كذيئك اسؤئنئث اتاؤئندا نة سئر بار؟

 استانا. 9 - مامئر. قازاقپارات - قازاقتئث «جول ازابئن جذرگةن بئلةدئ» دةگةن ءتامسئلئ ساپارعا شئققاندا ءتئل ذشئنا ورالادئ. راس، قازئر شالعايداعئ قونئسقا قاس قاعئمدا جةتئپ بارؤ قيئن ةمةس. جذيتكئگةن جةثئل كولئك الئستئ جاقئنداتا ءتذستئ.

كذيئك اسؤئنئث اتاؤئندا نة سئر بار؟

 جئلدان-جئلعا ويقئ-شويقئ جولدار دا جوندةلئپ جاتئر. تاسپاداي تئزئلگةن تةگئس تاس جول جولاؤشئنئث دئتتةگةن جةرئنة تةزئرةك جةتؤئنة قولايلئ جاعداي تؤعئزادئ. بذرئنعئداي اربامةن ايشئلئق جول ءجذرؤ دةگةندئ قازئر تذسئمئزدة دة كورمةيتئن جايلئ جاعدايعا جةتتئك. ارينة، قازاق دالاسئنئث بارلئعئ جازئق جةر ةمةس. ويلئ-قئراتتئ، تاؤلئ-تاستئ اؤماقتار دا الدئمئزدان شئعادئ. مذنداي ساتتةردة تاقئمداعئ تةمئر تذلپاردئث ءوزئ دة اياعئنا تذساؤ تذسكةن اتتاي كئبئرتئكتةپ قالادئ. اسئرةسة تاؤدئث بيئك بولئگئندة ورئن تةپكةن اسؤلاردا كولئك تة ئشقئنئپ، ارةث دةگةندة اسؤدان اسئپ جاتاتئنئن تالاي مارتة كوزئمئز كوردئ. ذلان-بايتاق دالامئزدا مذنداي اؤماقتار بارشئلئق. سولاردئث قاتارئندا اقسؤ، التئنةمةل، كذيئك، قورداي سةكئلدئ بةلگئلئ اسؤلار بار.

ةلئمئزدئث وثتذستئك وثئرئندة تذراتئن جذرتتئث ءبئرازئ جامبئل وبلئسئ اؤماعئنداعئ كذيئك اسؤئن جاقسئ بئلةدئ. الماتئ قالاسئنا بةت العان كولئك ئشئندة بولعان جولاؤشئلار بذل جةردةن مئندةتتئ تذردة وتةدئ. ويتكةنئ بذل اؤماقتان اينالئپ وتةتئن وزگة جول جوق. قانشا قيئن بولسا دا، ارلئ-بةرلئ جذرگةن جذرت وسئ اؤماقتان اسؤعا ءماجبذر. ارينة، كذندةلئكتئ جذرگةن ادام اسؤدان ءوتؤدئث قيئندئعئن سةزئنة قويمايتئن شئعار. الايدا اندا-ساندا جولعا شئعاتئن ادامدار سول ساپارئن كوپكة دةيئن ذمئتا الماؤئ عاجاپ ةمةس. ولاي بولؤئ تةگئن ةمةس. تاؤدئث ورتالئق بولئگئن ءجذرئپ وتؤگة قانشاما ؤاقئتئن سارپ ةتةدئ. جان-جاعئثدئ قورشاپ تذرعان بيئك تاؤلارعا كوز سالئپ، ةرةكشة سةزئمگة بولةنگةنئمةن، اسؤدئ ارتتا قالدئرؤ وثايعا سوقپايدئ.

