جاقسئلار ونةرئمة ءورئس اشتئ- قاجئتاي ءئلياس ذلئ، قازاقستاننئث ةثبةك سئثئرگةن قايراتكةرئ

 استانا. 1- اقپان. قازاقپارات - قازاقتئث بةلگئلئ ساتيريك-اقئنئ، جازؤشئ، سازگةر، جةتئ ءتئلدئ مةثگةرگةن لينگأيست، قاي تاقئرئپتا دا وزئندئك پئكئرئ، ايشئقتئ ويلارئ بار، ايتارئ مول قاجئتاي ءئلياس ذلئ كةشة عانا ارامئزدا جاي وعئنداي جارقئلداپ ءجذرئپ ةدئ. سذم اجال وسئ ءبئر سةگئز قئرلئ، ءبئر سئرلئ ايتؤلئ ازاماتئمئزدئ ناعئز كةمةل شاعئندا باقيلئققا الئپ كةتتئ.
None
None

 اياؤلئ اعامئزبةن ءبئراز جئلدار جاقئن ارالاسئپ، سئرلاس، پئكئرلةس بولعان ةدئم. ول كئسئ قايتپاس ساپارعا اتتاناردان ءسال بذرئن عانا ةكةؤمئز وي ءبولئسئپ، سذحباتتاسقان بولاتئنبئز. وكئنئشتئسئ سول، كوزئ تئرئسئندة جاريالاپ ذلگةرمةي قالدئم. اسئل اعانئث ارؤاعئ رازئ بولسئن دةگةن نيةتپةن سول سذحباتتئث جةلئسئن حالئقارالئق «الاش» ادةبي سئيلئعئنئث يةگةرئ، قازاقستاننئث ةثبةك سئثئرگةن قايراتكةرئ قاجئتاي ءئلياس ذلئنئث جاقسئ كورگةن باسئلئمئ - «ايقئن» گازةتئ ارقئلئ قالئث وقئرمانعا ذسئنؤدئ ءجون كوردئم.

 - قاجئتاي اعا، سئزدةر بذدان جارتئ عاسئر بذرئن، بئزدةر دذنيةگة ةندئ كةلئپ جاتقان كةزدة قئتاي شةكاراسئنان بةرئ وتئپسئزدةر. قالئث تؤئستارئثئز قونئس تةپكةن سةمةي وثئرئندةگئ جةرذيئق، ءذرجارعا ات باسئن تئرةدئثئز. ةلدةگئ ءبئر كةزدةردة ءوزئثئز قازاق ادةبيةتئنةن ساباق بةرگةن، بيگة، دومبئرا، بايان، گيتارا ذستاؤعا ذيرةتكةن، سپورتقا باؤلئعان شاكئرتتةرئثئزدئث الدئ قازئر الپئستئ القئمداپ قالئپتئ. ءذرجارعا دا كوپ توقتالماي ورتاثئزدئ ئزدةپ، الماتئ استئثئز، اقئن-جازؤشئلاردئث اراسئنان تابئلدئثئز. الماتئعا تذراقتاپ قالدئم دةمةسةثئز، ءسئزدئث ئزدةرئثئز شةكارانئث ارعئ بةتئندة دة، بةرگئ جاقتاعئ تارباعاتايدئث توسئندة دة سايراپ جاتئر. سوندئقتان اثگئمةنئ ارئدةن، ارعئ اتالارئثئزدان باستاساثئز...

 - مةنئث ارعئ اتام - ةسةنباي زاثگئ كذرشئم وثئرئندة تؤئپ-وسكةنئمةن، كةلئمسةكتةر باسا-كوكتةپ، مالدئث ءورئس-سؤاتئن الا باستاعاندا، قالماقتئث ذرانقاي، تورعاؤئت دةگةن رؤلارئن قوبئققا قاراي ءتذرئپ تاستاپ، اق نايماننئث - ءومئرزاق، قذرمان، سارئ، جيةنتةك، دوسبةردئ، كةنجةباي دةگةن التئ رؤئن ورقاشار تاؤئنئث باتئس سولتذستئگئنة اپارئپ قونئستاندئرعان ةكةن. بذل - 1871- جئلئ بولعان وقيعا. وسئ جةردة ءبئر قئزئقتئ حيكاياتتئ ايتا كةتةيئن.

 قالماقپةن سوثعئ شايقاستا ةسةنبايدئث باسئنا شوقپار ءتيئپ جاراقاتتانادئ. جان اشؤئمةن وثاشا تذرعان لامانئ (عيباداتحانانئث قئزمةتكةرئ) بوس مويئن شوقپارمةن ءبئر سالئپ قذلاتادئ دا، قوسارئنداعئ قاراجال سارئ اتتئ ءئلئپ اكةتةدئ. ةسةنباي اتامئز جاؤدئث قالئث قولئمةن قاشا سوعئسئپ، تارباعاتايدئث تةرئسكةيئنة ءسئثئپ، قذتئلادئ. سويتسة، جةتةگئندةگئسئ - بذرقاندئ (قذدايدئ) عانا ارتئپ جذرؤگة ارنالعان سةتةر ات ةكةن.

 قاتتئ شوشئنعان قالماق جذرتئ قذدايئن قايتارعانئ ءذشئن ةسةنبايعا سوزگة كةلمةستةن مارالسؤ، ذلكةن اقسؤ، مذقئر سؤ اتتئ قاتار-قاتار اعئپ جاتقان ءذش وزةندئ، بالشئرعان، شولجوتا، قئزئل قذدئق، مئثبذلاق اتالاتئن ءتورت جايلاؤدئ، ءشيلئ باستاؤ مةن تارعئننان تارتئپ، بذعئتئ، قاراسايعا دةيئنگئ سةگئز سؤاتتئ بوساتئپ بةرةدئ. ةسةنباي سودان باستاپ 1912- جئلعا دةيئن، ياعني ءومئرئنئث سوثئنا دةيئن 41 جئل وسئ جةردة زاثگئلئك لاؤازئمئندا قئزمةت اتقارئپتئ.

كةيئن قازاقتئث تذتاس جاتقان جةرئ ةكئ يمپةريانئث بولئسئنة ءتذسئپ، ةكئگة بولئنگةندة شةكارا سئزئعئ بارقئتبةلدئ (تارباعاتاي تاؤئن) جوتالاپ جذرگئزئلدئ. مئنة، وسئ كةزدة التئ رؤ اق نايمان تذگئل، اينالدئرعان ءبئر اؤئل ةكئگة جارئلئپ، اعاسئ قئتايعا، ءئنئسئ ورئسقا قاراعان جةردة قالا بةرگةن. سودان 1962- جئلئ قازاقستانعا وتتئك.

