تئلسئمعا تولئ تةثئز

 استانا. 4 - مامئر. قازاقپارات - قايسئبئر كةزةثدة اق جال تولقئنئ جاعالاؤدئ ذرئپ جاتاتئن، اؤقئمئ كوز جةتپةس كوكجيةككة ذلاساتئن ارال تةثئزئ قانشاما عاسئردان بةرئ ادامزات بالاسئمةن بئرگة ومئر ءسذرئپ كةلةدئ.

تئلسئمعا تولئ تةثئز

ارينة، سوثعئ 50-60 جئلداعئ احؤالئ جذمئر جةردةگئ جذرتتئث جانئن جةگئدةي جةيتئن جاعداي سانالعانئمةن، ءباز ءبئر كةزةثدة تةثئزدئث اققؤ ذشئپ، قاز قونعان بازارلئ شاعئن كورگةندةر دة از ةمةس. تاريحتئث قالئث قاتپارلئ بةتتةرئنة ذثئلسةث، تذتاس ءبئر داؤئرلةرگة سوزئلاتئن دةرةكتةرگة كةزئگئپ، سول جايئندا زةردةلئ زةرتتةؤلةرگة زةر سالؤدئ دذرئس كورةتئنئث اقيقات.

ءبئر قئزئعئ، ءالئ كذنگة دةيئن جذمباق كذيئندة قالئپ جذرگةن ساؤالدار دا الدئثنان شئعئپ، وعان ناقتئ تذجئرئم تابا الماستان كذمئلجئپ قالاتئن كةزئمئز از ةمةس. سول ءبئر داؤئرلةردة تاسقا باسئلئپ قالعان شةجئرة ءبئزدئث قولئمئزدا جوققا ءتان دةسةك تة بولادئ. الئس-جاقئنداعئ ةلدةردئث جذمئر جةردئ تانؤعا شئققان جيهانكةز جاندارئ جازئپ قالدئرعان ءبئردئ-ةكئلئ ةثبةكتةرئ سول ساؤالدئث ذشتئعئن ذستاتقانداي بولاتئنئ راس. دةگةنمةن ولاردئث بارلئعئ بةلگئلئ ءبئر كةزةثنةن عانا سئر شةرتؤدةن ارئگة اسا قويمايدئ. ايتسة دة وتكةن شاقتان از-ماز بولسا دا ماعلذمات الئپ، تةثئزدئث تئرشئلئگئ جايئندا بئلةمئز.

ةرتة كةزةثدةگئ دةرةكتةردة ارال تةثئزئنئث اؤقئمئ بذدان كةث بولعانئ ايتئلادئ. ءتئپتئ بذل ؤاقئتتا اتالمئش سؤ ايدئنئ كاسپيمةن قوسئلئپ، ةكئ تةثئزدئث ورتاسئ بولئنبةي جاتقان كورئنةدئ. ءيا، بذگئنگئ كذنئ ول زاماندئ كوزئ كورگةن ءتئرئ پةندة قالعان جوق. ءبئراق ءاربئر ةثبةكتةن تئرنةكتةپ جيناعان مالئمةتتةردة سولاي دةپ كورسةتئلةدئ. ذزاق جئلدار بويئ تةثئز جايئندا زةرتتةؤ جذرگئزئپ، سان الؤان كئتاپتاردئ پاراقتاپ، كوپتةگةن قذندئ دةرةكتئ جاريا ةتكةن ينجةنةر-گيدروتةحنيك، «ارالعا اراشا» قوعامئنئث مذشةسئ حامزا سؤحانبةردين اعامئز بذل تذرعئدا ءبئراز ةثبةكتةر قالدئردئ.