بذل جةر نةگة كذيئك اتانعان؟ اسؤدان ءوتؤدئث قيئندئعئنا بايلانئستئ ايتئلئپ كةتكةن بة ةكةن؟ ايتةؤئر، ونئث تةكتةن-تةككة شئقپاعانئ انئق. قازاقتا «كذيئك» ءسوزئ بةكةردةن-بةكةرگة ءتئل ذشئنا ورالا قويمايدئ عوي. ءبئر نارسةدةن ابدةن قاجئپ، شارشاعان ادام كذيئنةدئ. بالكئم، اسؤدئث وسئلاي اتالؤئنئث سئرئ سوندا جاتقان شئعار-اؤ؟

وسئدان بةس جئلداي بذرئن سئر توپئراعئنان الماتئ قالاسئن بةتكة الئپ جولعا شئققان ةدئك. كولئگئمئز وثتذستئك قازاقستان وبلئسئنداعئ ماشات شاتقالئنان وتكةندة «مئنا جولدئث قيئنئن-اي» دةگةن ءسوز ءتئل ذشئنا ةرئكسئز ورالا بةرگةن ةدئ. قاسئمدا وتئرعان سةرئكتةس اعامئز: «الدا ءالئ تالاي اسؤلار بار. سونئث ئشئندة جامبئل وبلئسئ جؤالئ اؤدانئ اؤماعئنداعئ كذيئك اسؤئ ءبئراز قيئندئق الئپ كةلةدئ» دةگةن ةدئ. كوپ ذزاماي كذيئك اسؤئ دا ءبئزدئ قارسئ الدئ. تاس جول ذستئمةن ءجذرئپ كةلةمئز. تاؤسئلاتئن ءتذرئ جوق. اينالامئزدئ بيئك-بيئك تاؤلار قورشاپ العان. بذرالاث-بذرالاث جولدار كولئكتئث جئلدام جذرؤئنة كةدةرگئسئن كةلتئرةدئ. ارةث دةگةندة جازئققا ئلئكتئك-اؤ. ءبئز دة اسؤدئث بةكةردةن-بةكةر كذيئك دةپ اتالماعانئنئث سئرئن سةزئنگةندةي بولدئق.

دةسة دة جةرگئلئكتئ جذرت كذيئك اتاؤئنئث شئعؤئ جونئندة ءتذرلئ جورامال ايتادئ. ةلدئث اؤزئندا جذرگةن اثگئمةلةر ويئثدئ سان-ساققا جذگئرتةدئ. سونئث العاشقئسئ - ةسئم حاننئث تذسئندا بولعان وقيعا.

قازاق تاريحئندا ةسئمئ التئن ارئپپةن جازئلئپ قالعان ةسئم حان كةزةكتئ جورئققا اتتانار الدئندا تذرسئن حاندئ شاقئرئپ الادئ. وعان وتباسئ مةن ةل بيلئگئن امانات ةتةدئ. ةكئ جئلداي جورئقتا بولئپ، جةثئسپةن ةلگة ورالار ساتتة اؤليةاتادان 40  شاقئرئمداي جةرگة تاؤدئث وسئ بولئگئنةن ءبئر كةيؤانانئ كةزدةستئرةدئ. باجايلاپ قاراسا، ءوزئنئث اناسئ ةكةن. تذرسئن حان اماناتقا ادالدئق تانئتپاپتئ. ةسئم حاننئث اناسئنا ءوزئنئث بذزاؤلارئن باقتئرئپ قويئپتئ. ءوزئنئث سةنئپ تاپسئرعان ادامئنئث مذنداي قئلئعئنا ابدةن كذيئنگةن حان «مئنا ءبئر كذيئكتئ-اي» دةپ رةنجئگةن كورئنةدئ. سودان كةيئن جةرگئلئكتئ جذرت تاؤدئث وسئ بولئگئن كذيئك دةپ اتاپ كةتكةن دةسةدئ.

تاعئ ءبئر بولجام ةل باسئنا كذن تؤعان اقتابان شذبئرئندئ، القا كول سذلاما ؤاقئتقا بايلانئستئ ايتئلادئ. جاؤدئث قاسكويلئگئنة ابدةن نارازئ بولعان وسئ ماثداعئ ةل اتالمئش اسؤدئ وسئلايشا اتاپ كةتكةن-مئس. ةندئگئسئ، جةر جاعدايئنا بايلانئستئ ايتئلعان. تاس جولدئث ةكئ جاعئنداعئ جاقپار تاستار بةينة ءبئر كذيئپ قالعان سةكئلدئ كورئنةدئ. بذل دا باستئ جورامالدئث ءبئرئ سانالادئ.