- بئلؤئمشة، ءسئز ول جاقتا قئتاي تئلئندة جوعارئ ءبئلئم الدئثئز. ول جاقتا جاعدايئثئز جامان بولماعان سياقتئ. ءبئراق بذدان جارتئ عاسئر بذرئن ذلئ كوشكة ةرئپ، قازاق ةلئنة كةلدئثئز. بذل ءسئزدئث تاعدئرئثئزعا ذلكةن وزگةرئستةر اكةلگةنئ بةلگئلئ، وسئ جونئندة نة ايتار ةدئثئز؟

- ول جاقتا ذرئمجئدةگئ شين-جياث ءتئل ينستيتؤتئنئث قئتاي ءتئلئ فاكؤلتةتئن بئتئرگةنمئن. قئزمةتئم دة بولدئ. ءبئراق سول ذلئ كوش يدةياسئن ءوزئمئز باستادئق قوي جانة جةدةل تذردة قاشئپ شئعؤعا جاعداي سةبةپشئ بولدئ. بذل كوشتئث مةنئث ومئرئمة، قاجئتاي بولئپ قالئپتاسؤئما اسةرئ كةرةمةت بولدئ، دةپ ايتار ةدئم. ومئردة باؤئرمال، جانئ جايساث ادامدارمةن بئرگة ءجذردئم، كوپ نارسةنئ ذيرةندئم، سونئمةن بئرگة ئشئنة پئشاق اينالمايتئن، نيةتئ تار ادامداردئ دا كوردئم. جاقسئلارئ مةنئث ونةرئمة ءورئس اشتئ. قاسكذنةمدةرئ وسئ كذنگة دةيئن كولةثكةمدةي قالماي ءجذر.

 - ارعئ بةتتةن قابدةش جذمادئلوأپةن بئرگة وتكةندةرئثئزدئ، قاؤئپ-قاتةرگة تولئ جول بويئندا قابدةش اعامئزعا قول ذشئن بةرگةنئثئزدئ ةستئپ ةدئم، وسئ جايلئ ءوز اؤزئثئزدان تئثداساق؟

 - ول كةزدة مةن ذرئمجئدة قئتايشا، ذيعئرشا، قازاقشا، موثعولشا - تورت تئلدة شئعاتئن «شين-جياث» گازةتئنئث تارباعاتاي ايماعئنداعئ مةنشئكتئ ءتئلشئسئ بولاتئنمئن. قابدةشكة قاراعاندا ءجذرئس-تذرئسئم ةركئندةؤ، قولئم دا ذزئنداؤ بولعاندئقتان، بئزگة دة تذزاق قذرئلا باستاعانئن مةن الدئن الا سةزئپ، دةرةؤ قابدةشكة حابارلادئم. ةكةؤمئز قؤعئنشئلاردان ون مينؤتقا وزئپ، بيئك قورشاؤدان سةكئرئپ قارا ذزدئك. مئنا الاكولگة قذياتئن ةمبئ وزةنئنئث قئتاي جةرئندةگئ باس جاعئنان سؤ تاسئعان كةزدة اتتئ ادام وتة المايدئ. قولعا ءتذسئپ قالماس ءذشئن بئرةؤمئز عانا ةتئگئمئزدئ شةشةيئك، دةگةن ويمةن قابدةشتئ ارقئراعان وزةننةن ارقالاپ ءوتتئم.

 قابدةشتئث دارئنئنا، قارئمئنا، ةثبةكقورلئعئنا، قايسارلئعئنا سةندئم. «ات بولاتئن قذلئندئ تايئنان تانيمئن» دةگةندةي، امان-ةسةن جذرسة، كوپ شارؤا تئندئراتئنئنا ةشقانداي شذبام بولعان جوق. سوندئقتان ةث اؤةلئ وسئ تذلعانئ قورعاپ قالؤدئ ءوزئمنئث ئنئلئك، ازاماتتئق بورئشئم دةپ ءبئلدئم. ةث باستئسئ، جان الئپ، جان بةرئسةر ساتتة تاؤةكةلگة بةل بؤئپ، باتئل قيمئلداعاندئقتان قذدايدئث ءوزئ قولداپ، ءدام تارتئپ، امان-ةسةن قذتئلدئق.

 - ءذرجارداعئ شاكئرتتةرئثئز، ءسئزدئ جاقسئ بئلةتئن زامانداستارئثئز «ينستيتؤتتئ قئتاي تئلئندة ءبئتئرئپ كةلئپ، قازاق ادةبيةتئن سؤشا ساپئراتئنئ ءوز الدئنا، ءبئز بئلمةيتئن ورئس چاستؤشكالارئن، تاتار جئرلارئن سئرنايمةن، گيتارامةن، ءتئپتئ بالالايكامةن ورئنداعاندا، ورئستئث، باتئستئث بيلةرئن بيلةگةندة ءبارئمئزدئ دالادا قالدئراتئن» دةپ قازئرگة دةيئن تامسانئپ وتئرادئ. ونئمةن قويماي، ءان دة، كذي دة شئعاراسئز. سوعان قاراعاندا ءان-كذي ونةرئنة بالا كةزدةن قاتتئ قئزئققانسئز با دةيمئن؟

- مةنئثشة، ونةر اتاؤلئنئث تامئرئ ءبئر. ول ءارتذرلئ ذلگئدة، قيلئ-قيلئ سالادا كورئنةدئ. ءبارئن شةشةتئن ومئرگة، ونةرگة شئنايئ قذشتارلئق قانا. ةث ءبئر وكئنئشتئسئ، ءومئر بويئ قئزئققان سالام - مؤزئكا ةدئ. العاش كةلگةن بةتتة، 1962- جئلعئ كوكتةمدة جارما اؤدانئنان شئققان توپ ئشئندة سةمةيگة بارئپ، مذقان تولةبايةأ اتئنداعئ مؤزئكا ؤچيليششةسئنئث حالئق اسپاپتارئ بولئمئنة ستؤدةنت بولئپ قابئلدانعاندا قؤانئشتان جذرةگئم جارئلا جازداپ ةدئ.