ءتذرلئ بولجامدارعا سذيةنگةن ول كئسئ باعزئ زامانداردا ارالدئث كاسپيمةن قوسئلئپ جاتقانئ جايئنداعئ اقپاراتتارعا كةزئككةن. ناقتئراق ايتقاندا، كاينوزوي ءداؤئرئنئث ورتا شةنئندة قورشاعان ورتانئث زاثدئلئعئمةن ءدال وسئنداي كورئنئس بولعان ةكةن. بذل شامامةن 21 ميلليون جئلداي بذرئن دةؤگة نةگئز بار. ءبئر قئزئعئ، ءدال وسئ بايلانئس بةرئگة دةيئن جالعاسقان. وسئدان بةس عاسئردان استام ؤاقئت بذرئن دا سول جاعداي جاعاسئنداعئ ةلدئث كوز الدئنداعئ كورئنئس بولعانعا ذقسايدئ. جالپئ العاندا، كاسپيي تةثئزئ الةمدةگئ ةث تذيئق كول سانالعانئمةن، ئرگةسئ بولئنبةگةن قوس سؤ ايدئنئ بذگئنگئ زاماننان 12-13 مئث جئلداي بذرئن قارا تةثئز بةن جةرورتا تةثئزئ ارقئلئ الةمدئك مذحيتپةن شةكتةسكةن وتة ءئرئ سؤ ايدئنئ بولعان دةسةدئ.

وعان دالةل بولاتئن دذنيةلةر دة جوق ةمةس. تةثئزدئث تةرئسكةي بةتئندةگئ سارئ شئعاناق، اق ةسپة ماثايئندا 70-80 مةتر تةرةثدئكتةن قئزئل بالئق، ءئرئ دةنةلئ ذلؤ، كيتتئث ومئرتقا سذيةكتةرئ تابئلعان. قازئر تاسقا اينالا باستاعان بذل زاتتار ارالدئث كةزئندة مذحيتپةن قوسئلئپ جاتقانئن اثعارتاتئن سةكئلدئ. قايسئبئر كةزةثدة وسئ جةرلةردةن اكؤلانئث ءتئسئ مةن سذيةگئنئث تابئلؤئ ءبئزدئث كوكةيدةگئ ساؤالعا جاؤاپ تاپقانداي بولادئ. ХІХ عاسئردئث ورتا تذسئندا ارال-كاسپي ويپاتئنئث پايدا بولؤئنان دا كوپتةگةن ناقتئ دةرةكتةرگة قول جةتكئزة الامئز. گةولوگيالئق ةرتة كةزةثدة ارال باسسةينئ جةرورتا تةثئزئمةن ئرگةسئ بولئنبةگةن سؤ ايدئنئ ةكةنئن اثعارتئپ وتئر. ال ودان كةيئنگئ كةزةثدةردةگئ الپئلئك داؤئرلةردة جةر قئرتئسئ كوتةرئلگةن. وسئنئث ناتيجةسئندة ولاردئث ذساق سؤ ايدئندارئنا بولئنگةنئن ءتذرلئ ةثبةكتةردة ايتئلادئ. سوندئقتان دا بولار، ارال تةثئزئنئث كولةمئ مةن ول جايئنداعئ ءتذرلئ تانئم-تذسئنئكتةر كونة دةرةكتةردة كوبئرةك كةزدةسةدئ.

اتالمئش تةثئزدئ زةرتتةؤ ءئسئ بذگئنگئ كذننةن باستالعان جوق. بذل تاقئرئپ تالاي عالئمنئث، جيهانكةزدئث قئزئعؤشئلئعئن تؤعئزعان. سول جاسالعان زةرتتةؤلةردئ تارازئلاي وتئرئپ، ارال تةثئزئ باسسةينئ مةن ونئث جاعالاؤئنئث دامؤ كةزةثدةرئن باعامداؤعا مذمكئندئك بار. سوندئقتان بذل سؤ ايدئنئنئث وزگةرؤ سيپاتئن انئقتاؤ ونشا قيئنعا سوقپايدئ.  ІХ-Х  عاسئرلاردا اراب عالئمدارئ كوپتةگةن تئث دةرةكتةردئ جازئپ قالدئرعان. بذل ةثبةكتةر اسا قذندئ سانالادئ. سةبةبئ ولاردا ارالدئث كولةمئ مةن جاعالاؤئنئث ءپئشئنئ تؤرالئ كوپتةگةن دةرةكتةر بار. اتاپ ايتقاندا، ءئيبن حوردادبةك، ءيبن رؤستا، ءال-ماسؤدي، ءال-يستاحري سةكئلدئ عالئمدار ءبئر كةزةثدةردة وسئ ولكةدة ات شالدئرئپ، تةثئز جايئندا بئزدةرگة قذندئ مالئمةتتةردئ جازعان ةكةن. ولاردئث ةثبةكتةرئندة ءامؤداريا جةيحؤن، ارال كذردةر (كةردةرئ) دةپ ايتئلادئ. اراب گةوگرافئ ءال-يستاحري تةثئزدئث حورةزم اتالعانئن كةلتئرة وتئرئپ، سئرداريا وزةنئ تؤرالئ دا ءبئرقاتار دةرةكتةردئ كةلتئرةدئ.

