وقىماعانىم ءۇشىن كەلىن ەمەس كۇڭ بولدىم
ءبىز بولساق، بالامىزدى ارقالاپ ءجۇرىپ تەزەك تەرىپ، وت جاعىپ، قازان-وشاقتىڭ قاسىنان كەتپەۋشى ەك»، دەپ ۇلكەن كىسىلەر وزدەرىنىڭ كورگەن قيىندىقتارىن اڭگىمەلەپ وتىراتىنىن ءجيى ەستيمىز. يا، راس بۇگىنگى زاماندى بۇرىنعىمەن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. قازىر ءتىپتى اۋىلدىڭ وزىندە سۋ تاسىپ، وت جاعاتىن كەلىندەر كوپ ەمەس. الايدا مەنىڭ اۋىلداعى جەڭەشەم وتكەن عاسىردىڭ ادامى سەكىلدى. اۋىلعا اندا-ساندا بارعاندا جەڭەشەمنىڭ ءبىر تىنباي تىرلىك جاساعانىن كورىپ تاڭعالاتىنمىن.
اۋزىنان ءسوز دە شىقپايدى، ونىڭ قاشان ۇيىقتاپ، قاشان تۇراتىنىن ەشقايسىمىز بىلمەي قالاتىنبىز. جاقىندا سول جەڭگەم سالى سۋعا كەتىپ قالاعا كەلدى. ءبىراز كۇن ىشتەن تىنىپ ۇندەمەي ءجۇردى. ءبىر كۇنى كەشكە ءشاي ۇستىندە اڭگىمەلەسىپ وتىرعانبىز، ول ءوزىنىڭ ءومىرى ەشكىمگە اشپاعان سىرىن اعىل-تەگىل جىلاپ وتىرىپ اقتاردى-اۋ كەلىپ. جەڭگەمدى اياپ كەتتىم. مارجان جەڭگەمنىڭ مەنى قاتتى تولعاندىرعان جانايقايىن قاعازعا ءتۇسىرىپ رەداكسياعا جولداپ وتىرمىن.
بالالىق ماحابباتتىڭ جەتەگىنە ەرىپ مەكتەپ قابىرعاسىندا سوڭعى سىنىپتاردا وقىپ جۇرگەندە وزىمنەن ءبىر سىنىپ جوعارى وقيتىن ءبىر جىگىتپەن ءجۇردىم. تاعدىردىڭ جازۋى شىعار مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ 2 جىلدان كەيىن سول جىگىتكە تۇرمىسقا شىقتىم. «ۇيلەنۋ وڭاي، ءۇي بولۋ قيىن» دەپ ايتىپ وتىراتىن ۇلكەندەر ءسوزىن ەلەمەگەن جيىرماداعى البىرت شاقتا جاستىعىمنىڭ دا كەلىن اتانۋمەن بىرگە اياقتالاتىنىن سەزبەپپىن عوي.
قازىر وكىنگەنمەن امال نەشىك تاعدىردىڭ باسقا سالعانىنا كوندىم. ءتورت قىز دۇنيەگە اكەلىپ، سول ءۇيدىڭ وتىمەن كىرىپ، كۇلىمەن شىعاتىن ەلەۋسىز ادامىنا اينالدىم. العاش ۇيلەنگەن جىلدارى ەنەمنىڭ قاتالدىعىن «كەلىندى باستان» دەيتىن ءوز اۋىلىمىزدىڭ سالتى عوي دەپ ەلەمەدىم. نە ايتسا سونى ىستەپ، ەش سوزىنە قارسى كەلمەدىم. كەش جاتىپ، ەرتە تۇرۋ مەن ءۇشىن قالىپتى جاعداي بولىپ قالدى. باسىمدا ورامال، ءيىلىپ سالەم ەتۋ جاتتاندى ادەتىمە اينالدى. مۇنىڭ ءبارىن قويشى اۋىلدا ەكى كەلىننىڭ ءبىرىنىڭ ىستەيتىن ارەكەتى عوي بۇل مەن ءۇشىن تۇككە دە تۇرمايتىن. مەنىڭ جانىمدى جەگەنى جايىلىپ جاستىق ءيىلىپ توسەك بولىپ جاتقاندا سەنى قاتارعا قوسپاي، ادام رەتىندە ەلەمەگەندەرى.