 سونداي كةزدة قامقورشئ بولعان جارما اؤداندئق پارتيا كوميتةتئنئث حاتشئسئ عابدئلئسلام تورتايةأ، كةثشار پارتيا ذيئمئنئث باسشئسئ توقان جولامانوأ، اسئرةسة، ؤچيليششة ديرةكتورئ - يساتاي ءالقؤاتوأ دةگةن ازاماتتاردئ ةكئ دذنيةدة ذمئتپايمئن. ال وقؤعا جئبةرگةندئ قويئپ، وزئمة پالة-جالا ذيئمداستئرعئسئ كةلگةن كذنئسئلام مذساجانوأ دةگةن كةثشار ديرةكتورئ - اناؤ-مئناؤ ةمةس، كادئمگئ ابايعا «قايران ءسوزئم قور بولدئ-اؤ!» دةگةن اششئ ءسوز ايتقئزدئراتئن، كةمةثگةرگة سويئل-شوقپار ءذيئرئپ، مذقئردا توناتاتئن مذساجان بولئستئث تذقئمئ ةكةن. سونئث-اق كةسئرئنةن وقؤعا تذسكةنئممةن، ونئ جالعاستئرا الماي، اياگوزدةگئ كئرپئش زاؤئتئنا جذمئسشئ بولئپ كئردئم.

 ارادا ةكئ جئل وتكةن سوث الماتئداعئ س.كيروأ اتئنداعئ قازاق مةملةكةتتئك ؤنيأةرسيتةتئنئث جؤرناليستيكا فاكؤلتةتئنة قابئلدانئپ، وسئ سالاعا ءبئرجولا بةت بذردئم. تاعدئردئث جازؤئ سول شئعار، مذندا دا جامان بولعانئم جوق دةپ ويلايمئن، باسپاءسوز سالاسئندا قئرئق جئلدان استام قئزمةت ئستةپ، زةينةتكة شئقتئم.

- مذساجانوأ بولاشاقتا سئزدةن مئقتئ ساتيريك، جازؤشئ، اقئن شئعاتئنئنا سةنگةن بولؤئ كةرةك. ايتئثئزشئ، ةگةر ول كئسئ مؤزئكا مةكتةبئنة جئبةرگةندة ونعا تارتا ساتيرالئق، ليريكالئق جيناقتار جازئلار ما ةدئ؟ ال 23 ءاننئث اؤةنئن دة، ءماتئنئن دة، سونداي-اق «اتتةث-اي»، «زامانبةك»، «مذثئلئق» سياقتئ ءذش كذيدئ مؤزئكالئق ءبئلئمسئز-اق جازئپ تاستادئثئز ةمةس پة؟! قازئر دة قورجئنئثئزدا سياسئ كةپپةگةن دذنيةلةرئثئز جاتقان شئعار؟

 - قازئر «ءئشئث ءبئلسئن ءالؤ-اي» دةگةن اتپةن شارتتئ فةلةتوندار مةن ءازئل-اثگئمةلةرئمدئ دايئنداؤ ذستئندةمئن. جاقئندا «وتةم اقئلار مةن كوتةل اقئلار» دةگةن بئردةثة تؤدئ. سونئ قوسئپ، ءذشئنشئ توم جاساؤ قامئندامئن. ءذش تومدئق عذمئرنامالئق شئعارمامدئ جيناقتاي الماي جاتئرمئن. تاثدامالئ قوس تومدئقتان كةيئن جازئلعان ليريكالئق ولةثدةر دة اجةپتاؤئر جينالئپ قالدئ. اينالئپ كةلگةندة ءبارئ ءبئر اللانئث بذيرئعئنا بايلانئستئ عوي...

- قاجئ اعا، جةتپئستئث سةثگئر بيئگئنةن قاراعاندا كةزئندة بئرةؤلةردئث ذيئمداستئرؤئمةن جاسالعان كةسةل، قذقايلارئثئز بذگئندة سئزگة شاث-توزاث سياقتئ بولئپ كورئنةتئن شئعار. سوندئقتان ونداي ذساق ادامداردئث پةندةشئلئگئن كةشئرئپ، بالكئم جادئثئزدان سئزئپ تاستاعان دا بولارسئز. دةگةنمةن قيانات كورمةيتئن ادام جوق-اؤ، ءسئرا، بذل فانيدة... ءسئزدئ دة اياعئثئزدان شالعاندار بولدئ عوي؟

 - جالپئ، ماعان جاسالعان قيانات كوپ سةريالئ فيلم سياقتئ. نة ءبئر سوراقئلئقتئ كوردئك. ونئث جاقسئ جاعئ مةنئ قايرادئ، قالام ذستاتتئ. قانشاما ساتيرالئق وبرازدار جذيةسئن جاساتتئ ماعان. ازاماتتئق تاقئرئپقا ولةثدةر جازدئرتتئ. ءتئپتئ ئزدةسةث تابا المايتئن كذلكئلئ بةينة كةلةثسئز قالپئندا قوراثا كةلگةن قويداي ءوزئ ءذيئرئلدئ. سوندايلاردئث ءئس-ارةكةتئنةن ولجا تاپتئم...

ستؤدةنت كةزئمدة سذلتان قاليةأكة بةرگةن «كةرؤةن» دةگةن قالئث ولةث داپتةرئم جوعالئپ كةتتئ، جذمةكةن ناجئمةدةنوأ ءوزئ مةنئ قوسا ةرتئپ اپارئپ، ءشامئل مذحامةدجانوأتئث قولئنا تاپسئرعان «بوزتورعاي» دةگةن كئتابئمنئث قولجازباسئ ذشتئ-كذيلئ بولدئ. ءبئر جاقسئسئ - قولجازباداعئ ولةثنئث الپئس پايئزدايئن جاتقا بئلةتئنمئن. ال جاثادان جازئلعان ولةثدةردئث تامتئعئ دا تابئلعان جوق. سوعان قاراماستان «تاسجارعان» دةگةن كئتاپتئث قولجازباسئن تئركةتئپ، باسپاعا تاپسئردئم. جان-جاقتان جاقسئ رةسةنزيا جينالئپتئ. ءبئراق ءدال شارتقا وتئراتئن كذنئ كئتاپقا مةنئث ةركئمسئز «جاستئق» دةگةن ات قويئلئپتئ. اقئلداسا كةلة، «جاي ءسوزدئث وزئنة دة ءبئر قذرت كئرگئزئپ جئبةرؤگة بولادئ عوي» دةسئپ، «قايران جاستئق» دةگةن اتقا اؤئستئرئپتئ...

