باستاۋبايدىڭ سارى اتى

بايعارا ەلىندەگى (التايدىڭ بۋىرشىن اۋدانىن مەكەندەيتىن كەرەيدىڭ جادىك اتاسىنان تارايتىن رۋ) ەڭ اتاعى شىققان جۇيرىك ات - باستاۋبايدىڭ سارى اتى. التاي كولەمىندەگى ۇلكەن توي، كولەمدى استارعا اپارىپ قوسقاندا بيقاجىنىڭ (شىن اتى ءومىرتاي بي) سارى اتى دەپ تانىستىرىلاتىندىقتان ول بيقاجىنىڭ سارى اتى دەپ اتالعان.

سارى ات كەسەك دەنەلى جىلقى ەمەس. باس- اياعى بىردەي شارشى ات بولعان. وعان ءمىنىپ شاپقان بالاعا تىزەسىنەن كەلەتىن ەكى قابات سالدەبوزدان جاسالعان بايپاق كيگىزىلەدى ەكەن. ويتكەنى سارى اتقا قامشى ۇرمايدى. شاۋىپ كەلە جاتىپ، قۇيرىعىن ءبىر بۇلعاپ الىپ، ءوزىن- ءوزى وسىپ- وسىپ جىبەرۋگە داعدىلانىپتى. اتقا شاباتىن بالا قامشىعا بايلاعان شىتىمەن كوزىن عانا ءسۇرتىپ وتىرادى.

سارى ات بەستى شىققاندا- اق تۇڭعىش رەت تۇرىكپەننىڭ (ادام اتى) اسىنا قوسىلىپ، ەكىنشى بولىپ كەلىپتى. وسىدان كەيىن ساۋىردا الەن ۋاڭنىڭ تويىندا شابىربايدىڭ بۋرىل اتىمەن تالاسىپ كەلىپ، داموللا دەگەن ادام ەكى اتتى قايقاڭعا قويا بەرىڭدەر دەپ قايتا جىبەرگەندە سارى ات وزىپتى. سوندا داموللا: شابىربايدىڭ باعى جانىپ تۇرۋشى ەدى، بيقاجىنىڭ بۇل جولى سالاۋاتى جەڭىپ كەتكەنىن بايقاعان شىعارسىڭدار، - دەپتى.

بىردە قوبىق جەرىندەگى مۇڭعول ۋاڭى كەلىن ءتۇسىرۋ تويىن جاساپ، بايعارادان قانجىعا توپ باستاپ، بايگەگە سارى ات ىشىندە ون نەشە جۇيرىك قوسىپتى. سوندا سارى اتقا قوپا بالۋاننىڭ 8 جاستاعى شايماردانى ءمىنىپ بارىپتى. (قوپا مەنىڭ ۇلى اتام، شايماردان اتام).

مۇڭعول ۋاڭىنىڭ كوك سەتەر دەگەن الدىنا جىلقى سالماعان جۇيرىگى بولىپ، جالپى بايگەگە ەكى جۇزگە جۋىق ات شاۋىپتى. التاي، ساۋىر، بوعدادان كەلگەن ورەن جۇيرىكتەردىڭ باسى قوسىلىپ، «قاي ەلدىڭ، قاي جەردىڭ اتى كەلەدى» دەپ گۋلەسىپتى جۇرت. سونىمەن ات كۇنشىلىك جەرگە ايدالىپ، جۇيرىكتەر قايتىپ جول ورتاعا كەلگەندە سارى ات كوك سەتەردى قۋىپ جەتەدى. ەكەۋى قاتار شاۋىپ، قاشان كومبەگە جەتكەنشە جۇبىن جازىپ، ءبىر- بىرىنەن وزباپتى. ءبىراق، الدىڭعى ەكى اتتىڭ باس بايگەسىنە تالاس بولعاندا مۇڭعول ۋاڭى:

- شىداساڭدار ەكى اتتى قايتا ايداڭدار، ءبىراق مىناداي شارتىم بار، ەگەر قايسى ات وزسا دا ەكى اتتىڭ بايگەسىن الۋدان تىس، ارتىندا كەلگەن ەكىنشى اتتى دا الادى، ويتپەگەندە كوك سەتەرگە بىرىنشىلىكتى بەرىڭدەر، - دەيدى شورت كەتىپ.