ءبىزدىڭ جاس جۇبايلار، كەيىننەن ەرلى-زايىپتىلار بولىپ سىرلاسىپ شۇيىركەلەسىپ وتىراتىن جەكە بولمەمىز بولمادى. ءبىز ۇيدەگىلەر شاي ءىشىپ، تاماقتاناتىن بولمەدە ۇيىقتايتىنبىز. جاستىقپەن ءجۇرىپ بۇل قولايسىزدىقتى ەلەمەدىك. ءبىراق كەيىن وسى جولداسىم ەكەۋمىزدىڭ ارامىزدى سۋىتتى. ءۇي تىرشىلىگىمەن ەرتە تۇرامىن، كەش جاتامىن. جولداسىما ەركەلەيتىن دە ۋاقىت جوق. اۋىلدىڭ كۇيبىڭ تىرشىلىگى بىتكەن بە، ءۇي شارۋاسىن بىتىرگەن سوڭ قوراداعى مال جايعارۋ دا مەنى كۇتىپ تۇرادى.
سيىر ساۋۋ بىلاي تۇرسىن مالعا ءشوپ بەرۋ، قيىن دالاعا تاسۋ ءبارى مەنىڭ موينىمدا. سۋ تاسۋ تاعى بار. سۋ تاسۋ دەمەكشى بىردە ەكى يىعىما يناعاشتى سالىپ ەكى شەلەك سۋدى قارعا ومبىعىپ كوتەرە الماي كەلە جاتقانمىندا الدىمنان جولداسىم شىعىپ كوتەرە بەرگەنى سول ەدى الىستان ءبىزدى باقىلاپ تۇرعان ەنەم «تاستا، قاتىننىڭ تىرلىگىنە ارالاسپاي» دەدى. شەشەسىنىڭ سوزىنە قارسى كەلمەي شەلەكتى جەرگە قويا سالدى. جىلايىن دەسەم جىلاي الماي وكسىگىم وزەگىمدى اشىتىپ، سۋدى ازەر تاسىپ ءبىتىردىم. وسىدان كەيىن جولداسىم ماعان جاردەم بىرەدى-اۋ دەگەن تۇسىنىكتەن مۇلدەم ارىلدىم.
ەنەمنىڭ قاباعى اشىق بولسىنشى دەپ ەرتەلى-كەش ءبىر وتىرمايتىنمىن. ءسويتىپ ءجۇرىپ تۇڭعىش پەرزەنتىمدى 7 ايلىعىندا ۇيدە بوسانىپ قالدىم. قازاقتىڭ ەسكى سالتىمەن العاشقى نەمەرە اجەسىنىڭ بالاسى بولدى. جولاپ كەتسەم، «بىلاي تۇر ءوزىم الام» دەپ جۇرگەندە ومىراۋىمنان ءسۇت تە كەتىپ قالدى. ونىڭ ۇستىنە ەنەم بالا دۇنيەگە كەلگەننەن باستاپ «قالاداعىلاردان حابار بار ما، مىنا بالانى اسىراپ ال دەيتىن. بالاسىز جۇرگەندەرىنە 10 جىل بولدى عوي» دەپ قالاداعى قاينىسىنان حابار كۇتىپ وتىراتىن.