 تاعئ ءبئر تذيتكئل. وتكةن عاسئردئث توقسانئنشئ جئلدارئ بيلئك باسئنداعئلاردئث الدةكئمئ «ارا» جؤرنالئن جاپقئسئ كةلدئ-اؤ دةيمئن، جؤرنال باسشئلئعئ جاساعان قياناتتئ كوپةن امئربةكوأكة جاؤئپ، سوعان «قاتاث سوگئس» بةرئپ، وزدةرئ قذتئلئپ كةتؤگة اينالعاندا، جينالئس سوثئندا اتئپ تذرئپ، شئققالئ تذرعان شةشئمدئ بذزدئرؤئما تؤرا كةلدئ. اقئرئ كوپةن قاتاث سوگئستةن امان قالئپ، ةندئ ولاردئث تذرتپةكتةي بةرةتئنئن بئلگةن سوث، گازةتكة اؤئسئپ كةتتئ دة، قؤعئندالؤدئث كةزةگئ ماعان اؤئستئ.

 «ارا» جؤرنالئنئث باسشئلئعئ وزدئگئمنةن جذمئستان كةتة قويماعانئم ءذشئن مةنئ سول كةزدةگئ ةثبةك زاثئنئث 2-تارماعئمةن جذمئستان شئعاردئ. ذزئن-ئرعاسئ ءتورت اي ون التئ كذن جذمئسسئز ءجذرئپ، سوت ارقئلئ ءبارئن ورنئنا كةلتئردئم. اقئرئ قالالئق قازاق ءتئلئ قوعامئنئث شاقئرؤئمةن «ازامات» گازةتئنة باس رةداكتور بولئپ اؤئستئم.

 - شئعارماشئلئعئثئزعا جاسالعان قياناتتار بولدئ ما؟

 - ومئرئمدة ةكئ-اق رةت قوسپا جيناققا قاتئسئپ، ءارقايسئسئنا وننان ولةث ذسئندئم. ويئمدئ تولئق اياقتاتتئرماؤ ءذشئن باس بايگةگة قوسقان بةس شؤماقتئق ولةثئمنئث ةكئ شؤماعئن، توعئز شؤماقتئث بةسةؤئن قئسقارتئپ باستئ. اقئلداسؤ دةگةن بولمايدئ ولاردا، قئرقئپ تاستايدئ. 1990- جئلئ قازاق پوةزياسئنئث انتولوگياسئنا ةنگةن «ةمئل» دةگةن ولةثئم مةن جةتپئسئنشئ جئلدارئ «جازؤشئ» باسپاسئنان شئققان «جاس كةرؤةن» دةگةن كئتاپقا ةنگةن ولةثدةردئ قوس تومدئعئمنئث ءبئرئنشئ تومئنداعئ تولئق نذسقالارئمةن سالئستئرئپ وقئساث، مةنئث شئعارماشئلئعئما جاسالعان قياناتتئ كوزئثمةن كورةسئث.

...ال بذعان نة دةؤگة بولادئ؟ ءوزئث سذراعان سوث ايتئپ جاتقانئم عوي، ايتپةسة ذمئتئپ-اق كةتكةمئن.

- ءبئراق بئردةن ذمئتئلمايدئ عوي، سول قذرعئرئث...

 - بذل - مةن كورگةن قذقايدئث شةت-جاعاسئ عانا، قايسئبئرئن ءتئزئپ جاتاسئث. وسئنداي قياناتتان بارئپ تا ادام ءوزئن-ءوزئ قايراپ، قولئنا قالام ذستايدئ. ءوز ويئمنان قانشاما ماقال-ماتةلدةر تؤدئ. مئسالئ: «وپاسئزدئث ئعئندا وثعان ادام جذرمةيدئ»، «دالدئر كوبةيسة، دانئشپان دالادا قالادئ»، «ونةردئث جانئ - قذشتارلئق، جاؤئ - ءئشتارلئق»، «اياردئث كذنكورئسئ دة، قورعانئسئ دا - ارسئزدئعئ»، «ءبئر مئلجئثعا بيلئك تيسة، وتئز قئرتقا ورئن بار»، «تومةن قاراپ جذرگةننئث تذكئرگةنئ بئلئنبةس، بةرةكةسئز اؤئلدئث كذتئنگةنئ بئلئنبةس»، «جاقسئعا ئلةسسةث - جادئراتادئ. جامانعا ئلةسسةث - ءتاثئر اتادئ»، «بوقماسئل مذثدانؤدئ بئلمةيدئ، بذلدانؤدئ بئلةدئ»، «زوبالاث زورلئقتان تؤادئ». تاعئ سونداي تولئپ جاتئر...

 - جارايدئ، تاؤسئلا بةرمةيئك، ةندئ حالئقتئث سئي-قذرمةتئن، ذكئمةت تاراپئنان العان ماراپاتئثئز، اتاعئثئز جايلئ ايتئثئزشئ؟

- كةثةس كةزئندة «ارانئث»، «سذزةگةن ءسوزدئث» تاپسئرمالارئمةن ئلعي «ساداق-سايمان اسئنئپ»، جورئقتا جذردئك قوي. ايئبئن اشاتئن ادامدئ سئققاندا سئرنةسئن، سوققاندا ءسولئن الاتئن ادامدئ كئم جاقسئ كورسئن؟! ول كةزدة ونداي سئي-سياپات كورگةن جوقپئز. ال 1999- جئلئ التئنبةك سارسةنبايةأتئث قولئمةن مادةنيةت مينيسترلئگئنئث قذرمةت گراموتاسئن العانمئن. ول جئلئ «قالاقاي قامشئ» دةگةن ساتيرالئق ولةثدةر جيناعئم شئققان. 2003 - جئلئ حالئقارالئق «الاش» ادةبي سئيلئعئنئث لاؤرةاتئ دةگةن اتاق الدئم. وندا «تاسجارعان» دةگةن ليريكالئق ولةثدةر جيناعئم جارئق كورگةن بولاتئن. 2009- جئلئ ةلباسئنئث جارلئعئمةن «قازاقستاننئث ةثبةك سئثئرگةن قايراتكةرئ» دةگةن قذرمةتتئ اتاققا ية بولدئم.

