۋلەر «داۋسىڭىز كەرەمەت ەكەن» دەسە، كەيبىرى نامىسقا تيەتىن ءسوز ايتىپ كەتەدى. مەنىڭ جاندۇنيەمدى تۇسىنبەيدى. نە ءۇشىن بۇل جەردە تۇرمىن؟ بۇل جەردە اقشا تابۋدى كوزدەپ تۇرماعانىمدى قايدان ءبىلسىن؟» دەيدى ول بىزبەن اڭگىمەسىندە.

ونىڭ شيراق قيمىلى مەن ءتۇر-الپەتىنە قاراپ، ەلۋگە تاياپ قالعان دەپ ويلامايسىڭ. تاڭەرتەڭ 8 دەن 11 گە دەيىن جەراستى جولىندا قارا دومبىرامەن ءانىن شىرقاپ كەتسە، 12-18 ارالىعىندا مادەنيەت جانە دەمالىس ساياباعىندا گيتارامەن ورىندايدى. «كۇندىك تابىسىم ءار كەزدە ءارقالاي، بىردە 1000-3000 تاپسام، كەي كۇندەرى 100 دوللار تابۋىم دا مۇمكىن» دەيدى.

ىشتە جاتقان شەردى انمەن شىعارادى

ول كىسىنىڭ ارمانى بۇل جەردە وتىرىپ اقشا تابۋ ەمەس. ىشتە جاتقان شەردى انمەن شىعارۋ. اكە اماناتى دا جانىنا تىنىشتىق بەرمەيدى. «الماتى -  ۇلكەن قالا. ارباتتا شەتەلدىكتەر كوپ جۇرەدى. ءان الەمىندە ءتىل، شەكارا دەگەن جوق قوي. ماقتاۋ-ماداقتاۋ سوزدەر ەستىپ، مارقايىپ قالامىن. ال كەيبىرەۋلەر اۋزىنا كەلگەن ءسوزدى ايتىپ، نامىسىما تيەتىن ساتتەر دە بولادى. داۋسىمدى باعالاعان جاندار مەيرامحانالارعا، توي-تومالاققا شاقىرىپ جاتادى. ءتىپتى شەتەلگە الىپ كەتپەك بولعاندارى دا بار. ءبىراق شەتەلگە كەتۋ ءۇشىن نەمەسە مەيرامحانالاردا ءان ايتۋ ءۇشىن قۇجات كەرەك. مەنىڭ قولىمدا ول جوق. «وزبەكستاندا ءىستى بولماعان» دەگەن ءبىزدىڭ ەلدەگى وزبەكستاننىڭ ەلشىلىگى بەرگەن تىلدەي انىقتاما عانا كەرەك.

ءبىراق ەلشىلىك، نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن، ونى بەرۋدى كەيىنگە ىسىرا بەرەدى. ءبىراق ارا-تۇرا تويلاردا ءان ايتىپ ءجۇرمىن. اركىم ءوز نەسىبەسىنە قاراي بەرەدى» دەگەن كەيىپكەرىم ءوزىنىڭ ءبىر كەزەدەرى وسىلاي تابىس تاباتىنىن ويلادى دەيسىز بە؟ ءبىراق جاستىق شاقتاعى قاتەلىكتىڭ تۇتقىنىندا جۇرسە دە، قازىرگى كۇيىنە شۇكىرشىلىك ەتەدى.

