قازاقشا زاڭ شىعارۋ قاجەت پە ءوزى؟

استانا. قازاقپارات - «ءار ەلدىڭ زاڭى باسقا، يتتەرى قارا قاسقا» دەۋشى ەدى.

الايدا، ءبىزدىڭ ەلدىڭ زاڭدارى بۇل قاعيداعا باعىنباي تۇر.

ياعني زاڭدارىمىزدىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىمىزگە ساي، ەلىمىزدىڭ مەنتاليتەتىنە نەگىزدەلگەن ءوز ەرەكشەلىگى بايقالا بەرمەيدى.

سەبەبى زاڭىمىز «جازىلمايدى» كوبىنەسە «كوشىرىلەدى».

مىنە ساعان «زاڭ باسقا». مۇنى جاقىندا ءماجىلىس ءتوراعاسى قابيبوللا جاقىپوۆ مىرزا دا ايتتى. ۇكىمەت تاراپىنان زاڭ ازىرلەۋشىلەر ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق زاڭنامانى ەسكەرمەي، شەتەلدىك زاڭ نورمالارىن تولىق كوشىرە سالاتىنىنىن سىنعا العان ءماجىلىس ءتوراعاسى «دەربەس دەرەكتەر تۋرالى» زاڭ جوباسىنىڭ كوپتەگەن نورمالارى ت م د-داعى ءبىر ەلدىڭ زاڭ نورمالارىن تۇتاستاي قايتالاپ شىققانى تۋرالى دەرەك تە كەلتىردى.

مۇنداي كوشىرۋ «ۇلتتىق زاڭنامامىزعا، ونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ 7 كودەكسى مەن 27 زاڭىنا قايشى كەلگەن. ناتيجەسىندە دەپۋتاتتارعا زاڭ جوباسىن تولىعىمەن قايتا دايىنداۋعا تۋرا كەلدى» دەدى سپيكەر. "الاش ايناسى" "قازاقشا بىلمەيتىن زاڭ" تۋرالى ماماندار پىكىرىن وقىرمانعا ۇسىنىپ وتىر

ماماندار زاڭ ۇلتتىڭ ءوز ەرەكشەلىگىن ەسكەرىپ جازىلماسا جۇمىس ىستەمەيدى دەيدى. دەمەك حالىقتىڭ سۇرانىسى مەن قالاۋىن ەسكەرگەن زاڭنىڭ بولاشاعى زور. وسىندايدا ەسكە تۇسەدى. ءبىرشاما ۋاقىت بۇرىن ەلىمىزدە پەدوفيلدەر كۇرت كوبەيىپ كەتكەن كەزدە حالىقتىڭ «پەدوفيلگە ءولىم جازاسىن كەسەيىك، ەڭ قۇرىعاندا كاستراتسيا جاسايىق» دەپ شۋلاعانى ەستە. سونداي-اق جەمقورلىققا يە بولا الماي، ۇرلىق كۇرت دەندەپ كەتكەن كەزدە دە زاڭدارىمىزعا وزگەرىس ەنگىزە قويمادىق. ال باسقا ەلدەر كوشەدە شەمىشكەنىڭ قابىعى كۇرت كوبەيىپ كەتسە دە زاڭمەن شەگەلەپ، كوپشىلىكتى تارتىپكە شاقىرا قويادى. ەندەشە زاڭ جازاردا ۇلتتىق مەنتاليتەتتى ەسكەرۋگە نە كەدەرگى؟

عابيدەن جايلين، زاڭگەر:

-  زاڭدارىمىز كوبىنە ورىس تىلىندە جازىلادى نەمەسە الدىمەن ورىس تىلىندە جازىلىپ الىپ، سوسىن بارىپ قازاق تىلىنە اۋدارىلادى. الدىمەن ورىس تىلىندە جازىلعاننان كەيىن قازاق ءتىلدى اۋدارماسىنىڭ ءتىلى جاتىق بولا بەرمەيدى.

ماسەلەن ازاماتتىق كودەكستىڭ ورىس تىلىندەگى نۇسقاسى تۇسىنىكتى. ال قازاق تىلىندەگى نۇسقاسىنىڭ ءتىلى وتە تۇسىنىكسىز. گرامماتيكالىق قاتە ءورىپ ءجۇر، بايانداۋىشى باسىندا، باستاۋىشى اياعىندا.

ءتىلى تۇسىنىكسىز بولعاننان كەيىن ازاماتتىق كودەكستىڭ قازاق تىلىندەگى نۇسقاسىن ەشكىم قولىنا دا المايدى. سوندىقتان زاڭدارىمىزدىڭ ساپاسى دۇرىستالسىن دەسەك ولاردىڭ ەڭ الدىمەن، ناعىز قازاق ءتىلدى ماماندار قولىمەن قازاق تىلىندە جازىلۋىن تالاپ ەتۋىمىز كەرەك.

جاسىراتىنى جوق زاڭدارىمىزعا قاتىستى كەمشىلىكتەر جەتەرلىك. ولار قوعامىمىزدا اشىقتان اشىق ايتىلىپ تا ءجۇر. ءبىراق زاڭدارىمىزعا قاتىستى ايتىلىپ جۇرگەن سىنداردان قورىتىندى شىعارىلىپ، ولقىلىقتىڭ ورنى تولتىرىلار ەمەس. ەستۋىم بويىنشا زاڭدارىمىز ىسكە قوسىلعانعا دەيىن 4000 نان استام مامان جۇمىس ىستەيدى ەكەن. ەندەشە سول 4000 مامان جان جاقتى تالداپ، ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرىپ، تالاپقا ساي ەتىپ جازىپ شىعۋى كەرەك ەمەس پە؟! سوندىقتان بۇل جەردە زاڭدارمەن جۇمىس ىستەيتىن ماماندارعا قويار تالاپتى كۇشەيتۋىمىز كەرەك سەكىلدى. نەگىزى زاڭ مىقتى بولسا، قوعامدا زاڭسىزدىقتار از بولادى. سونداي-اق بىزدە زاڭدار ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىمىزدى، قوعامنىڭ سۇرانىسىن ەسكەرە بەرمەيدى.