 بذدان باسقا، ولةثگة، انگة جاريالاعان ءمذشايرالاردا ون مارتة جذلدة يةلةندئم. قازاق راديوسئنئث انگة جاريالاعان بايقاؤئندا «كةشئكتئث» دةگةن ءانئم ءبئرئنشئ ورئن الدئ. ءانئ دة، ءسوزئ دة وزئمدئكئ. مذراتبةك سارئباسوأ دةگةن ءانشئ ورئنداعان.

بيئل تولةگةن ايبةرگةنوأتئث سوزئنة جازئلعان اندةرگة كونكؤرس جاريالاندئ ةمةس پة، «ءبئر تويئم بار» دةپ اتالاتئن وسئ بايقاؤعا جئبةرگةن ءانئم جذلدةگة ءئلئنئپتئ. قالعان 8 ئ - باس بايگةسئ، ءبئرئنشئ، ةكئنشئسئ بار، ادةبي جذلدةلةر.

 - قاجئتاي اعا، باياعئدا رةسپؤبليكالئق ايتئستارعا قاتئسئپ ءجذرؤشئ ةدئثئز...

 - ءيا، اسةلحان قالئبةكوأا مةن نادةجدا لؤشنيكوأادان باستاپ، بايانعالي ءالئمجانوأ، ةرئك اسقاروأتارمةن، اتتارئن دا ذمئتئپ قالدئم، تاعئ ءبئراز اقئندارمةن ايتئسقا ءتذستئم. وسئلاردئث بئردة-بئرئنةن جةثئلگةن جوقپئن. تذگةل مويئنداتتئم. ءالئ ةسئمدة، بايانعالي الئمجانوأپةن ايتئستا مةنئث جةثگةنئم تؤرالئ حاتتاماعا قازئلار القاسئنئث بارلئعئ قول قويعان سوث، تذستةن كةيئنگئ ايتئسقا ورتالئق پارتيا كوميتةتئنئث سةكتور مةثگةرؤشئسئ ارالاسئپ، «بايانعالي جةثئپ، قاجئتاي جةثئلدئ دةپ حاتتامانئ قايتا جاساثدار!» دةگةن نذسقاؤ بةرةدئ. قازئلار القاسئنئث مذشةسئ قادئر مئرزاليةأ باستاپ، قازئلار القاسئنئث ءتوراعاسئ ءمذسئلئم بازاربايةأ قوستاپ، الگئ زورلئققا شئداماي، نارازئلئق ءبئلدئرئپ، ايتئس ءجذرئپ جاتقان زالدئ تاستاپ شئعئپ كةتتئ.

 بذل تؤرالئ بةلگئلئ عالئم سذلتانعالي سادئربايةأ «لةنينشئل جاس» گازةتئندة «قاجئتاي ءئلياسوأ بايانعالي ءالئمجانوأتئ باسئم كذشپةن جةثدئ» دةپ جازدئ. سودان باستاپ بةت قاراتپايتئنئمدئ بئلگةن بولؤ كةرةك، ات مئنةتئن، ماشينا مئنةتئن ايتئستارعا مةنئ مذلدة جولاتقان ةمةس. ايتكةنمةن، سول كةزدة بةلگئلئ عالئم مئرزابةك دذيسةنوأ تة مةن تؤرالئ وتة جاقسئ لةبئز بئلدئرگةن ةدئ، كئتاپتاعئ ماقالاسئندا. اقئرئ «ارا» جؤرنالئنان «قاجئتاي مةن قالجئثتايدئث ايتئسئ» دةگةن ايدار اشئپ، 3-4 جئل بويئ وزئممةن-ءوزئم ايتئسئپ، ارئنئمدئ ارةث باسقان جايئم بار...

- ءسويتئپ، ساتيرامةن دة ءبئرازئن سويدئثئز...

 - اتاقتئ بابئردئث اؤزئنان شئققان ءبئر وسيةت بار. «ايتسا بولار ذققانعا، ايتئپ-ايتپاي نة كةرةك، ةكئ قذلاعئن تاس قئلئپ، ماقتامةنةن تئققانعا» دةگةن ةكةن جارئقتئق. سول ايتقانداي، ساتيرانئث تاربية قذرالئ ةكةنئن، ادام بويئنداعئ، قوعام قويناؤئنداعئ جايسئز بةتالئستئ تذزةتؤگة سةبئ تيةتئندئگئن تذسئنةتئن، قولدايتئن تذلعالار بولسا، شئمشئما كذلكئنئث باعئ جانادئ. ايتپةسة، ءبارئ بةكةر. نة ءتذرلئ سذرئ-سوقپاقتئ كوردئك قوي. ةث باستئسئ، ساتيرادا تذراقتئ كوزقاراس، قاسقئرداي قايسار مئنةز كةرةك. ساتيرا - قورقاقتئث قولئ ةمةس...

- سئزدة قاسقئردئث قايسار مئنةزئ دة، باتئلدئق تا، باسقاسئ دا بار. باياعئدا جازؤشئ دوسئثئز ساكةن جذنئسوأ بئردة جازؤشئلار وداعئنئث الدئندا وزئنة كوشةدةگئ ةكئ-ءذش ماس جئگئتتئث تيئسكةنئن، سول ارادا قاجةكةث پايدا بولا قالئپ، ذشةؤئن ءذش جاققا جاتقئزعانئثئزدئ اثگئمةلةپ بةرگةن. «باسقاسئ» دةپ وتئرعانئم - وسئ. ال قابدةش اعامئز ءوزئنئث ءبئر كئتابئندا ءسئزدئث ءبئر جةردة پالةنباي پذت جذك كوتةرگةنئثئزدئ جازئپتئ...

 - جاس كةزدة ادام ةشتةثةدةن قايتپايدئ، قايمئقپايدئ جانة جاستئققا ءبارئ جاراسادئ. ءبئز دة قايراتئ تاسئعان جاس بولدئق، جةلپئلدةگةن جئگئت بولدئق. ارعئ بةتتة جذرگةندة بارئمئزدئ وقؤدئ تاستاتئپ، قذرئش قورئتؤ دةگةن ناؤقانعا اتتاندئرعان. ءبئر كذنئ باستةسئپ، 4-5 شاقئرئمداي قايقاثعا 126 كةلئ كومئردئ ارقالاپ جةتكئزگةنئم راس. بذگئن ويلاسام، سونئث ءبارئ جاستئق جةلئك، اؤسارلئق سياقتئ كورئنةدئ. شامام كةلگةنشة جاقسئنئ جاقتاپ، جاماندئقتان ساقتاپ جذرگئم كةلةدئ ماثايئمدئ. سودان اؤئر-اؤئر ءسوز ةستئگةن دة، نةبئر قاتةرگة سذيكةنئپ وتكةن كةزئم دة كوپ. مةن قاراعايدئث بذتاعئ دا، قايئثنئث بةزئ دة ةمةس، كادئمگئ قاراپايئم قاجئتاي بولعانئم ءجون شئعار.

