قىرىق ءۇش قىزدىڭ تاعدىرى

ساۋدا-ساتتىق كەلىسىم شارتىن العا تارتىپ، تۇرتپەكتەپ، مازا بەرمەگەن امەريكامەن، ەۋروپا ەلدەرىمەن بايلانىسۋعا امالسىز كەلىستى.

كەلىسكەننىڭ بەلگىسى، 1871 - جىلدىڭ 12 - قاراشاسىندا مەيدزي ۇكىمەتى 107 ادامنان قۇرالعان ەكسپەديتسياسىن ا ق ش-قا جىبەرەدى. ەكسپەديتسيانىڭ ماقساتى - ەكونوميكاسى وركەن جايعان مەملەكەتتى ءوز كوزىمەن كورىپ، جاقسىسىن ۇيرەنۋ. بۇل شەت ەلگە شىققان العاشقى جاپوندار ەدى. 107 ادامنىڭ 43 ى جاس قىزدار بولاتىن. ەل باسىنداعىلار ولاردى ادەيى ءتىلى مەن عىلىم-ءبىلىمىن ۇيرەنسىن دەگەن نيەتپەن جىبەرىپ وتىر. قىرىق ءۇش قىزدىڭ ىشىندەگى تسۋدا ۋمەكو دەگەن جەتى جاسار ءبۇلدىرشىننىڭ اكەسى شەنەۋنىك بولاتىن.

جاپونيانى مودەرنيزاتسيالاپ، ەۋروپامەن باسەكەلەس دەڭگەيگە جەتكىزۋ ءۇشىن الدىمەن قىزداردى امەريكادا وقىتىپ الۋدى ءجون ساناعان ەل ۇكىمەتى ءار ءۇيدىڭ ەسىگىن قاعىپ، «وقىتاتىن قىزدارىڭ بار ما؟» دەپ سۇرايدى.

ەشكىم كەلىسە قويماعان سوڭ بيلىك تىزگىنىن ۇستاعاندار مەن شەنەۋنىكتەردىڭ قىزدارى جىبەرىلەدى. شەتەلگە 5-10 جىلدىق وقۋعا كەتكەن ولارعا يمپەراتوردىڭ بايبىشەسى: «بارعان ەلدەرىڭدە جاپونياعا قاجەت مالىمەتتەردى جيناي جۇرىڭدەر، ەشكىمنەن قارىز الماڭدار، شەتەلدىكپەن ۇرسىسپاڭدار»، - دەگەن اقىلىن ايتادى. سونىمەن قاتار، ولارعا ازاماتتىعى مەن ءدىنىن ايىرباستاماۋ، شەتەلدىككە تۇرمىسقا شىقپاۋ قاتاڭ تاپسىرىلادى.

قىزداردىڭ ەڭ كىشىسى ۋمەكونىڭ وتباسىندا 12 بالا بولاتىن. اكەسى تسۋداسەن كەزىندە ە د و ۇكىمەتىنىڭ شەتەلدەگى وكىلى قىزمەتىن اتقارعان. سونىمەن مۇحيتتىڭ ار جاعىنا وقۋعا جىبەرىلگەن قىرىق ءۇش قىزدىڭ ەكەۋى ءبىر جىل وتپەي قايتىپ ورالدى. بىرەۋىنىڭ كورۋ قابىلەتى ناشارلاپ كەتكەن، ەكىنشىسى دەنساۋلىعىن جوعالتقان. ال ۋمەكو ۆاشينگتون ماڭىنداعى جورجتاۋندا تۇراتىن چارلز لانمەن دەگەننىڭ قاراۋىنا بەرىلەدى.

جاپون ەلشىلىگىندە جۇمىس ىستەيتىن چارلز لانمەننىڭ بالاسى بولماعاندىقتان، جەتى جاسار ۋمەكونى اسىراپ الدى دەسە دە بولادى. جاپون قىزى التى جىل امەريكان مەكتەبىندە ءبىلىم الىپ، ون تورتكە تولعاندا «ارچار» دەگەن ارنايى مەكتەپكە قابىلدانادى. ءسويتىپ، امەريكادا ون جىل وقىپ، وقۋ مەرزىمى اياقتالعان ۋمەكو وتانىنا ورالۋ كەرەك بولادى. چارلز لانمەن ايەلى ەكەۋى ۋمەكونى ون جىلدىڭ ىشىندە امەريكالىق ەتىپ تاربيەلەيدى. كەيىن ۋمەكو ءوز ەستەلىگىندە: «ەرلى-زايىپتى لانمەندەر قايدا بارسا دا، مەن سولارمەن بىرگە بولاتىنمىن» دەپ جازعان. ۋمەكو جاپونياعا قايتقىسى كەلمەيدى. تاعى ءبىر جىل قالا تۇرۋدى وتىنەدى.

ون سەگىز جاسىندا، 1882 - جىلدىڭ قازان ايىندا جاپونياعا قايتىپ كەلگەن ۋمەكو انا تىلىندە بىردە-ءبىر ءسوز بىلمەيتىن بولىپ شىعادى. ءتىپتى شەشەسىمەن تىلدەسە المايدى. ۋمەكونىڭ ۇلكەن اپكەسى ازداپ اعىلشىن ءتىلىن بىلەتىندىكتەن، ەكەۋىنىڭ سوزدەرىن اۋدارۋمەن جۇرەدى.