ەستىگەن سايىن بەيكۇنا پەرىشتەگە قاراپ قورعان بولا المايتىن شاراسىز كۇيىمدى سەزىپ جۇرەگىم اۋىراتىن. قايتا قالاداعى قاينىم ءبىزدىڭ بالانى المايتىندارىن ايتتى. ال كىشكەنە قىزىم ءتىلى شىققان سوڭ ەنەمدى «ماما» دەپ، مەنىڭ اتىمدى اتادى. مۇنان كەيىن اراعا ءبىر جىل سالىپ تاعى ءبىر قىز دۇنيەگە اكەلدىم. انالىق ماحابباتتىڭ نە ەكەنىن سەزىنىپ، كوپ انالارمەن بىرگە ەكىنشىمدى پەرزەنتحانادا بوساندىم. ۇيگە كەلگەن كۇنى بالانى بەسىككە سالدىق. ەكىنشىمدى ەمىزىپ ءجۇردىم. بەسىكتە قاسىمدا بولاتىن. جاس بوسانعام. كۇندىز ءۇيدىڭ تىرلىگى شارشايمىن. ءبىر كۇنى تۇندە بالانىڭ استىن اۋىستىرىپ، ەمىزگەننەن كەيىن جانىما الىپ، كوزىم ءىلىنىپ كەتىپتى. ەنەمنىڭ «قاسىڭا الما، ءيىسىڭ ءسىڭىپ قالادى» دەگەن وكتەم ۇنىنەن شوشىپ وياندىم.
وسىلايشا ەكىنشىمدى دە مەنەن الىستاتىپ تاربيەلەۋگە كوشتى. بۇل جولى ەنەم تاعى دا «اقتاۋداعى ءىنىمنىڭ ەكى ۇلى بار، كەلىن ءبىر قىز كەرەك دەپ ەدى» دەپ اڭگىمە كوتەرىپ ەدى، اتام ۇندەمەيتىن، سويلەسە ءبىر اۋىز سوزبەن توق ەتەرىن ايتاتىن كىسى ەدى «بالا تاراتقىش بولعانسىڭ با، بۇل مەنىڭ قانىم» دەپ توقتاتتى. سونداعى ەنەمنىڭ ماعان جەتكىزە الماعانى «ۇل تۋماعانىمدى» ەسكەرۋ ەكەن.
كۇندەر زىرعىپ وتە بەردى. بار جوعى 24 جاسىمدا 2 پەرزەنتتىڭ اناسى اتانىپ ۇلگەردىم. مەنىڭ جاستىق شاعىم ءوزىم قۇم باسقان اۋىلدا تۇنشىعىپ ءوتتىپ جاتتى. بارىنە كوندىم. جولداسىممەن ەشقايدا قول ۇستاسىپ قىدىرمايتىنبىز. بار الدانىشىمىز مال باعۋ. مەنىڭ قوسىمشا ءۇي تىرلىگىم بار، ايتەۋىر تىنىم تاپپايمىز. سوندا دا ەنەم ءجيى-ءجيى «سەندەر تۇك تاپپايسىڭدار مەن سەندەردى اسىراپ وتىرمىن» دەپ تەپسىنىپ قوياتىن.
جازدا جايلاۋعا كەتەمىز. ەنەمدى كورمەۋدىڭ ەڭ وڭتايلى ءساتى وسى كەزدە تۋادى. ەرتە كوكتەمنەن، قارا كۇزگە دەيىن سوندا بولامىز. جولداسىم ءشوپ شاۋىپ، ساتىپ جاتادى. مەنىڭ سول باياعى ساۋاتىن مالىم بار، تاماق-شاي، كىر قوڭ جۋۋمەن قاباتتاسا ءجۇرىپ، قاپ-قاپ قۇرت-ىرىمشىك بەرىپ جىبەرمەسەم ەنەمنىڭ «بالەنشەنىڭ كەلىنى قۇرت جاساپ جىبەرىپى، ساتىپ جاتىر. بىزدىكىنى قۇر جاتىس» دەگەن تاعى ءبىر ءانى باستالىپ كەتپەسىن دەپ وعان دا جانتالاسام. كەيدە ءتىپتى جىبەرگەنىڭدى ازسىنادى. كۇننىڭ ىستىعى، قۇرت جاساپ، ىرىمشىك قايناتۋدىڭ بەينەتى ونى ويلاندىرمايدى دا.
