جةر استئنان شئققان جذمباق زاتتار

 استانا. 15 - تامئز. قازاقپارات - ادام بالاسئنئث جةر بةتئندة قاي كةزدةن بةرئ ءومئر ءسذرئپ كةلة جاتقانئ بةلگئسئز. عئلئم سوناؤ دينوزاأرلار مةكةن ةتكةن كةزةثدة ادامداردئث ءومئر سذرمةگةندئگئن دالةلدةگةنئمةن، كوثئلگة كذمان ذيالاتار كةيبئر جايتتار بار.

جةر استئنان شئققان جذمباق زاتتار

ياعني جةر قويناؤئنان شئققان كونة جادئگةرلةردئث جاسئ مةن پايدا بولعان جئلئ ءبئز ويلاعاننان دا الئسقا كةتةدئ. مذنداي جذمباق زاتتار ادامنئث ةأوليؤسيالئق دامؤ زاثدئلئقتارئن تةرئسكة شئعارماق.

«حاؤا انانئث جذزئگئ»

1880 - جئلئ كولورادو شتاتئنئث قاراپايئم شارؤاسئ ءذيئن جئلئتؤ ءذشئن شاحتاعا ءتذسئپ، كومئر الادئ. 90 مةترلئك تةرةثدئكتةن الئنعان كةسةك كومئردئ ذساتقان ول قارا تاستئث ورتاسئنان جئلتئراعان جذزئكتئ بايقاپ قالادئ. قاراپايئم تةمئردةن جاسالعان جذزئكتئث ةش قذندئلئعئ جوق دةرسئز. ءبئراق بذل اشةكةيدئث قذنئ ونئث ساپاسئمةن ةمةس، جئلئمةن ولشةنةدئ. كومئر اتاؤلئنئث 60 ميلليون جئل بذرئن قالئپتاسقانئن ةسكةرسةك، بذل جذزئك سوناؤ ءتئپتئ تاريحشئلار دا تانئمايتئن تاريحتئث تةرةثئنة ءبئراق كةتةدئ. عالئمدار تةمئر تذزئلمةي جاتئپ، پايدا بولعان ساقينانئث كومئر اراسئنا قالاي تذسكةنئن ذعا الماي دال. بذل قذبئلئستئث سئرئن اشؤعا تالاي زةرتتةؤشئلةر بئلةك سئبانا كئرئسكةن ةدئ. ءبئراق ةشقايسئسئ دا ناقتئ تذجئرئم ايتا الماعان. كولورادو جةرئنةن تابئلعان قذپيالئ جذزئكتئث جذمباعئنئث سئرئ سول كذيئ اشئلماي تذر. ناقتئ قاي جئلئ پايدا بولعانئن انئقتاي الماعان جذرت بذل اشةكةيدئ «حاؤا انانئث جذزئگئ» اتاپ كةتتئ.

أولفسةگ جةرئنةن تابئلعان ءشومئش

بذل ءشومئش ةؤروپادان تابئلعان. اأستريانئث أولفسةگ ةلدئ مةكةنئندةگئ شاحتادان شئققان جذمباق زاتتئث تاريحئ مئناداي. 1885 - جئلئ قذيؤ سةحئنئث قئزمةتكةرئ كومئر اراسئنان تةمئردةن جاسالعان ءبئر زاتتئ تاؤئپ الادئ. جةردئث تذبئنةن شئققان بذل ئدئستئ عالئمدار تولئق زةرتتةي كةلة، قولدان قذيئلعانئن انئقتايدئ. قارا كومئر ئشئنةن شئققان ءشومئشتئ العاشقئدا اسپاننان تذسكةن مةتةوريت دةپ بولجايدئ. ياعني اسپاننان قذلاعان اسپان دةنةسئ اؤاعا كئرگةندة بالقئپ، جةرمةن سوقتئعئسقاندا وسئنداي پئشئنگة كةلگةن بولؤئ كةرةك دةپ توپشئلاعان. ءبئراق تةمئردئث قذرامئن زةرتتةي كةلة، بذل بولجامنئث تةرئستئگئنة كوز جةتكئزةدئ. بئرئنشئدةن، التئ قئرلئ ئدئستئث ءتورت قئرئ دا، قولمةن قذيعانداي تةپ-تةگئس. ال قالعان ةكئ قئرئ دوثگةلةنئپ كةلگةن. ةكئنشئدةن، كونة وجاؤ تةمئرئنئث قذرامئنان نيكةل، حروم، كوبالت سةكئلدئ اسپاني دةنةلةردئث بولشةكتةرئ تابئلماعان. وسئنداي ةرةكشةلئكتةرئن ةسكةرگةن زةرتتةؤشئلةر ءشومئشتئ «قولدان قذيئلعان بولؤئ كةرةك» دةپ شةشكةن. دةمةك، بذل ئدئستئ سوناؤ 60 ميلليون جئل بذرئن ءومئر سذرگةن ءبئر شةبةر جاساپ، كذندةلئكتئ تذرمئستا پايدالانعان شئعار. سئر بةرمةگةن ءشومئش اأستريا مذراجايئندا كونة جادئگةرلةر قاتارئندا ساقتاؤلئ تذر.