ول قازاقستان ازاماتتىعىن الىپ، وزبەكستاننىڭ ازاماتتىعىنان شىقتى دەگەن انىقتاما كەلۋىن اسىعا كۇتۋدە. اعامىزدىڭ قورجىنىندا قازاقشا اندەر كوپ. كوبىنە جىر-تەرمەلەردى ورىندايدى. قايدا بارسا دا الدىنان اينالىپ شىعاتىنى -  جەكە كۋالىكتىڭ جوقتىعى. بۇل ماسەلەمەن «ايتۋعا وڭاي» باعدارلاماسىنا دا شىقتى. ەش ناتيجە جوق. «قازىرگى ىستەپ وتىرعان ەڭبەگىم بۇرىنعى وتكەن ومىرىمنەن الدەقايدا ءتيىمدى. وتكەندى ەسكە الۋدىڭ ءوزى قيىن. ەڭبەگىمنىڭ ارقاسىندا كۇن كورىپ وتىرمىن. بىرەۋدىڭ ءناپاقاسىن جەپ، الداپ-ارباپ، توناپ وتىرعان جوقپىن. مىسالى، كەشە ن. تىلەنديەۆتىڭ «قايران مەنىڭ جۇرەگىم» ءانىن ورىنداپ تۇرعان ەدىم. ءبىر جىگىت جانىما كەلىپ، 100 دوللار تاستاپ كەتتى. وتىرىك اقشا شىعار دەپ ءمان بەرمەدىم. سويتسەم، شىن اقشا ەكەن» دەيدى ساكەن اعا.

بۇل جەردە تۇرىپ، تامىر-تانىستارى دا كوبەيگەن. شەتەلدەن كەلگەن ازاماتتاردىڭ كوبىسى قازاقتىڭ ونەرىنە قىزىعادى. ارباتتا ءان ايتىپ تۇرعان قازاق جىگىتى اۆستراليادان، وڭتۇستىك كورەيادان، فرانسيادان كەلگەن قانداستارىمىزدىڭ نازارىنا ىلىككەن. ولار «شەتەلگە كەلسەڭىز، قىزمەتكە ورنالاستىرامىز» دەگەن ۇسىنىس تا ايتىپتى.

ءتۇيىن

... كيەلى قارا دومبىرانى سەرىك ەتىپ تۇرعان اعانىڭ ءومىر جولى ەشكىمدى دە بەي-جاي قالدىرا الماسى انىق. ءبىر كەزدەگى اكە ءۇمىتى بۇل كۇندە جان سەرىگىنە اينالدى. مۇڭداساتىنى دا، سىرلاساتىنى دا - قارا دومبىرا. «قاشىپ جۇرگەن قاشقىندىقتان مىنا كۇنىم الدەقايدا ىلگەرى» دەيدى. تۇرمەدە ءولىم اۋزىنان دا امان قالعان كۇندەرى بولعان. باسىنان وتكەرمەگەنى جوق. جەر باسىپ جۇرگەنى اللانىڭ ارقاسى ەكەنىنە شۇكىرشىلىك ەتەدى. «اللانىڭ بەرگەن دارىنىن وزىممەن الىپ كەتپەي، جاستارعا بىلگەنىمدى ۇيرەتسەم» دەيدى.

«قاراپ وتىرسام، قازىرگى جاستاردىڭ كوبىسى مازمۇنسىز، ارزان، ءمان-ماعىناسىز، ءتالىم-تاربيەسى جوق اندەردى ورىندايدى. مەنىڭ ويىم - قازاق ءانىنىڭ بەدەلىن ءوسىرۋ» دەيدى ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز. ونىڭ كوشەدە جۇرگەن كوپ كەزبەنىڭ ءبىرى ەمەس ەكەنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ءومىرىن ونەرسىز ەلەستەتە المايتىن جان تەمىر توردىڭ ار جاعىندا قارا دومبىراسىز قاتتى قينالىپتى. قاسىندا كوبىنەسە سىعاندار بولعان سوڭ، سولاردىڭ گيتارالارىمەن ويناپ جاتتىققان. باسقا تۇرمەگە اۋىسقاندا، جىگىتتەر قولعا تۇسكەن اعاشتان جونىپ، دومبىرا جاساعان. ال اعامىز سول كيەلى اسپاپتىڭ داۋىس ىرعاعىن دۇرىستاعان. سول دومبىراسىن ءالى كۇنگە دەيىن جانىنان تاستاعان جوق. مىنا الاساپىران زاماندا ونىڭ جانىن دومبىرا عانا تۇسىنەدى. دومبىرادان باسقا ساكەننىڭ سەرىگى دە جوق.

اۆتور: جادىرا پەردەباي قىزى

«ايقىن»