قانجىعا باستاعان تويعا بارۋشىلار باسىندا «سارى اتتان ايىرىلىپ قالساق ۇياتقا قالارمىز، ەكىنشى اتتىڭ بايگەسىن الىپ- اق قايتامىز با» دەپ قوبالجىپتى. ءبىراق شايمارداننان سارى اتتىڭ كوك سەتەردى قۋىپ جەتكەندىگىن ۇققان سوڭ «تاۋەكەلگە بەل بايلايىق، بيقاجىنىڭ سارى اتىن مايدانداستىراتىن باسكەدە بايعارا بالاسى قورىقتى دەگىزبەيىك، اتانىڭ ارۋاعى قولداسىن» دەپ سارى اتتى كوك سەتەرمەن بىرگە قايتا ايداتىپتى.

قايتا ايدالعان ەكى اتقا ەكى جاقتان وننان ادام شىعارىپ، جول بويىنا قاراۋىل قويىپتى. جول ورتاعا جەتپەي سارى ات وزىپ، جۇيرىك كومبەگە جاقىنداعاندا مۇڭعول ۋاڭى اتتانىپ ءجۇرىپ كەتىپتى.

بايعارا ازاماتتارى ەكى اتتىڭ بايگەسىن بىردەي الىپ، ءۇيىرلى جىلقى ايداپ كوك سەتەردى سارى اتپەن بىرگە جەتەككە العاندا، تويعا كەلگەن مۇڭعول- قازاق تۇگەل كوك سەتەردىڭ كەتكەنىنە قايمىعىپ قالا بەرەدى.

الايدا قانجىعا قاسىنداعىلارعا:

- بىزگە وسى اتاق- ابىروي دا جەتەر، «بيقاجى ەلىنىڭ ازاماتتارىنىڭ كوزى نە دەگەن تار، بايگەسىن الدى دا زىتىپ بەردى» دەمەسىن، تۋرا ۋاڭنىڭ ورداسىنا تارتىڭدار، ەستەرىڭدە بولسىن، سارى ەت پەن كوك سەتەردى وڭاشا بايلاپ كۇزەتتە ۇستاڭدار، - دەيدى.

باقتارى جانىپ، اتتارى بايگەدەن كەلگەن كەرەي بالاسى مۇڭعول ۋاڭىنىڭ تورىندە يىقتارىن كوتەرىپ، مارتەبەسى جوعارىلاپ قالعانداي بەينە كورسەتەدى. ۋاڭ دالاعا شىعىپ، ەكى جۇيرىكتىڭ وڭاشا بايلانىپ، كۇزەتىلىپ تۇرعانىن كورىپ كۇدەرى ۇزىلە ۇيگە كىرەدى. قانجىعا:

- كەلگەندە بيقاجىنىڭ وزىڭىزگە سالەمىن جەتكىزىپ، سالەمدەمەسىن بەرگەن ەدىك، ەندى قايتاردا «قوش» ايتىپ اتتانۋدى ءجون كوردىك. ايباتى اسقان بالۋاننىڭ، شاڭ قاپپاعان جۇيرىكتىڭ بايگەسىنەن، وعى جەرگە تۇسپەگەن مەرگەننىڭ، تىلەپ تۇسكەن قىراننىڭ العانىنان جانىنداعى جولداسقا، قيماس دوس- جارانعا ۇلەس بەرىپ جاتۋشى ەدى. ءبىز مىنا كەرەي ەلى كەڭ قولتىق كەلەمىز. بيقاجىنىڭ سارى اتى ءۇش بايگە الدى، سونىڭ ءبىرى كوك سەتەر. بۇل جۇيرىكتىڭ دە الدىنا سالعانى وسى سارى ات قانا شىعار، ساۋعا جولىمەن كوك سەتەردى بوساعاڭىزعا بايلادىم، - دەپتى.

ايتارىن ايتىپ السا دا، دەگەنىنەن قايتا الماي وتىرعان ۋاڭ:

- بيقاجى سەن سەكىلدى ازاماتىمەن مارقايادى، الىپ كەتسەڭ ساعان اۋىر ەدى، بەرىپ كەتكەنىڭ ماعان اۋىر تيەدى، - دەپ، بايعارا ازاماتتارىن قوناق قىلىپ كۇتىپ، تاڭەرتەڭ اتتاناردا ۋاڭ ءوزى عانا مىنەتىن قوڭىر جورعا اتىن قانجىعاعا جەتەكتەتىپ قايتارىپتى.

«بايعارا شەجىرەسىنەن» دايىنداعان مۇرات الماسبەك ۇلى