سونداي-اق تاسقا باسئلعان دةرةكتةردئ كئتاپ بةتتةرئنةن تابؤعا بولادئ. ورئس جازؤشئسئ دميتري فؤرمانوأ «مياتةج» اتتئ رومانئندا كذيئك اسؤئ جايئندا جازعان ةكةن. وندا: «كايؤك (كذيئك) اسؤئندا تابيعات تةز وزگةرةدئ، بذرالاث، تاستاقتئ جولمةن تةرةث قذلديلاي بةردئك. جولداعئ ذلكةن تاستار تاتار مولالارئنئث باسئنداعئ بةلگئ تاستارعا ذقسايدئ ةكةن. بذل جةردةگئ ارعئ-بةرگئ وتكةن جولاؤشئلارعا قاراقشئلئق شابؤئل جاسالئپ تذرعاندا، ةل كوتةرئلئپ كةرؤةن سارايدئ يةسئمةن قوسا ورتةپ جئبةرةدئ. جةر اتاؤئ سودان كةيئن كذيئك اتالعان ةكةن»، - دةيدئ.

راس، اتالمئش اسؤ اتاؤئ جونئندة تالاس بولعانئمةن، تاسقا باسئلعان ناقتئ دةرةك جوق. سول سةبةپتئ بارلئعئ دا بولجام كذيئندة قالادئ. باستئسئ، بذل اسؤدئث بةكةردةن-بةكةر وسئلاي اتالماعانئنا كوزئث ايقئن جةتةدئ. جالپئ العاندا، اسؤ دةگةنئمئز - تاؤ جوتاسئنئث تابانئ جالپاق، اسئپ وتؤگة قولايلئ جةرئ. ول پايدا بولؤئنا وراي ةروزيالئق، تةكتونيكالئق جانة مذزدئقتئق دةپ بولئنةدئ. ولاردئث ءارقايسئسئنئث سيپاتتاماسئنا قئسقاشا مالئمةت بةرة كةتكةنئمئزدئث ارتئقتئعئ بولماس. ةروزيالئق دةگةنئمئز - وزةندةردئث تاؤ باسئنداعئ اثعارئنئث قاراما-قارسئ بةتكةيلةرئندةگئ كةرئ ةروزيالئق ارةكةت ناتيجةسئندة جاقئنداسؤئنان پايدا بولاتئن اسؤ.

انتيكلينالدئ قاتپارلانؤ وسئنئث ءوز ورنئندا شوگؤئ جانة كذمبةزدئ قاتپارلانؤدئث جارئقتئث بويلاي تذسؤئنةن پايدا بولؤئن تةكتونيكالئق دةپ اتايدئ. ال مذزدئقتئق تذرئنة قاردئث ءبئر-بئرئمةن قوسئلؤئ جانة ودان ءارئ تاپتالؤئ ناتيجةسئندة پايدا بولعانئ جاتقئزئلادئ.

دذنيةجذزئندة تاؤدئث وتة بيئك جةرلةرئنة ورنالاسقان اأتوكولئك جذرةتئن اسؤلار از ةمةس. ماسةلةن، ءذندئستاننئث كاشمير جانة دجاممؤ شتاتتارئ ارالئعئنداعئ كحاردؤنگ-لا اسؤئ 5359 مةتر بيئكتئكتة ورئن تةپكةن. سونداي-اق قئتايدا سؤگة لا، سةمو لا، نةپالدا نانگپا-لا سةكئلدئ الةمگة بةلگئلئ اسؤلار بار. مذنداي جةرلةر ةؤروپانئث تاؤلئ اؤماقتارئندا از كةزدةسپةيدئ. ال رةسةيدئث قاپ تاؤئ ايماعئندا مذنداي اسؤلار كوپتةپ سانالادئ. بذل جةرلةردئ تاماشالاؤعا كةلةتئن تؤريستةر دة از ةمةس كورئنةدئ.

اأتور: ءادئلجان ذمبةت

«الاش ايناسئ»