وسىنداي كوك بەينەتتىڭ اراسىندا ءجۇرىپ ەكىنشى بالادان سوڭ 7 جىلدان كەيىن ءبىرىنىڭ ارتىنان ءبىرى ەكى قىز تۋدىم. ەنەم بالا باعۋدان شارشادى بىلەم كىشىلەرىن ۇلكەن قىزدار قارادى. ولاردى دا كوڭىلى تۇسسە بىزگە بالا قىلىپ، كوڭىلى تۇسپەسە ءوز باۋىرىنا تارتىپ وتىراتىن.
ۋاقىت وتە كەلە مەنىڭ كۇڭ ىسپەتتى جۇمىس جاساي بەرەتىنىمە ۇيدەگىلەردىڭ ءبارىنىڭ ەتى ۇيرەنىپ الدى. اۋەلدە جەڭگە دەپ سىيلاپ تۇراتىن قايىن سىڭىلىلەرىم مەن قاينىلارىم دا «مىنانى سويتە سالشى» دەپ ىسىرا سالاتىن بولدى. ەنەم ءبارىن قارسى قويىپ تىندى. «وتىرىڭدار، كەلىن بار عوي» دەپ قىزداردى تىرپ ەتكىزبەيتىن بولدى. ونىڭ ۇستىنە سوڭعى جىلدارى جولداسىم دا ءجيى ءىشىپ كەتتى. بۇل دا ءوزى جارىمجان كوڭىلىمە سالماق بولدى.
بيىل ۇلكەن قىزىمىز مەكتەپ بىتىرەدى. كەلىن بولعانىما دا 15 جىل بوپتى. تابيعاتىمنان سوزگە ساراڭ ادام بولعاندىقتان وسى 15 جىلدىڭ ىشىندە ەنەممەن ءبىر شاي دەسىپ كورمەدىم. اياۋسىز جۇمساسا دا كەشىرە ءبىلدىم. سونداعى بار جۇبانىشىم «بالالارىم ءۇشىن» دەگەن ويىم بولاتىن.
قازىر ەنەم مەنى سول جالعىز جۇبانىشىمنان دا ايىرىپ تىندى. قىزدارىمدى وزىمە قارسى تاربيەلەدى. «ماماسىنىڭ بالاسى» دەپ وسىرگەن ۇلكەن ەكى قىزىم اتىمدى اتاعانى بىلاي تۇرسىن «ءاي»، «مىنانى ىستەمەپسىڭ عوي» دەپ زەكيتىن بولدى. ەنەم جوقتا سويلەسەيىن دەپ وقتالسام، قىزدارىمدى وقىتىپ قويعان با، «قويشى سەن نە بىلەسىڭ مەكتەپتەن سوڭ وقىماعانسىڭ عوي» دەپ جاندارىنا جولاتپايدى. ۇرىپ جىبەرگىم-اق كەلەدى. اتتەڭ. تەك ءۇيدىڭ بەرەكەسى قاشپاسىن دەيسىڭ.
جولداسىممەن ارامىز سۋىپ كەتكەلى قاشان... اكەسى دۇنيە سالعالى بەرى ءوز بەتىمەن كەتتى. ىشەدى، جيعان تەرگەندى شاشىپ الەك. شەشەسى بالاسىنان الا الماعان ءوشىن مەنەن الىپ كۇندە ۇرىس باستاپ وتىرادى. تاماق تا باتپايدى سوڭعى كەزدە. ءومىرىمنىڭ ەرتەڭىن ەلەستەتە الماي تۇماندا اداسىپ جۇرگەن جاندايمىن. اياداي اۋىلدا سىرلاساتىن جاقىن جان دا جوق. شەشەمە ايتاسام «شىدا. بالالارىڭ بار عوي» دەپ جۇباتىپ الەك.
جولداسىمدى «مىنانىڭ ادام بولمايتىن ءتۇرى بار دەپ» قالاعا جۇمىس ىستەۋگە جىبەردى. بار شارۋا مەنىڭ موينىمدا. ءتىپتى كەيدە كورشى تۇراتىن قايىن ءسىڭىلىم «كىر جۋىپ جاتىر ەكەنسىڭ عوي مەنىكىن دە جۋا سالشى، جۇمىستان قولىم تەيمەي ءجۇر» دەيتىندى شىعاردى. ونىڭ ۇستىنە ەنەم دە «جۇمىستان قولى تيمەيدى سەن بوسسىڭ عوي ءۇي جيناپ كەلشى» دەپ جىبەرەتىن بولدى.