ارينە باسقا ەلدەردەن كوشىرىپ الىنا سالعان زاڭ حالىقتىڭ قالاۋىنا ساي جۇمىس ىستەمەيدى. سوندىقتان جەمقورلىققا قاتىستى قىلمىستاردىڭ كوبەيۋىنە وراي بىزدە دە جەمقورلىققا قاتىستى جازانى اۋىرلاتسا، جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋعا مۇمكىندىك تۋار ەدى. كوپ جاعدايدا ۇلتتىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرمەگەننەن كەيىن، زاڭ جۇمىس ىستەمەي جاتادى. ەڭ بولماسا باسقا ەلدەن كوشىرىپ الىنعان زاڭ، ءوز ەلىمىزدىڭ سۇرانىسىنا ساي قايتا بەيىمدەلىپ جازىلسا ەكەن.

«ءار ەلدىڭ زاڭى باسقا» دەمەكشى زاڭگەر ەرلان جۇرىنبايەۆ فەيسبۋك الەۋمەتتىك جەلىسىندە وزگە ەلدەردىڭ زاڭدارىن جاريالاپتى. زاڭ قوعامدى تارتىپكە شاقىرۋشى كۇش ەكەنىن ەسكەرسەك، كوپتەگەن قىزىقتى دەرەكتەرگە كەزدەسكەنمەن ولاردىڭ بارلىعى قوعام تالابىنان تۋىنداعانىن تۇسىنگەندە ەش ولقىلىق بايقامايسىڭ. بىزگە دە وزگە ەلدەردەن وسى تۇرعىدا ۇلگى الۋ ارتىقتىق ەتپەيتىن سەكىلدى.

ەرلان جۇرىنبايەۆ، زاڭگەر:

-  ارينە، زاڭنىڭ قوعام سۇرانىسىن ەسكەرە وتىرىپ جازىلعانى دۇرىس. ماسەلەن سينگاپۋردە كوشەنىڭ تاپ-تازالىعى سونشاما، ەگەر بىرەۋ كوشەدە ساعىز شايناپ جۇرگەنىن كورسە، 400 دوللار ايىپپۇل سالادى. بىزدە ساعىز شايناپ جۇرگەنىمەن قويماي، ونى قوقىس سالاتىن جاشىككە دە تاستامايدى.

جانى بار ءسوز ارينە. ايتا كەتەر جايت زاڭگەر كەلتىرگەن مالىمەتتەردىڭ ىشىندە ماعان كانادادا ماڭدايشالارداعى بارلىق جازۋلار فرانسۋز تىلىندە جازىلۋى كەرەكتىگى ۇنادى. زاڭ بويىنشا ەگەر فيرمانىڭ يەسى اعىلشىنشا جازعىسى كەلسە، اعىلشىن ءارىپى فرانسۋز ارىپىنەن ەكى ەسە كىشى بولۋى ءتيىس ەكەن. باسقا تىلدە جازۋعا زاڭ قايشى. ۇلگى الارلىق دۇنيە.

ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ءتىپتى كەيبىر ساۋدا ورىندارىنان قازاق تىلىندەگى نۇسقاسىن تابا المايتىنىمىزدى ەسكەرسەك، ەرىكسىز ولاردى زاڭنان باسقا قانداي جولمەن تارتىپكە شاقىرۋعا بولادى دەپ باس قاتىراسىڭ. ارينە تەك قاتاڭ زاڭ كەرەك. سونداي-اق تايلاندتا ۇلتتىق اقشانى، تيىندى باسۋعا بولمايتىنى تۋرالى زاڭ شىققان ەكەن. ويتكەنى ولاردىڭ اقشالارىندا پاتشالارىنىڭ سۋرەتى باسىلعان. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە ەلتاڭبامىز باسىلعان 1-2 تەڭگەلىكتەردىڭ اۆتوبۋستاردىڭ كىرە بەرىسىندە، كوشەنىڭ قالتارىستارىندا شاشىلىپ جاتاتىنىن ەسكەرسەك، ءبىزدىڭ ەلىمىزگە دە كەرەك زاڭ ەكەن ەكەنىن تۇسىنەسىڭ.

ماسەلە 1-2 تەڭگەلىكتەردىڭ كەرەكسىز بولعاندىقتان شاشىلىپ جاتقانىندا ەمەس، سول ۇلتتىق تەڭگەنىڭ ءبىر بەتىندەگى ەلتاڭباعا دەگەن قۇرمەتتە بولۋى كەرەك ەكەنىن كوپشىلىككە ۇعىندىرۋ ءۇشىن تيىندى تاپتاعاندى نەگە زاڭعا ساي تارتىپكە شاقىرماسقا؟! حالىق زاڭعا باعىنىپ، زاڭ جۇمىس ىستەسىن دەسەك، بالكىم ءبىزدىڭ ەلىمىزگە دە قوعامنىڭ سۇرانىسىنا قۇلاق ءتۇرۋ كەرەك شىعار.

ال، ەگەر زاڭدى قازاقشا جازا الماساق، وزگە تىلدەن دۇرىستاپ اۋدارا الماساق، قازاق تىلىندەگى نۇسقاسى ەش جەردە قولدانىلمايتىن بولسا، وندا قازاق تىلىندە زاڭ شىعارۋدىڭ قاجەتى بار ما؟

اۆتور: قۋانىش ءابىلدا قىزى