ءبئز ءوزئمئز ءومئر ءسذرئپ وتئرعان جاثا مئثجئلدئق باسئندا قازاقستاندئق عالئمدار تةثئزدئث كةپكةن تابانئنان كونة شاهاردئث ورنئن تاپتئ. بذل بارشا جذرتتئث قئزئعؤشئلئعئن وياتتئ دةپ ايتا الامئز. ويتكةنئ وسئ كذندةرگة دةيئن عالئمدار تةثئزدئث تارتئلؤئ جونئندة ءتذرلئ بولجامدار ايتئپ كةلگةن ةدئ. ولاردئث ءبئرقاتارئ ارالدئث بةلگئلئ ؤاقئت شاماسئندا تابانئ كةؤئپ، قايتادان تولئپ جاتاتئنئن ايتقان ةدئ. تةثئز تابانئنان كونة شاهاردئث ورنئ تابئلعان ساتتة سول بولجامنئث راس اثگئمة ةكةنئنة كوپشئلئكتئث كوزئ جةتكةندةي بولدئ. بذل دا سؤ ايدئنئنئث قذپياسئن ئشكة بذككةن تاعئ ءبئر سئرئ دةپ ذقساق ارتئق ةمةس.

قايسئبئر جئلدارئ قازاق عئلئمي-زةرتتةؤ ينستيتؤتئنئث اؤا رايئن باقئلاؤ ورتالئعئ قئزمةتكةرلةرئ تةثئزدئ ذشاقپةن سؤرةتكة ءتذسئرؤ كةزئندة ادام تاثعالارلئق جايلارعا تاپ بولعان. تارتئلعان تةثئز تابانئندا كةم دةگةندة 500 شارشئ مةتر الاثدا ءبئر باعئتقا تارتئلعان كوپتةگةن ءئرئ سئزبالاردئ بايقاعان. ولاردئث كةيبئرئنئث ةنئ 2 مةتردةن 50 مةترگة دةيئن جةتكةن. ءبئر ةرةكشةلئگئ - سئزبالار ءبئر-بئرئنةن اؤمايدئ. الايدا ماماندار قانشا زةرتتةؤ جذرگئزگةنئمةن، بذل ءتذيئندئ تاقئرئپتئ تارقاتا العان جوق. ولار نةدةن پايدا بولدئ؟ ارينة، وعان ءالئ كذنگة دةيئن ناقتئ تذجئرئم بولماي تذر. بذل جاعداي تةثئزدئ زةرتتةؤگة بايلانئستئ تاعئ ءبئر جذمئستاردئ قولعا الؤدئث قاجةتتئگئن كورسةتئپ وتئر.

قئسقاسئ، ءبئز ءذشئن ارالدئث كئلتئ تابئلماعان جذمباعئ كوپ سةكئلدئ. ونئث جاؤابئن تابا الامئز با؟ تابيعاتتئث تئلسئم كذشئن زةرتتةؤگة تاياؤ جئلداردا شامامئز كةلةر مة ةكةن؟..

 

اأتور: ءادئلجان ذمبةت، قئزئلوردا وبلئسئ

«الاش ايناسئ»