ورماندا قالعان جابايئ بالالار
استانا. 4 - قازان. قازاقپارات - ادام بالاسئن قوعامنان الاستاتسا، ول سول تذسكةن ورتاسئنا قاراي بةيئمدةلةتئنئ انئق. ماسةلةن، ماؤگلي مةن تارزاندئ الايئق. قاسقئر مةن مايمئلدئث ورتاسئندا وسكةن ولاردئث مئنةزئ مةن ءئس-قيمئلئ سول جانؤارلارعا ذقساپ كةتكةن.
بذلار ويدان شئعارئلعان كةيئپكةرلةر. دةسة دة، ءدال سول كةيئپكةرلةر سةكئلدئ ءارتذرلئ جاعدايدا قوعامنان الاستاتئلئپ، جانؤارلاردئث قامقورلئعئندا وسكةن جاندار ومئردة بولعان ةكةن.
«ماؤگلي» تؤرالئ ةثبةكتئ ومئرگة اكةلگةن رةديارد كيپلينگ ءوز تؤئندئسئنئث باستئ كةيئپكةرئ رةتئندة ءذندئ بالاسئن بةكةر الماعان ةكةن. جالپئ، جابايئ بالالار جايلئ اثئز-اثگئمةلةر كوپ تاراعان ةل رةتئندة ءذندئستاندئ ايتؤعا بولادئ. عالئمدار بذل ةلدة ورمان حايؤاندارئنئث تاربيةسئندة وسكةن بالالاردئث كوپ بولؤئنا «حالئق تذرمئسئنئث تومةندئگئ سةبةپ» دةگةن پئكئردة.
راسئمةن، ءذندئ جذرتئندا مذنداي وقيعالار كوپ بولعان ةكةن. ءارتذرلئ جاعدايدا اتا-انانئث قامقورلئعئنسئز قالعان بالالار قاسقئر، مايمئل، قابئلان، ءئلبئس سئندئ ءارتذرلئ جانؤارلاردئث اسئراؤئندا بولعان. مئنة، سول ءذندئستان ةلئنئث ازاماتئ، قاسقئردئث ءسذتئن ةمئپ وسكةن دين سانيچاردئ ماؤگليدئث پروتوتيپئ دةؤگة بولادئ.
بذل بالا 1867 - جئلئ بؤلاندشاحرة ورمانئنان تابئلعان. اثشئلار العاشقئدا ءتورت اياقتاپ قاسقئرلارمةن بئرگة جذرگةن قذبئجئقتئ كورئپ، «سايتاننئث ساپالاعئ» دةپ قاتتئ شوشئعان كورئنةدئ. قاسقئردئث اپانئن ءبئراز اثدئعان ولار، بذل «قذبئجئقتئث» كادئمگئ ادام ةكةنئن ذققان. سودان ذستاپ الئپ، اؤئلعا اكةلةدئ. شامامةن 6 جاستاعئ بالا العاشقئدا ادامدارعا قاسقئرشا ايبات كورسةتئپ، قولدان پئسئرئلگةن تاماقتئ جةؤدةن باس تارتادئ.
شيكئ ةتتئ ءسذيسئنئپ جةيتئن ديندئ جذرت قالئپتئ ومئرگة بةيئمدةگئسئ كةلةدئ. قاراپايئم تاماق جةؤگة ذيرةتةدئ، كيئم كيگئزةدئ. ءبئراق قاسقئرلاردئث تاربيةسئندة بولعان جئگئت ءبئر اؤئز ءسوز سويلةي المايدئ. جابايئ بالانئث نةندةي سةبةپتةرمةن ورماندا قالئپ، قاسقئرلار توبئنا قالاي قوسئلعانئن ةشكئم بئلة الماعان. ال قاسقئرلار بالاعا قالاي ةمئرةنئپ، ورتاسئنا قوستئ ةكةن؟ ول دا بةيمالئم.
دين ادامدار اراسئندا 20 جئلعا جؤئق ءومئر سذرگةن. زةرتتةؤشئ أالةنتين بولل ءوزئنئث «ءذندئستان ورمانئنداعئ تئرشئلئك» اتتئ ةثبةگئندة قاسقئرلاردئث اسئراؤئندا بولعان بئرنةشة بالانئث ةسئمئن بةرگةن. اأتور دين سانيچار تابئلعان سوث، كوپ ذزاماي، 10 جاس شاماسئنداعئ لاكناؤ ةسئمدئ تاعئ ءبئر جابايئ بالانئث تابئلعانئن جازادئ. ول ادامداردئث قالئپتئ ومئرئنة ءتئپتئ بةيئمدةلة الماي، كوپ ذزاماي قايتئس بولعان. ءيا، لاكناؤ ءذشئن ادامدار الةمئ جابايئ بولئپ كورئنگةن بولار.