- «قاجةكةث جذيرئك ات پةن شايپاؤ ايةلدئ الئستان تانيدئ» دةپ ازئلدةيدئ تذستاستارئثئز. ءسئزدئ بذل قئرئثئزدان بئلةتئندةر دة كوپ، ويتكةنئ بذرئنعئلارشا بايگةگة ءبئر قاراپ باعا بةرةتئن ءوزئثئز سياقتئ بئلئكتئ قازاقتار بذگئندة جوقتئث قاسئ. جئلقئنئ تانؤ اتادان داريتئن قاسيةت دةپ جاتادئ، بذعان نة ايتاسئز؟ - قازاقتا «كورگةندئ»، «كورگةنسئز» دةگةن ءسوز بار عوي. دذنيةتانئمنئث ءوزئ كورئپ-بئلؤدةن، ئزدةنئستةن تذرماي ما؟! شةتتةن كةلگةندةر قازاقتئث بايئرعئ قالپئن ةلؤئنشئ جئلداردئث سوثئنا دةيئن كوزئمةن كورئپ ءوستئ. ويئن ةرمةگئ دة، ءئس-ارةكةتئ دة كذنكورئستئث قامئنا بايلانئستئ ءوربيدئ. ولاردئث ءتئلئن بذلئندئرمةي، قايماعئن بذزباي ساقتاؤئنئث سةبةبئ سول قازاقئ قالئپتئ كوزئ قانئپ كورگةندئگئنةن، زةردةسئنة تذيگةندئگئنةن. ال وزئمئزدةگئ قازاقتار ذلت ومئرئنةن تئم ةرتةرةك الئستادئ. قازاقتئث ةجةلگئ داعدئ-ءداستذرئ مةن ءسان-سالتاناتئ 1926- جئلعا دةيئن عانا قالپئن بذزباي ساقتالئپ كةلدئ.

 مارقذم مذحاث (م.اؤةزوأ) ءبئر لةكسياسئندا «مةنئث ءبئر باقئتتئ جةرئم - فةودالدئق قوعامدئ كورگةنئم» دةپتئ. بايقاساثئز، وسئ ءسوزدئث تذبئندة كوپ ماعئنا جاتئر ةمةس پة؟! اتتئ سذيةگئنةن، ادامدئ سوزئنةن، ءجذرئس-تذرئسئنان، پسيحولوگيالئق نئشاندارئنان تانيسئث. ورئس جذرتئن ورگة شئعارعان پةتر ءبئرئنشئ «بئرةؤدئث ادام ةكةنئن، نة نادان ةكةنئن ايئرؤ ءذشئن 10 اق مينؤت سويلةتؤ كةرةك» دةپتئ. قانداي كةرةمةت پسيحولوگ دةسةثئزشئ! ال جئلقئنئ تانؤ دةگةن مةنئث قانئما سئثگةن قاسيةت دةؤگة بولار.

 كوزئمدئ اشئپ كورگةنئم - جئلقئ مالئ. جذيرئك اتتئث تةگئ مةن تابئن، بابئن قولما-قول كورةتئن قاسيةتئ بار قازاقتئث تئرشئلئگئن 19 جاسئما دةيئن انئق كوردئم. ول تؤرالئ قازاق، تاعئ باسقا تئلدةردةگئ ادةبيةتتئ دة ءبئر كئسئدةي وقئدئم. سودان قالعان قور دا بار كوكةيئمدة. ةكئنشئدةن، وسئ ونةردئث تذقئم قؤالايتئنئ دا راس پا دةپ قالامئن. ويتكةنئ تارباعاتاي كذنگةيئندةگئ تاثعئت ذكئرتاي (اعا سذلتان) 1910- جئلئ ءبئر جئل بذرئن اكةسئ ةثسة قاجئنئث اسئن بةرمةك بوپ، دذنيةنئث ءتورت بذرئشئنا - باتئسئندا تاشكةنتكة، شئعئسئندا قوبداعا، سولتذستئگئندة اقمولا، قئزئلجارعا، وثتذستئگئندة ةرةنقابئرعانئث كذنگةيئ - ئلة الاتاؤئ وثئرئنة دةيئن ساؤئن ايتتئرادئ. ذزئن سانئ 734 ات شاپقان وسئناؤ ذلكةن اسقا اتاقتئ كولباي توگئسوأ اسابا بولادئ.

سونشاما كوپ ات قوسئلعان استا ةسةنباي زاثگئنئث بايگة جيرةنئ وزگةدةن وق بويئ وزئق كةلئپ، باس بايگة الادئ. سول جولئ بايگة جيرةنگة ءمئنئپ شاپقان كادئر ةلشئباي ذلئ دةگةن كئسئنئ ءشاؤ تارتقان شاعئندا كوزئممةن كورئپ، ءتورت جئل اثگئمةسئن تئثدادئم. ال ءوز اكةمنئث (ءئلياستئث) جئلقئ تاثداؤداعئ اؤليةدةي بولجاعئشتئعئن جيئرما جاسئما دةيئن كوزئممةن كورئپ، ةت قذلاعئممةن ةستئدئم. كوثئلئمة توقئدئم. ءوزئ دة ذزاق جئل مال مامانئ بولئپ ئستةگةن. مةنئ دة باؤلئعان سول مارقذم اكةم ةدئ.