c9002ebfa36799314a5c527b2a2ff438.jpegةسكئ شةگة

1884 -جئلئ شوتلانديانئث ءبئر شاحتاسئنان جذمئسشئلار كومئر كةسةگئنة قاعئلعان قازئق سةكئلدئ ءبئر زاتتئ تابادئ. ارئ قاراپ، بةرئ قاراپ، مذنئث شةگة ةكةنئن انئقتايدئ. جةر بةتئنة شئعارئلعان شةگةنئ دة زةرتتةؤشئلةر جاپا-تارماعاي زةرتتةؤگة كئرئسةدئ. ءبئراق كادئمگئ ءبئز پايدالانئپ جذرگةن شةگةگة كوبئرةك ذقسايتئن بذل زاتتئث كومئر اراسئندا قالاي پايدا بولعانئن سول كذيئ ةشكئم تذسئندئرة المايدئ.

جالپئ، مذنداي شةگةلةر تالاي شاحتادان تابئلعان ةكةن. اسئرةسة، امةريكالئق شاحتةرلةر كوپتةپ كةزدةستئرگةن. ءتئپتئ ءبئر شةگة التئن اراسئنان شئققان. بذل جذمباق تةمئردئ 1821 - جئلئ نةأادا شتاتئنئث تذرعئنئ، التئن ئزدةؤشئ حايرةم ؤيتت تاپقان. ةگةر التئننئث دا ءبئرتالاي عاسئرلار بويئ تذزئلةتئنئن ةسكةرسةك، بذل شةگة دة عالئمدار ءذشئن وثاي جذمباق بولمايئن دةپ تذر.

مئنا قئزئققا قاراثئز، بذل زاتتاردئث بارلئعئ دا نةگة ةكةنئ بةلگئسئز ХІХ عاسئردئث 80 جئلدارئ تابئلعان. اينالاسئ بةس جئلدئث ئشئندة الةمنئث ءار تذكپئرئندة پايدا بولعان ءذش زاتتئث ءبئر كةزةثدة تابئلؤئ تاثعالدئرماي قويمايدئ. مذندا دا ءبئر قذپيا جاتقان بولؤئ كةرةك.

 مذنداي جذمباق زاتتار جةردئث ءار تذكپئرئنةن تابئلعان. جئلئ انئقتالماعان كونة زاتتار اراسئندا ادام قاثقاسئ دا بار. ماسةلةن، 1921 - جئلئ بريتانيا مذراجايئنا زامبيادان تابئلعان ةكسپوناتتار اكةلئنگةن. افريكا جةرئنةن تابئلعان بذل سذيةكتةردئ ةپتئ ادامدئكئ بولؤئ كةرةك دةپ بولجايدئ. ءبئراق سذيةكتةردئ تولئق زةرتتةي كةلة، بذلاردئث ةپتئ ادامداردان دا بذرئن ءومئر سذرگةنئن انئقتايدئ. سونئمةن قاتار بارلئق سذيةكتةردئث باس قاثقاسئندا وقتئث ءئزئ بار. وسئ جايتتار عالئمداردئث ناقتئ تذجئرئم جاساؤئنا كةدةرگئ بولئپ وتئر. ءدال سونداي باس سذيةگئندة وقتئث ورنئ بار قاثقا بارسةلونانئث تولل ذثگئرئنةن دة تابئلعان. بذل ادامنئث دا قانداي قارؤدئث وعئنان قايتئس بولعانئ انئقتالماعان.