جابايئ ومئرگة بةيئمدةلگةندةردئث اراسئندا ذل بالالار عانا ةمةس، سونئمةن بئرگة قئزدار دا بار. 1920 - جئلئ پاشيمبانگا ةلدئ مةكةنئنئث تذرعئندارئ ورماننان ةكئ قئزدئ تاؤئپ الادئ. ولار دا ماؤگلي سةكئلدئ قاسقئرلاردئث ذيئرئنةن شئققان. بذل ةكئ قئز جايلئ دةرةك 1926 - جئلئ «Calcutta Statesman» گازةتئندة جارئق كورةدئ. مذنداي اقپاراتتئ باسئلئمعا ميسسيونةر لال سينگح بةرگةن. قئزداردئ قاسقئردئث اپانئنان الئپ كةلئپ، زةرتتةؤ جذرگئزگةن وسئ ميسسيونةردئث ءوزئ.
سينگح ةكئ قئزدئث مئنةز-قذلقئن زةرتتةپ، كورگةن-بئلگةنئن داپتةرئنة ءتذرتئپ وتئرادئ. ةگةر ميسسيونةردئث جازبالارئنا سةنسةك، جابايئ قئزداردئث ءبئرئ سول كةزدة 18 ايلئق بولعان. ال ةكئنشئسئ 8 جاستا ةكةن. ولارعا سينگح امالا جانة كامالا دةگةن ةسئم بةرئپ، ادامدار ورتاسئنا ذيرةتكئسئ كةلةدئ. ءبئراق اپكةلئ-ءسئثلئلئ ولار قانشا ذيرةتسة دة، ادام ءتئلئن تذسئنة المايدئ.
ءتورت اياقتاپ جذرةتئن ةكةؤئ العاشقئدا ماثئنا جان بالاسئن جولاتپاي، تئستةپ، تئرناپ، ايبات كورسةتكةن. ءتئپتئ تذندة ذليتئن ادةتئن دة تاستاماعان. كئشكةنتاي امالا بذيرةك اؤرؤئنان 1921 - جئلئ قايتئس بولادئ. ال ةرةسةك ءاپكةسئ ءسئثلئسئنئث ولئمئنةن سوث، تذيئقتالئپ، ايبات شةگؤئن قويئپ، ادامدار ورتاسئنا ذيرةنة باستاعانداي بولادئ. ول دا 1929 جئلئ بذيرةك دةرتئنةن قايتئس بولعان كورئنةدئ. سولايشا ءارتذرلئ جاستاعئ قئزداردئث قاسقئر ذيئرئنة قالاي قوسئلعانئ قذپيا كذيئندة قالئپ قويادئ.
بذل وقيعانئ كوپشئلئك وتئرئككة بالايدئ. سةبةبئ ميسسيونةر ذسئنعان امالا مةن كامالانئث سؤرةتتةرئ ودان بةرئرةكتة تذسئرئلگةنئ انئقتالادئ. ال پروفةسسور روبةرت زينگ بولسا، سينگحتئث جازبالارئ ويدان شئعارئلماعاندئعئنا شئن سةنةدئ. ءبئراق ناقتئ دةرةكتةر بولماعاندئقتان بذل وقيعانئث راستئعئنا كذمانمةن قارايمئز.
ال ودان ةرتةرةكتة ةؤروپانئث ورمانئ وسئنداي بئرنةشة جابايئ بالانئ «ومئرگة اكةلگةن». 1725- جئلئ گةرمانيانئث حامةلن ةلدئ مةكةنئنئث تذرعئندارئ ورماننان 10 جاس شاماسئنداعئ جابايئ بالانئ تاؤئپ الادئ. شوپپةن تاماقتانئپ، ءتورت اياقتاپ جذرگةن بالا جايلئ حابار جذرتشئلئققا تةز تاراپ، ذلئ بريتانيا كورولئ ءبئرئنشئ گةورگ ونئ ءوز ةلئنة الدئرادئ. وتكةن ءومئرئ بةلگئسئز جابايئ بالاعا پيتةر دةگةن ةسئم بةرئلئپ، لوندون جذرتشئلئعئ ونئ «جابايئ پيتةر» اتاپ كةتةدئ.