 - قازاق «تذلپار» دةپ جئلقئنئث قانداي ءتذرئن اتاعان؟

 - قازاق جذيرئكتئ «تذلپار» دةيدئ. قازاق تذلپارئ امةريكاعا، قئتايعا، ءذندئستانعا دةيئن تاراپ كةتكةن. بذدان ءذش مئث جئل بذرئن تذلپار جئلقئ حالئقارالئق ساؤدادا تاؤار رةتئندة جذرگةن. قئتايدئث حانئ ءذيسئننئث كذنبيئنة قئزئن بةرئپ، مئث قارا تذلپار العانئ كوپتةگةن دةرةككوزدةرئندة بار. ات بايگةسئن قازاق داراقئلئقتان جاساماعان، قانداي جةردة قانداي تذلپاردئث تذقئمئ بار، سونئ ءبئلؤ ءذشئن ات ايداعان. وكئنئشتئسئ سول، بذگئن تذلپاردئث ورنئن جابئ باستئ.

- جذيرئك جئلقئنئ قانداي بةلگئلةرئ ارقئلئ تانؤعا بولادئ؟

- مةنئث ةسةبئم بويئنشا، بايگة اتئنئث جةتپئس توعئز ءتذرلئ سئنئ بولادئ. ءئلياس جانسذگئروأ «قذلاگةرئندة» تذلپار اتتئث ةلؤ ءذش بةلگئسئن جازادئ. ابايدا اتتئث جيئرما جةتئ ءتذرلئ سئنئ بار. ال بي بورانباي قابانبايدئث قؤباسئن تاثداعاندا، جذيرئك اتتئث ةث نةگئزگئ ون سةگئز بةلگئسئن ايتادئ. اباي «توياتتاعان بذركئتتةي سالقئ ءتوستئ» دةسة، بي بورانباي «ارتئنان قاراعاندا ءتوسئ كورئنئپ تذراتئن بولسئن» دةيدئ. اباي «شوقپارداي كةكئلئ بار، قامئس قذلاق، قوي مويئندئ، قويان جاق، بوكةن قاباق» دةسة، ماراباي «سارئمساقتاي قذلاقتئ، سارئ اتانداي قؤاتتئ، وت ورنئنداي تذياقتئ، اش ارئستان سياقتئ» دةيدئ.

 ءبارئنئث كورؤ نذكتةلةرئ بئردةي، ءبئراق ءارقايسئسئ وزئنشة، ءار قئرئنان ايتادئ. ابايدئث «اتتئث سئنئندا» «بايلاپ كورسةك» دةگةن ءسوز بار. مذندا ذلكةن «پالة» جاتئر. بايگة اتئ بةلدةؤدة تذرعان كةزئندة ءتذزؤ، سذلكيئپ تذرمايدئ، قابئرعالاپ، قئرئن تذرادئ. مةن مذنئث بارلئعئن ءومئر تاجئريبةمدة كورئپ، وسكةن اداممئن. قازئر ماعان ءجذز ات كورسةتئثئز، كوزئلدئرئگئمدئ كيئپ، قئرئق سانتيمةتردةن جانارئنا انئقتاپ قاراسام، شاباتئنئن نة شاپپايتئنئن بئردةن ايتا الامئن. ءبئراق مةن ونئ ايتپاس بذرئن ات شاباتئن جةردئث شاراسئن، جةرئ ةثئس پة، قايئس پا، جازئق پا، سونئ ءبئلؤئم كةرةك.

كةيبئر اتتئث الدئ-ارتئ بئردةي شارشئ بولادئ. ماحامبةت «ئلديدان سالسا، توسكة وزعان، ةرتةدةن سالسا، كةشكة وزعان، قوي مويئندئ كوك جذلئن، توماعا كوز قاسقا ازبان» دةيدئ. وسئ ءبئر شؤماق ولةثدة اتتئث ءومئربايانئ، ونئث ونةرئنئث ءورئسئ، تاعدئرئ ءتذر. ماحامبةت سونئث ءبارئن ءبئر شؤماق ولةثگة سئيدئرئپ جئبةرگةن.

 - سول ماحامبةتتئث كةزئندةگئ قازاقتئث ماعئناسئ اؤقئمدئ سوزدةرئ بذگئندة نةگة ذساقتالئپ، قازاقي ذعئم-تذسئنئكتةردئ وزگةرتة باستاعانئن سةزةسئز بة؟ ءسوزدئث تذپكئ ماعئناسئن وزگةرتةتئن بذگئنگئ تةرميندةرگة كوثئلئثئز تولا ما؟

 - كوپ نارسةگة كوثئل تولمايدئ. جاي تةرميندةردئث وزئنةن وراشولاقتئق بادئرايئپ كورئنئپ تذرادئ. جاثا ذعئمدئ بةرؤ ءذشئن دارا ماعئناسئ بار تةرميندةردئ دة قوساقتاپ جئبةرةتئن اؤرؤ پايدا بولدئ. مئسالئ، كوش-كةرؤةن، كئسة-بةلدئك، ورئن-تاق، ت.ب.، سونداي-اق باسقا دا ماعئناسئز قوسئمشالار ءورئپ ءجذر. مئسالئ، ايئپ-پذل، سئي-اقئ، دةيدئ. سئي بولعان جةردة اقئ بولؤشئ ما ةدئ؟ سئي دةگةن - تةگئن جاسالاتئن مةزئرةت. ال اقئثئز توككةن تةردئث بوداؤئنا قايتاتئن بولسا، ول - قارئمجئ. وسئ ةكةؤئ قايتئپ بئرئگةدئ؟

قازاقتا «ايئپ-انجئ» دةگةن ءسوز بار. ايئپقا پذلدئ قوسپاساث دا ءوز ماعئناسئن بذزبايدئ. بذل جةردة «پذل» - ارتئق تذرعان ءسوز. ونئث دا ايتئلؤئ وزگةرگةن. قازاقتا «پذل» ةمةس، «بذل» عوي. شورتانباي اقئن «قيلئ-قيلئ زامان بولادئ» دةگةن ولةثئندة «سيئر بذل بولادئ، قاتئن بي بولادئ» دةيدئ. بذل مئنا الا تاقيالئ اعايئندارمةن كورشئ وتئرعان اؤئلدئث بالالارئنان كةلگةن ديالةكت.

 كئسة دةگةن - باياعئنئث اقساقالدارئ بؤئناتئن بةلبةؤ (ءتذبئرئ - بةلباؤ). ال بةلدئك بةلبةؤدئث ماعئناسئن بةرمةيدئ. اسكةري سئرت كيئمنئث نةمةسة قئزداردئث كامزولئنئث بةلئن قئناپ كورسةتةتئن كولةمئ ءبئر قارئس قانا بولشةكتئث اتئ ول.

