كونستيتؤسياداعئ «رةسمي ءتئل مةملةكةتتئك تئلمةن تةث قولدانئلادئ» دةگةندئ الئپ تاستاؤ كةرةك

  استانا. 25- قاثتار. قازاقپارات.ن.بايئربةك: اؤةلگئ ءسوزدئ ابدئجالةل اعادان باستاعئمئز كةلئپ وتئر. ءسئز پارلامةنتتة دةپؤتات بولدئثئز. ون-ون بةس جئلدان بةرئ ءتئل ماسةلةسئن ذدايئ نازاردا ذستاپ كةلة جاتئرسئز. ءوزئثئز بئلةسئز، ةلباسئ جولداؤئندا 2025- جئلعا دةيئن بئز تولئق مةملةكةتتئك تئلگة كوشؤئمئز كةرةك دةگةن مةجة قويئلدئ. ةندئ ئلگةرئلةؤ بولادئ دةپ ويلايسئز با؟
None
None

 ءا.باكئر: بذرئن قازاقستاندئ ةشكئم بئلمةيتئن بولسا، قازئر الةم تاني باستادئ. قذقئقتئق جاعئنان بولسئن، الةؤمةتتئك جاعئنان بولسئن، الةمدئك قاؤئمداستئققا تولئق مذشة بولؤئمئز تاؤةلسئزدئگئمئزدئث الئپ كةلگةن ةث ءبئرئنشئ جةثئسئ دةؤگة بولادئ. ال، ةندئ «قازاقستان - 2050» اتتئ جولداؤعا كةلسةك، ةكئ ماسةلةنئ ايتقئم كةلةدئ. ءبئز جيئرما جئلدا بةلگئلئ ءبئر دةثگةيگة شئقتئق. ةندئ قالاي ءجذرؤئمئز كةرةك؟ نة ئستةدئك، نة بئتئردئك دةگةن سذراقتار تؤادئ. ارينة، كةيبئرةؤلةر ءبئزدئ وزبةكستانمةن، تاعئ باسقا ةلدةرمةن سالئستئرئپ جاتادئ. ءبئراق ءبئز ءبئر نارسةنئ ةسكةرؤئمئز كةرةك: ءبئزدئث تاعدئرئمئز بولةك. نذرةكةثنئث كةيدة: «ءبئزدئث ءوز جولئمئز بار» دةپ جاتاتئنئ جايدان-جاي ةمةس. شئنئندا دا، ءبئزدئث ءوز جولئمئز بار.

ن.بايئربةك: جولداؤداعئ ءتئل ماسةلةسئنئث قامتئلؤئ ءسئزدئ قاناعاتتاندئردئ ما؟

ءا.باكئر: قذدايعا شذكئر، قازئر ءتئل كةثئستئگئندة سةث قوزعالدئ. العا ئلگةرئلةؤ بار، وعان داؤ جوق. قذقئقتئق جاعئنان كوپ نارسة جاسالدئ. العاشقئ كونستيتؤسيامئزدا دا، كةيئنگئ قابئلدانعان زاثداردا دا، مةملةكةتتئك باعدارلامالاردا دا كوپ نارسة ايتئلعان. دةگةنمةن، ءبئز ءتئل ماسةلةسئن ءالئ قذقئقتئق تذرعئدا تولئق نةگئزدةي العان جوقپئز.

 1997- جئلئ ءتئل تؤرالئ زاث قابئلدانعاندا، مةن ءوزئم دة ذلةس قوسقانمئن. سوندا ةلةكتروندئ اقپارات قذرالدارئنداعئ مةملةكةتتئك تئلدةگئ حابارلار بارلئق حابارلاردئث 50 پايئزئنان كةم بولماؤئ كةرةك دةگةن مةنئث باستامام بولاتئن. ءبئز قازئر سونئث ءوزئن ورئنداي الماي جاتئرمئز. ءبئراق، تازا زاثگةر رةتئندة ايتسام، وسئ زاثدارئمئزدئث ءوزئ قازئرگئ ءبئزدئث الةؤمةتتئك دامؤ قارقئنئمئزعا جاؤاپ بةرة المايدئ. ونئث سةبةبئ، مةملةكةتتئك ءتئل جونئندة بئزدة جاقسئ باپتار جوق. مةملةكةتتئك ءتئلدئ قولداؤ، قورعاؤ جونئندةگئ قذقئقتئق تةتئكتةر قامتئلماعان.