بةيكذنا نارةستة سةكئلدئ، قوعامنئث ءتذرلئ قؤلئقتارئنان ادا وسكةن بالانئث وقيعاسئنا بئرةؤلةر وتئرئك دةپ قاراسا، ةكئنشئلةرئنئث كةرئسئنشة، جانئ اشئپ، قامقورلئعئنا الادئ. ءتئپتئ كورولدئث قئزئ پيتةرگة ارنايئ دارئگةر قويئپ، دةنساؤلئعئن رةتتةؤدئ تاپسئرادئ. ءبئراق جئگئت ءبئر-ةكئ اؤئز سوزدةن وزگة ةشتةثةگة دة ذيرةنة المايدئ. سودان بالانئ كذتؤشئگة تاپسئرئپ، ايلئق جاردةماقئسئن ءبولئپ وتئرادئ.
كذتؤشئسئ قايتئس بولئپ، قاراؤسئز قالعان جئگئت 1751 - جئلئ جوعالئپ كةتةدئ. اقئل-ةسئن بئلمةيتئن ول كوپ ذزاماي، تذرمةلةردئث بئرئنةن تابئلئپ، الگئ كذتؤشئنئث باؤئرئ توماس فةننئث قاراؤئنا وتةدئ. بالالئق شاعئ بذلئثعئر پيتةر ادامدار اراسئندا ءومئر سذرؤگة دذرئس بةيئمدةلة الماعانئنا قاراماستان، فةننئث قوجالئعئندا 70 جاسقا دةيئن ءومئر سذرگةن دةسةدئ.
ءدال سونداي جابايئ جئگئتتئ فرانسيا تذرعئندارئ سان-سةرني-سيؤر-رانس ورمانئنان 1797- جئلئ ذستاپ الادئ. ءومئرئ كورمةگةن تئرشئلئك يةلةرئنةن ذرةيئ قاشقان جئگئت امالئن تاؤئپ، ورمانعا قايتا كةتةدئ. ةكئ جئل بويئ جذرت كوزئنةن تاسادا جذرگةن ول ادامداردئث وزئنة زيان تيگئزبةيتئنئن سةزئپ، 1800- جئلئ اؤئلعا ءوز ةركئمةن كةلةدئ.
دةنةسئندة ءتذرلئ جاراقاتتاردئث تئرتئعئ قالعان، مئنةز-قذلقئ ةرةكشة، 12 جاس شاماسئنداعئ بالانئ اؤئل ادامدارئ جئلئ قابئلدايدئ. جابايئ بالا جايلئ اثگئمة تةز تاراپ، ونئ بيلئك وكئلدةرئ ءوز قاراماعئنا الادئ. جاس دارئگةر جان-مارك يتار ءبئرئنشئ بولئپ ونئ ءوز كذتئمئنة الئپ، وعان أيكتور دةگةن ةسئمدئ بةرةدئ. ماماندار ونئث اؤئلعا ءوز ةركئمةن كةلگةنئن ةسكةرئپ، «بالا كئشكةنتاي كةزئندة ادامدار اراسئندا ءومئر سذرگةن» دةگةن بولجامعا توقتايدئ.
ال ونئث ورماندا ءومئر ءسذرؤ مةرزئمئ شامامةن 7 جئل. وسئ جةتئ جئلدا قئستان قالاي شئققانئن ءبئلؤ ءذشئن زةرتتةؤشئلةر ونئ قاردئث ذستئنة جئبةرةدئ. اق قارعا ابدةن اؤناعان أيكتور ةش تئتئركةنبةستةن دالادا ذزاق جذرةدئ. ءتئپتئ دةنة قئزؤئ دا وزگةرمةيدئ. ياعني ونئث دةنساؤلئعئ دا ؤاقئت وتة كةلة، سول جابايئ ومئرگة تولئق بةيئمدةلگةن. ول 1828- جئلئ پاريج قالاسئندا دذنيةدةن وزعان ةكةن.
