ون ءبئر جاستا ةل بيلةگةن ةر بابئر
تؤعانئنا 530 جئل تولئپ وتئرعان زاحير اد-دين مذحاممةد بابئر دا - وسئلاردئث قاتارئندا. موعول يمپةرياسئنئث نةگئزئن قالاپ، ءذندئ ةلئنة ءامئرئن جذرگئزگةن بابئر جايلئ نة بئلةمئز؟ بذگئنگئ جاستارئمئز بالالارئنا اتئن قويئپ جذرگةن باتئر قولباسشئ، مةملةكةت قايراتكةرئ ءهام ويشئل، ادةمئلئككة جانئ قذمار ساؤلةتشئ بابامئزدئث تاعدئرئ جونئندة تاريح نة دةيدئ؟
حالقئمئزدئث رؤحاني قازئناسئنئث ءبئرئ - ةجةلگئ ءداؤئر ادةبيةتئ. وسئ ةجةلگئ ءداؤئر ادةبيةتئنئث تورئندة تذرعان «بابئرناما» قازاق تئلئنة العاش رةت 1990- جئلئ اؤدارئلئپ، وقئرمانعا ذسئنئلدئ. سونداي-اق كذنئ بذگئنگة دةيئن اعئلشئن، فرانسؤز، جاپون، تذرئك، وزبةك، ورئس تئلدةرئنة دة ءتارجئمالانئپ، وقئرمانئن تاپقان «بابئرناما» مةن ونئث اأتورئ بابئرعا تورقالئ تويئ تذسئندا تاعئ ءبئر رةت ورالساق، ارتئق ةمةس.
زاحير ءاد-دين مذحاممةد بابئردئث اكةسئ فةرعانانئث ءامئرئ ومار شةيح - اقساق تةمئردئث شوبةرةسئ، ال اناسئ قذتلئق نيگار حانئم - شئثعئس حان اؤلةتئنةن تارايتئن ءجذنئستئث قئزئ. ومار شةيح كةنةتتةن قايتئس بولعاننان كةيئن 11 جاستاعئ زاحير ءاد-دين مذحاممةد بابئر مذراگةرلئك زاثئمةن فةرعانانئث تاعئنا وتئرادئ. بابئر بيلئك باسئنا ءامئر تةمئردئث ذرپاقتارئ ءوزارا جاؤلاسئپ، يمپةريانئ ابدةن قذلدئراتقان كةزدة كةلةدئ.
وسئنداي جاعدايدا بيلئك تئزگئنئن ذستاعان بالا بابئر كوپ مايداندا كذرةس جذرگئزئپ، ساباقتئ تئكةلةي ءومئردئث وزئنةن الادئ. وزبةكتئث حانئ شايبانيمةن حاندئق ءذشئن تالاي تارتئسقا ءتذسئپ، جةثئلئس تاؤئپ، وتانئ سامارقاندئ تاستاپ قاشؤعا ءماجبذر بولعان ول، 1504- جئلئ كابؤل بةكتةرئنئث كومةگئمةن ذكئمةت بيلئگئن ءوز قولئنا الئپ، جاقسئ جاراقتانعان اسكةر قذرادئ.
دةگةنمةن ةلئن، تؤعان جةرئن اثساپ جذرگةن بابئر شايباني حاننئث ولگةنئن ةستئپ، سامارقانعا قاراي بةت الادئ. بابئردئث قاسئندا جذرگةن تؤعان بولةسئ، تاريحشئ عالئم مذحاممةد-حايدار دؤلاتيدئث جازباسئنا سذيةنسةك، 1511- جئلئ وزبةكتةردئ جةثئپ شئققان بابئردئ سامارقان حالقئ سالتاناتپةن قارسئ العانئمةن، يران شاحئ يسمايلمةن وداقتاس بولعانئن ذناتپايدئ. وسئنئ پايدالانعان وزبةكتةر سوعئس اشئپ، بابئردئ حيسارعا قاراي ئعئسؤعا ءماجبذر ةتةدئ.
كابؤلدا بيلئك قذرعان بابئر ءذندئستاندئ جاؤلاپ الؤ جوسپارئن جاسايدئ. جاستايئنان سوعئس الاثئندا ءجذرئپ شئثدالعان بابئر ءوزئنئث ومئرلئك تاجئريبةسئن، وزبةكتةرمةن ذرئستا العان ساباقتارئن سارالاي وتئرئپ، جورئققا ازئرلةنةدئ. ءذندئستانعا جينالعان 14 جئل ئشئندة ول اسكةرئن قايتا جاساقتاپ، زةثبئرةكتةر قذيعئزئپ، سوعئس تاكتيكاسئن جةتئلدئرةدئ. ءذندئستانعا قايتا-قايتا ذلكةن جورئقتار جاساپ، اقئرئ ونئ ءوز يةلئگئنة اينالدئرادئ.