 - جذرت جينالعان جةردة قازئرگئ كةزدة اتالئپ جذرگةن قازاقشا اي اتتارئنا قاتئستئ ءوزئثئزدئث پئكئرلةرئثئزدئ ايتئپ ءجذرسئز، ءبئراق ءتيئستئ قذلاقتارعا ول سوزدةرئثئز ءالئ جةتپةي جاتقان سياقتئ ما؟

- ءدال قازئر ءبئز اي اتتارئن دذرئس قولدانئپ جذرگةن جوقپئز. سوناؤ ذلئقبةكتئث وبسةرأاتورياسئندا ورتا ازيا عالئمدارئنئث عئلئمي نةگئزدةؤئنةن وتكةن، اباي قولدانعان 12 ايدئث اتئ مذحتار اؤةزوأتئث قوس تومدئق «اباي» رومانئنئث 2-تومئندا تذگةل اتالعان. جذسئپبةك ايماؤئتوأ پةن شاكارئمدةر ءوز شئعارمالارئندا قالئپتاستئرعان اي اتتارئ قايدا قازئر؟ قازاق جةرئ بولئسكة تذسكةندة، ءذش مةملةكةتتة قالعان قازاقتار بةرتئنگة دةيئن ساقتاپ كةلگةن تةمئر جولدئث تاعانئنداي نئق ورنئققان اي اتتارئ 1989- جئلئ اياق استئنان بذزئلدئ.

 سول جاثا نذسقاسئندا ءار ايدئث ءبئرئنشئ ون بةس كذندئگئندة ايتئلاتئن كةيبئر امال مةن ةكئنشئ ون بةس كذندئگئندة ايتئلاتئن كةيبئر ةسةپ ةشقانداي نةگئزسئز اي ساناتئنا ةنئپ كةتتئ. ونئث ذستئنة 12 ايدا قولدانئلاتئن اي اتتارئنئث ءوزئ ئلگةرئ جئلجئپ، ءبئرئنئث قالپاعئن ءبئرئ كيئپ الدئ. دالةلدةپ بةرةتئن ءتئرئ جان جوق. تذتاس قازاق ذعئمئندا جوعارئدا كورسةتئلگةن ؤاقئتقا دةيئن قالئبئن بذزباي كةلگةن اي اتتارئ وسئنداي دئمبئلمةس دةموگوگتاردئث كةسئرئنةن بئت-شئت بولدئ. ونئث دذرئس نذسقاسئ شاكارئم قذدايبةردئ ذلئنئث 1918- جئلئ «سارئ ارقا» گازةتئندة جاريالانعان «قازاقشا اي اتئ جوق پا؟» دةگةن ماقالاسئندا تايعا باسقان تاثباداي انئق جازئلعان.

 وندا جئلدئث باسئ كوكةك، مامئر، ماؤسئم، شئلدة، تامئز، ميزام، قازان، قاراشا، جةلتوقسان، قاثتار، ءذشتئث ايئ، ءبئردئث ايئ دةلئنگةن جانة بذل ايلاردا كةلةتئن «اقپان»، «وتامالئ» دةيتئن امال ةسةپتة سوثعئ ةكئ ايدئث ورنئنا اتاعاندار دا بار. ال «ناؤرئز» دةگةن ايدئث اتئ ةمةس، مةرةكةنئث اتئ ةكةنئن تالاي مارتة ايتقان ةدئك. سوناؤ «شاحنامانئث» وزئندة سولاي دةلئنگةن. تئم قذرئسا، بئرةر رةت ءبئلئمدارلار سارابئنا دا سالماي، ةشقانداي عئلئمي نةگئزئ جوق، شوقپئت دذنيةلةردئ بةدةلدئ ورئنعا تئركةتكةندةر مذنئث مذلدة قاتة ةكةنئن ءالئ كذنگة دةيئن تذسئنة الماي كةلةدئ. ويتكةنئ بيلئكتئدة ءبئلئم جوق، بئلئمدئدة بيلئك جوق. ايتقاندارئمئز ايدالادا قالئپ جاتئر.

باسپاءسوز بةتئندة دالةلدةنئپ، كوركةم ادةبيةتتة ورنئققان، ءذش ةلدة (قازاقستان، قئتاي، موثعول) تذراتئن قازاقتاردئث اتام زاماننان بةرگئ قولدانؤئندا پئسئپ-جةتئلگةن اي اتتارئن قالپئنا كةلتئرئپ، قاتةلئكتئ تذزةتپةسةك، سوراقئنئث كوكةسئ سول بولادئ. ويتكةنئ بذرئنعئ عذلامالار قالئپتاستئرعان اي اتتارئ ةتنوگرافيامةن دة، استرونوميامةن دة، فولكلورمةن دة تئعئز بايلانئستا بولعان داعدئ. ايتالئق، اسانقايعئنئث وزئنةن باستاپ وسئ ايدئث اتئنا، ةسةپتئث اتئنا، امالدئث اتئنا ذيلةسةتئن، ياعني ونئ شةگةلةپ ورنئقتئراتئن 74 ماقال-ماتةل، قاناتتئ ءسوز، ءتذيئندئ قورئتئندئ بار. «قاسقئردئث ارتئنان بولتئرئك اقئلدئلئعئنان ةرمةيدئ» دةگةن سياقتئ، كةزئندة مذنئ ةشكئم تةرةثدةپ بئلمةسة دة داقپئرتقا ئلةسئپ، وسئنشاما جةرگة كةلدئك. ءبئرتالاي ةثبةكتةردة مذنئث اعات ةكةنئ دالةلدةندئ.

دةمةك، ذلكةن عالئمداردئث دا، سانالئ زيالئلاردئث دا اي اتتارئنئث مذلدة قاتة الئنئپ جذرگةنئنة كوزدةرئ جةتتئ قازئر. ارينة، بئلمةگةندئكتةن، تامئرئنا كوز جةتپةگةندئكتةن وسئنداي قاتةلئككة ذرئندئق. ةندئ ونئث قاتة ةكةنئن ءئشئمئز سةزة تذرئپ، تذزةتپةسةك، بذل قاتةلئكتئث اتا-باباسئ بولادئ. ونئث باسقا جولئ جوق. كةيئنگئ ذرپاق مذنئ بئلگةن كةزدة بةتئمئزگة تذكئرةدئ.

سذحباتتاسقان قايئرجان تورةجان

«ايقئن»

سوڭعى جاڭالىقتار