ال ةؤروپانئث ةث اتاقتئ جابايئ بالاسئ ءارئ سئرئ اشئلماعان تذلعا رةتئندة كاسپار حاؤزةردئ اتاؤعا بولادئ. كوپشئلئك ونئ اقسذيةكتةر وتباسئنان شئققان دةپ ةسةپتةيدئ. ياعني ول تاققا تالاسؤشئلاردئث كةسئرئنةن قاپاسقا ءتذسئپ، ساياسي ويئندارئنئث قذربانئنا اينالعان. ونئ 1828- جئلئ نيؤرنبةرگ قالاسئنان تاپقان. ءجذرئس-تذرئسئ ءبئرتذرلئ، ءتئس جارئپ ءسوز ايتا المايتئن، مئنةزئ كئشكةنتاي بالاعا ذقساس 16-17 جاستاعئ جئگئتتئث تاعدئرئ قالا تذرعئندارئن تاثعالدئرادئ.
ءوزئنئث ةسئمئن قاعازعا جازعان بالادان ارتئق اقپارات الا الماي، دال بولعان قالا باسشئلارئ جئگئتتئث بالالئق شاعئن زةرتتةؤگة بةلسةنة كئرئسةدئ. ال كاسپاردئ قالا قامقورلئعئنا الئپ، ونئث تذبةگةيلئ ةمدةلؤئنة تولئق جاعداي جاسايدئ. جانئنداعئلاردئث جاقسئ كذتؤئنئث ارقاسئندا كاسپار تةز ءتئل ذيرةنئپ، ادامدار ورتاسئنا بةيئمدةلة باستايدئ. ؤاقئت وتة كةلة، ونئث العاشقئ كةزدةرئ قالئپتئ ورتادا ءجذرئپ، كةيئن قاپاسقا قامالئپ، وندا ءبئرتالاي جئل ءومئرئن وتكئزگةنئ بةلگئلئ بولادئ. ءبئراق حاؤزةر وندا نة سةبةپتئ وتئرعانئن، كئمنئث ذستاعانئن ءوزئ دة تولئق بئلمةگةن.
ول ادامدار اراسئندا نةبارئ بةس جئل ءومئر سذرگةن. سول ارالئقتا ونئ بئرةؤلةر بئرنةشة رةت ولتئرمةك بولادئ. ال 1833 - جئلئ ونئ بةلگئسئز بئرةؤ ءولتئرئپ كةتةدئ. وسئ قاستاندئقتاردئ ةسكةرگةن ماماندار ونئ بادةن گةرسوگئ كارلدئث مذراگةرئ دةپ ةسةپتةيدئ. ونئ قاپاسقا قاماعان دا، كةيئن ولتئرتكةن دة بادةن شاعئن مةملةكةتئنئث گةرسوگئ І ليؤدأيگ بولؤئ مذمكئن دةگةن دة پئكئرلةر بار.
ال افريكا قذرلئعئنان 1996 - جئلئ شيمپانزةنئث تاربيةسئندة وسكةن بالانئ تاؤئپ العان. بذل بالانئ التئ ايلئق كةزئندة، دةنساؤلئعئندا ءبئر كئنارات بارئن سةزئپ، اتا-اناسئ ورمانعا اپارئپ تاستاعان-مئس. قاراؤسئز قالعان بايقذس بالانئ مايمئلدار تاؤئپ الئپ، ءوز قامقورلئعئنا العان. ةكئ جئلداي جابايئ الةمدة ءومئر سذرگةن وعان كةيئن بةللو دةگةن ةسئم بةرئلئپ، بالالار ذيئنة وتكئزئلگةن.
مايمئلداردئث تاربيةسئندة وسكةن ول ءسئثئپ قالعان ادةت بويئنشا ءار نارسةگة ورمةلةپ، بئرنارسةدةن قورئقسا نةمةسة اشؤلانسا شئثعئرئپ ةسئ كةتةتئن بولعان. ادامدار ورتاسئندا ءومئر ءسذرؤ وعان وثاي بولماعان سئثايلئ. بةللو 2005 - جئلئ اؤرؤدان قايتئس بولعان.
ءبئر قئزئعئ، بالا كةزئمئزدئث كةيئپكةرلةرئ ماؤگلي مةن تارزان كةيئن قالئپتئ ومئرگة تةز بةيئمدةلئپ كةتكةن ةدئ. كوركةم تؤئندئ بولعان سوث، وندا ءومئر شئندئعئ ءسال بذرمالانعان دةپ ويلايمئز. ال راسئمةن دة، ءومئردئث قذقايئن كورئپ، وسئنداي جاعدايعا تاپ بولعان مئنا بالالار قورقئنئش پةن ذرةيگة تولئ ادامداردئث ومئرئنة بةيئمدةلة الماعان.
ءسابينا زاكئرجان قئزئ
«ايقئن»