ءسويتئپ، قازئرگئ اؤعانستان مةن ءذندئستان جةرئندة «ذلئ موعولدار يمپةرياسئ» (اسپان ادامدارئ) اتالعان ذلكةن مةملةكةت قذرادئ جانة ونئ ذلكةن مادةني ورتاعا اينالدئرادئ. ةل ئشئندةگئ ةث تاثداؤلئ اقئن، شايئر، سؤرةتشئ، ءانشئ، مؤزئكانتتار مةن تاريحشئ عالئمداردئ ءوز ماثئنا توپتاپ، كوركةيئپ كةلة جاتقان مةملةكةتتئث كذيئن جئرلاتادئ. سول زاماننئث شةبةرلةرئن جيناپ، مةدرةسةلةر سالدئرئپ، كوركئنة كوز تويمايتئنداي عيماراتتار تذرعئزادئ. ساؤلةتئنة اسا ءمان بةرئپ سالعئزعان قالالارئنئث كةيبئرئ وسئ كذنگة جةتكةن.
اگرا قالاسئن جاثا يمپةريانئث استاناسئ ةتئپ، ونئ زامانئنا ساي كوركةيتةدئ. وندا سؤ جذرةتئن قذبئرلار، مونشا، عيباداتحانالار مةن كئتاپحانالار جذمئس ئستةگةن. سونئمةن قاتار بابئر ديپلوماتيالئق قارئم-قاتئناستئث ماثئزدئلئعئن جةتة ءتذسئنئپ، ورتالئق ازيا ةلدةرئمةن، رةسةيمةن ءوزارا ساؤدا-ساتتئق قاتئناسئن نئعايتادئ.
بابئردئ قالامگةر رةتئندة قاراستئرار بولساق، ةجةلگئ ءداؤئر ادةبيةتئنئث كوشباسئندا تذرعان ناؤاي، سالئق، بةنايلةردئث قاتارئنا قويامئز.
دةگةنمةن كةزئندة تذركئتئلدةس تايپالاردئث بارئنة تذسئنئكتئ بولعان شاعاتاي تئلئندة جازئلعان «بابئرناما» - قازئرگئ قاي حالئقتئث مذراسئ؟ ونئ ةنشئلةپ الؤعا بولا ما؟ «بابئرنامانئث» قازاقتئث تاريحئنا، ادةبيةتئنة، تئلئنة، رؤحاني ءومئرئن قامتيتئن باسقا سالالارئنا قانداي قاتئسئ بار؟ بذل ساؤالدار تاريحشئ، ادةبيةتشئ عالئمداردئث ءالئ دة جةتة زةرتتةؤئن قاجةت ةتةدئ. جةتئسؤ مةن سئرداريا ايماعئنئث گةوگرافياسئ، قازاق حاندارئ جايئندا اسا قذندئ ماعلذماتتار جيناقتالعان «بابئرناما» ءار زاماندارداعئ ويشئلدارئمئزدئث تالايئنئث تؤئندئسئنا ارقاؤ بولعانئ راس. مئسالئ، «ءبئراز ءسوز قازاقتئث ءتذبئ قايدان شئققانئ تؤرالئ» دةگةن تاريحي ةثبةگئندة اباي الاشا حان جايلئ دةرةكتةرئن وسئ «بابئرنامادان» العانئن ايتادئ.
ءوز ءداؤئرئنئث ءئرئ ويشئلئ ءارئ قولباسشئ، ءارئ اقئن زاحير ءاد-دين مذحاممةد بابئر «بابئرنامانئ» جازعانداعئ ماقساتئن: «ءذشبؤ ءسوزدئ شاعئم جازايئن نةمةسة قايئرئمدئلئعئمدئ بئلدئرةيئن دةپ ةمةس نةمةسة ماقتان ءذشئن جازبادئم، شئندئقتئ، بولعان وقيعانئ ةشبئر قوسپاسئز سول قالپئندا قاعازعا ءتذسئرئپ وتئرمئن. سوندئقتان تؤمالارئمنئث، باؤئرلارئمنئث جاقسئ-جامان ئستةرئن، الئس-جاقئن ادامداردئث كةمشئلئگئن دة، ارتئقشئلئعئن دا بذكپةسئز ايتئپ وتئرمئن. وقئرمان دا، وقئرماندئ قذلاق سالئپ تئثداؤشئ دا كةشئرئم ةتةر دةيمئن!» دةپ تذسئندئرةدئ.