ءبارى جۇيكەمدى جۇقارتىپ ءبىتتى. شىدامنىڭ دا بىتكەن جەرى وسى-اۋ دەيمىن. سول كۇنى كەشكە مال كەلگەننەن كەيىن «ماما، كەشە كەلمەي قالعان سارى سيىر بۇگىن تاعى جوق» دەپ ەدىم، ەنەم باس سالىپ اشۋلانىپ «بۇل ءۇيدى قارعىس اتقان، قىرسىق اينالدىرعان» دەپ ايعايلاي جونەلدى. ومىرىمدە العاش رەت ەنەمە «بۇل ۇيگە قىرسىق اكەلگەن مەن شىعارمىن. مەن كەتەيىن وندا» دەگەنىم سول ەدى، «مىناعان ءتىل بىتەيىن دەگەن ەكەن. كەتسەڭ كەت» دەپ كەۋدەمنەن يتەرىپ، سىرتقا ءبىراق شىعاردى.
اشۋعا بۋلىققان كۇيى «ەندى ول ءۇيدىڭ تابالدىرىعىن» اتتامايمىن دەپ انت بەرىپ، قاقپا ەسىگىن تارس جاۋىپ كەتە باردىم. تۇلا بويىم الاي-دۇلەي بولسا دا كەۋدەمدە ءبىر ءۇمىت «كەتپەشى ماما» دەپ جۇگىرەتىن كىشكەنتاي قىزدارىمنىڭ قۇلدىراڭداپ جۇگىرگەنىن كۇتتى. ءبىراق ول دىبىس ەستىلمەدى.
بىرنەشە ايدان كەيىن كەشىرىم سۇراپ كىشى قىزدى ەرتىپ جولداسىم كەلدى. بالالاردىڭ بولاشاعى ءۇشىن «جارايدى. ءبىراق مەنى وزىڭمەن بىرگە قالاعا الىپ كەت» دەگەن شارتپەن قالاعا كەلدىك. جولداسىم سول باياعى تىرلىگىنە قايتا باستى. ىشەدى، اقشا دا جارىتىپ تاپپايدى. ءوزىمىز پاتەر جالداپ تۇرامىز. جۇيكەم جۇقارعان با، قازىر ەشتەڭەگە توزگىم كەلمەيدى. بۇل كۇنگە دە قولىمدى ءبىراق سىلتەپ، قازىر كىشى قىزىمدى ەرتىپ بولەك تۇرىپ جاتىرمىن.
ءبىراق انالىق جۇرەگىم اۋىلدا قالعان قىزدارىما الاڭدايدى. ال ولاردان ءالى حابار جوق. مەنىڭ جارقىراپ جاڭا كيىم كيمەي، بوي جازىپ وتىرىسقا بارماي ەرتەلى كەش سولار ءۇشىن سۇرگەن 15 جىلعى ءومىرىمدى قىزدارىما كىم تۇسىندىرەر ەكەن. تەرىس تاربيە العان ولار ەرتەڭ قانداي كەلىن، قانداي انا بولماق؟ ولاردىڭ تاعدىرىنا الاڭداعانىممەن تۇكتە ىستەي الميتىندىعىم قىنجىلتادى. سەبەبى ەنەم ولاردى ماعان قارسى تاربيەلەدى. مەنى ولار انا ەمەس ادام رەتىندە دە سىيلاي بىلمەيدى. بويجەتكەن كەزدەرىندە شاڭىراق بۇزىلىپ كەتىپ، قالعانىمدى دا باسقاشا ءتۇسىندىرىپ، سانالارىن وتىرىكپەن ۋلاپ جاتپاعاندىعىنا كىم كەپىل؟ ەندى مەنىڭ نە ىسەۋىم كەرەك؟
بايان سايلاۋبەك
«الاش ايناسى»