 ؤاقئتتئث سيقئرئ

بذل مئسالدار ادامزاتتئث جةر بةتئندة ءبئز ويلاعاننان دا بذرئنئراقتا ءومئر سذرگةنئن دالةلدةيتئندةي. ياعني دينوزاأرلار جةر بةتئنةن قالاي ءذشتئ كذيلئ جوعالعان بولسا، سول ميلليونداعان جئلدار بذرئن ءومئر سذرگةن ادامداردئث ءدال سولايشا جةردة ءئزئ قالماي تاريحتان سئزئلئپ كةتؤئ مذمكئن عوي. ءتئپتئ ميلليونداعان جئلدار بذرئن جةر بةتئندة مادةنيةتئ مةن وركةنيةتئ دامئعان تايپالار مةن مةملةكةت قذراؤشئ توپتاردئث ءومئر ءسذرؤئ دة ابدةن مذمكئن.

عالئمدار ءدال وسئ تذجئرئمدئ نازارعا الئپ وتئرسا، وككؤلتيزمگة سةنةتئندةر مذنئث بارلئعئن ؤاقئتتئث سيقئرئ دةپ بئلةدئ. تابيعات فةنومةنئن زةرتتةپ جذرگةن گوراسيو مادارياگانئث پايئمداؤئنشا، ؤاقئت پةن كةثئستئك اراسئندا بةلگئلئ ءبئر وزگةرئستةر بولئپ تذرادئ. سونداي ساتتة كةثئستئك پةن ؤاقئتتئث اراسئندا ذيئقتار پايدا بولادئ. ال بذل ذيئقتار ءوز كةزةگئندة تاسئمالداؤشئ قئزمةتئن اتقارادئ. سولايشا بذگئنگئ كذننئث زاتتارئن بذرئنعئ زامانعا تاسئمالداي الادئ. ءتئپتئ كةيدة بذل ذيئققا ادام دا ءتذسئپ كةتئپ، ؤاقئت اراسئندا اداسئپ كةتؤئ مذمكئن. جذمباق زاتتاردئث پايدا بولؤ تاريحئن عئلئمي نةگئزدة دالةلدةي الماعان عالئمداردئث وسئنداي تاثعاجايئپ تذسپالدارعا سةنبةسكة ءلاجئ جوق.

شئندئقتئث بةتئنة تؤرا قارايتئن جاندار بولسا، بذعان تازا وتئرئك وقيعا دةپ قارايدئ. ولار مذنداي قيتذرقئلئقتارعا بارئپ، ادامدئ الداپ وتئرعان ارحةولوگتاردئث وزدةرئ بولؤئ كةرةك دةپ توپشئلايدئ. ياعني ءبارئ قولدان جاسالؤئ مذمكئن. دةمةك، بذكئل جذرتتئ شؤلاتئپ، «اتئث شئقپاسا، جةر ورتة» قاعيداسئن جذزةگة اسئرئپ جذرگةن اككئ قؤدئث امالئ بولؤئ دا عاجاپ ةمةس.

جاثاسئبئر مةملةكةتتئك ؤنيأةرسيتةتئنئث گةولوگ، انتروپولوگئ ةأگةنيي بوگدانوأ: «امةريكالئق شاحتةرلار مذنداي شةگةلةردئ ءبئر ةمةس، بئرنةشة رةت تاپقان. ال بريتانيانئث سولتذستئگئنةن بولات شةگة تابئلعان. ءدال سول جةردةن شةلةكتئث ءبئر بولشةگئ تابئلعان. جذرتشئلئق بذلاردئث بارلئعئ 10-12 ميلليون جئل بذرئنعئ زاتتار دةپ توپشئلايدئ. ءبئراق مذنئث بارلئعئ ادام ساناسئنا كئرمةيتئن دذنيةلةر عوي. كةيبئرةؤلةر، مذنداي وقيعانئ قولدان جاساپ، ويدان اثئز تاراتاتئن بولسا، كةيبئر زاتتار جةر قئرتئسئنداعئ مينةرالدئ زاتتاردئث بالقؤئنان پايدا بولئپ جاتادئ. سوندئقتان تاريحشئلارئمئز بةن گةولوگتارئمئزدئث مذنداي اثئزدارعا بولا باس اؤئرتپاعان ءجون» دةپتئ.

سونداي-اق جةر استئندا جاتقان جادئگةرلةردئث ءبئر ورئننان ةكئنشئ ورئنعا كوشؤئ دة مذمكئن ةكةن. ولاردئث باعئتئ ءارتذرلئ. بئردة تةرةثگة كةتسة، بئردة وثعا نةمةسة سولعا كةتةدئ. ناتيجةسئندة، كةيبئر جادئگةرلةر جةردئث تومةنگئ قئرتئسئنا ءبئراق ءتذسؤئ مذمكئن ةكةن. سةنؤگة بولاتئن سةكئلدئ.

 

ءسابينا زاكرجان قئزئ

«ايقئن»