ءومئرباي بةكماعامبةتوأ، ل.ن.گؤميلةأ اتئنداعئ ةؤرازيا ذلتتئق ؤنيأةرسيتةتئنئث ذستازئ، تاريح عئلئمئنئث كانديداتئ:
- «بابئرناما» - شاعاتاي تئلئندة 1526- جئلدان باستاپ جازئلعان تاريحي شئعارما، ورتا ازيا حالئقتارئنا ورتاق قذندئ مذرا. يؤنةسكو-نئث ذيعارئمئ بويئنشا تاريحي جازبانئث دذنيةگة كةلؤئنئث 460 جئلدئعئ 1990- جئلئ قازان ايئندا تاشكةنتتة تويلانئپ، 1993- جئلئ عئلئمي-تةوريالئق سيمپوزيؤم وتكئزئلگةن. «بابئرناما» العاش اؤدارئلئپ، حالئققا ذسئنئلعان كةزدة ونئ «قازاق حالقئنئث تاريحئ جازئلعان شئعارما» دةپ تانئعاندار كوپ بولدئ. قازاقتئث زيالئلارئ دا بذل پئكئرمةن كةلئسةدئ. سةبةبئ بابئردئث بذل ةثبةگئندة بذگئنگئ قازاق، وزبةك، تذرئكمةن سياقتئ تذركئتةكتةس حالئقتاردئث قذرامئنداعئ رؤ-تايپالاردئث تاريحئ باياندالعان. سول عاسئرداعئ ءبئرقاتار قازاق حاندارئ، قوعام قايراتكةرلةرئ، باتئرلارئ، اقئندارئ تؤرالئ قذندئ دةرةكتةر جازئلعان. ةجةلگئ قازاق جةرئنئث تابيعاتئ بذل شئعارمادا كوزبةن كورئپ، قولمةن ذستاعانداي ةتئپ، انئق سؤرةتتةلگةن.
«بابئرنامادا» قازاقتئث العاشقئ حاندارئ جانئبةك، قاسئم تؤرالئ، حاسةن، ءالي سياقتئ اقئندارئ، تاريحشئ بولةسئ حايدار دؤلاتي جونئندة تاريحي دةرةكتةر بار. سول سياقتئ قئپشاق، دؤلات، جالايئر، ارعئن رؤلارئنان شئققان قولباسئلارعا، ذلئقبةك سياقتئ قوعام قايراتكةرئنة بابئر ناقتئ مئنةزدةمة بةرگةن. ونئث اسكةري ءئس، مؤزئكا، زاث عئلئمئ، ءتالئم-تاربية جونئندة جازعان كوپتةگةن تؤئندئلارئ بار ةكةنئن بئلةمئز. الايدا ول شئعارمالارئ ءالئ كذنگة دةيئن انا تئلئمئزگة اؤدارئلماعان. تةك بابئردئث بئرةگةي تؤئندئسئ - «بابئرناما» حاقئندا عانا قازاققا قاتئستئ وي تالاستئرا الامئز.
سونئمةن قاتار «بابئرنامادا» تةمئر اؤلةتئنئث بيلئك قذرعان كةزةثئ سيپاتتالادئ. XV-XVI عاسئرلارداعئ فةرعانا، حيندؤستان ايماعئنداعئ حالئقتاردئث تاريحئ، حاندار اراسئنداعئ بيلئككة، جةرگة، تاققا تالاسئپ جذرگئزگةن سوعئستارئ جايلئ ةگجةي-تةگجةيلئ باياندايدئ. جاثا قالالاردئث سالئنؤئ، ارحيتةكتؤراسئ، قيراؤئ تؤرالئ جازادئ. ءذندئستان جانة ورتالئق ازيا حالئقتارئنئث تاريحئن، ادةت-عذرپئ مةن ةتنوگرافياسئن، مادةنيةتئن تولئق قامتئعان بذل تؤئندئنئ قازاق تاريحئنا وزةك بولا الادئ دةسةك، قاتةلةسپةيمئز.
اأتور: روزا ساتئبالديةأا، استانا
«الاش ايناسئ»