ۋمەكوعا جاپون ۇيىندەگى ءداستۇرلى تىرشىلىكتىڭ ءبارى جات بوپ كورىنەدى. ۇيگە اياق كيىممەن كىرۋگە بولمايدى ەكەن. ال امەريكادا بولمەسىنە تۋفليىن شەشپەستەن كىرە سالاتىن. جاپون تاعامىن اۋزىنا المايدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، ۋمەكو ءوزىن امەريكالىق رەتىندە سەزىنەدى. تۋعان ۇيىنە سىڭە الماي، ابدەن قينالادى. ءوزىنىڭ وسىنداي «ازاپتى ومىرگە» تۇسكەندىگى تۋرالى لانمەننىڭ ايەلى - ادەلينگە جازعان حاتتارىندا بايانداعان.

جاپون قىزى امەريكادا سول جاقتىڭ ۇعىم-تۇسىنىگىن ابدەن سىڭىرگەن ەدى. ۋمەكو ءوز ەلىندە امەريكان يدەولوگياسىن بەلسەندى تۇردە جۇرگىزەدى. الدىمەن تسۋدا دەپ اتالاتىن ايەلدەرگە ارنالعان ينستيتۋت قۇرادى. ول مەكەمە ءالى دە بار. جيىرما ءتورت جىل بۇرىن تسۋدانىڭ شاتىرىنان ۋمەكونىڭ امەريكاداعى «شەشەسى» - ادەلينگە جازعان جۇزدەگەن حاتى تابىلعان. ۋمەكونىڭ بارلىق حاتىن ادەلين كابينەتىندە ساقتاعان دا، كوز جۇمعان سوڭ ول جازبالار جاپونياعا جىبەرىلگەن ەكەن.

ۋمەكوعا جاپون ايەلدەرىنىڭ جاعدايى تىم تومەن بوپ كورىنەدى. «گەندەرلىك تەڭسىزدىك ورىن العان. كوپ ايەل الۋشىلىق ءالى دە بار. بۇنى جويۋ كەرەك» دەپ ەسەپتەگەن ول. ۋمەكو ادەلينگە جازعان ءبىر حاتىندا بىلاي دەپتى: «جاپونيادا ايەلدەردىڭ جاعدايى ەركەكتەرگە قاراعاندا تومەن. مەن ايەلدەردىڭ قوعامداعى بەلسەندىلىگىن ارتتىرعىم كەلەدى».

جاپونياداعى گەندەرلىك ساياساتتىڭ تەتىگىن العاشقى بوپ ۇستاعان ۋمەكو ءومىر بويى جاپوندىق ءومىر سالتىنا بەيىمدەلە الماي، انا تىلىندە سويلەمەي وتكەن. ونىڭ بار ماقساتى جاپون ايەلدەرىن امەريكالاندىرۋ ەدى. ول 1889 - جىلى ا ق ش-تاعى برينمار ۋنيۆەرسيتەتىندە دە وقىعان. بۇل - كارەرا قۋعان ايەلدەرگە ارنالعان وقۋ ورنى بولاتىن. ۋمەكو برينماردا وقي ءجۇرىپ، وزۆيگور دەپ اتالاتىن پەداگوگيكالىق كوللەدجدە ءبىلىم الادى. امەريكا ۋنيۆەرسيتەتى جاپون قىزىنا زەرتتەۋشى رەتىندە قالۋعا ۇسىنىس جاسايدى. جاپونياداعى ءىسىن جۇزەگە اسىرۋدى ويلاعان ۋمەكو ەكى جىلدان سوڭ ەلىنە ورالادى. ول تسۋدا ينستيتۋتىن قۇرماس بۇرىن ايەلدەرگە ارنالعان اعىلشىن مەكتەبىن اشادى. بۇكىل ءومىرىن جاپون ايەلدەرىن امەريكالىق ۇلگىمەن ساۋاتتاندىرۋعا ارناعان ۋمەكو الپىس بەس جاسىندا دۇنيەدەن وزعان.

جالپى ۋمەكومەن بىرگە وقىعان جاپون قىزدارىنىڭ بارلىعى امەريكالىق يدەولوگيانىڭ ءبىر- ءبىر تارماعىن ۇستانعان. ءبىراق ەرلەردىڭ قوعامداعى ءرولى ۇستەم بولعاندىقتان، ولار ءوز ماقساتتارىن تولىق جۇزەگە اسىرا المادى. قالاي دەگەنمەن، جاپونيا قىرىق ءۇش قىزىن جوعالتقانى انىق. قىرىق ءۇش قىز دەگەنىمىز قىرىق ءۇش انا، قىرىق ءۇش وتباسى. جوعالعان ەمەي نەمەنە، بولمىسى بوتەن، ءتىلى جات، اتى جاپون بولعانمەن، زاتى باسقا.

بۇگىندە باتىس ەلدەرىندە اعىلشىن تىلىندە ءبىلىم الىپ، ءتىپتى سول جاقتا كۇيەۋگە ءتيىپ قالىپ جاتقان قازاق قىزدارى قانشاما؟ سانادىق نە، سانامادىق نە؟ «ۇل- قىزىم امەريكادا» دەپ، اتا-انا ءماز. «سول ۇل-قىز قازاقى بولمىسىن ساقتاپ قالا ما؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ بار ما؟ بار بولسا، جولداڭىزشى...

شارافات جىلقىبايەۆا

«جاس وركەن»