 ةكئنشئدةن، مةملةكةتتئك ءتئل تؤرالئ زاث قابئلداي الماي كةلة جاتئرمئز. بذرئنعئ كةثةستئك وداقتا بولعان ةلدةردئث ءبارئ ونئ قابئلدادئ، ءبئز ةندئ سوثئندا قالئپ وتئرمئز. باعدارلامامةن ءتئل ماسةلةسئن شةشكةن ةلدئ مةن كورگةن جوقپئن. زاثدئق نةگئز بولمايئنشا، ول جذزةگة اسپايدئ. سوندئقتان، مةملةكةتتئك ءتئل تؤرالئ زاثدئ ةندئ كةشةؤئلدةتؤگة بولمايدئ دةپ ةسةپتةيمئن. ودان كةيئن كونستيتؤسيانئث 7-بابئنداعئ «رةسمي ءتئل مةملةكةتتئك تئلمةن تةث قولدانئلادئ» دةگةندئ الئپ تاستاؤ كةرةك. ويتكةنئ، ونئث بولؤئنئث ءوزئ - زاثسئز. رةسمي ءتئل دةگةن - ستاتؤس ةمةس.

ن.بايئربةك: ءسئز دةپؤتات كةزئثئزدة جوعارعئ سوت ءتوراعاسئ يؤريي حيترينگة «مةملةكةتتئك ءتئل مةن رةسمي ءتئلدئث اراجئگئ قانداي؟» دةگةن سذراق قويعان بولاتئنسئز.

ءا.باكئر: ءيا، ول كةزدة جاؤاپتان جالتارئپ كةتكةن. كةيئن امانگةلدئ ايتالئ، مذحتار شاحانوأتار بئرئگئپ سذراق قويعاندا روگوأ: «مةملةكةتتئك ءتئلدئث مارتةبةسئ رةسمي تئلدةن بيئك» دةپ جاؤاپ بةردئ عوي... وندا دا امالدئث جوعئنان جاؤاپ بةرگةن. ءماجبذر بولعان.

* * *

ن.بايئربةك: جالپئ، بارئمئزگة بةلگئلئ، ءتئلدئ وثالتؤ ءذشئن حالئق مةملةكةتتئك ءتئلدئ ءار سالادا مويئنداي ءبئلؤئ قاجةت. وسئ ورايدا، ةلورداداعئ ءبئر ةمدةؤ مةكةمةسئن باسقارئپ وتئرعان ازامات رةتئندة، ءادئلحان اعا، سئزگة ءسوز بةرگئمئز كةلئپ وتئر. وتكةندة ءبئر سذحباتئثئزدا ءبئزدئث ةلئمئزدةگئ مةديسينا سالاسئنا قاتئستئ بارلئق جيئندار، كونفةرةنسيالار ئلعي رةسمي تئلدة وتةتئنئن ايتتئثئز. تازا مةملةكةتتئك تئلدة ءبئر كونفةرةنسيا وتكئزگئم كةلةدئ دةگةن نيةتئثئزدئ دة بئلدئرگةن ةدئثئز... ءبئر ةمدةؤ مةكةمةسئنئث باس دارئگةرئ رةتئندة ءسئزدئث ءتئل ماسةلةسئنة قوسار ذلةسئثئز قانداي بولؤئ مذمكئن؟

ءا.ابدؤللين: الدئمةن ايتا كةتةيئن، مةن رةسةيدة تؤئپ-ءوستئم. ءتئلئم، ارينة، ورئسشالانئپ كةتتئ. كةيئن اتامةكةنئمئز - قازاقستانعا كوشئپ كةلةردة ءوزئم دة، بالالارئم دا قازاقشا سويلةپ، قازاقي ورتادا ءومئر سذرسةك دةگةن ويدا بولعان ةدئم. قازئر، شذكئر، سول ماقساتئم جذزةگة اسئپ كةلةدئ. ذيدة بالالارئم قازاقشا سويلةپ ءجذر. ال، ءوزئم باسقاراتئن مةكةمةدة ءئس-قاعازدارئمئزدئث 84 پايئزئ مةملةكةتتئك، ياعني، قازاق تئلئندة جذرگئزئلؤدة. وسئ ورايدئ پايدالانئپ، الداعئ جوسپارئمئزبةن دة بولئسة كةتةيئن، 2014- جئلدان باستاپ ءبئز مةكةمةمئزدئ 100 پايئز مةملةكةتتئك تئلگة كوشئرسةك دةپ وتئرمئز.

ن.بايئربةك: 2014 تئ كذتپةي، مةكةمةنئ 100 پايئز مةملةكةتتئك تئلگة كوشئرؤگة بذگئن كئرئسئپ كةتؤگة نة كةدةرگئ بولئپ وتئر؟

ءا.ابدؤللين: شئنئن ايتقاندا، قئزمةتكةرلةر اراسئندا ذلتئ ورئس ازاماتتار دا بار. ماسةلةن، سولاردئث ئشئندة ةث ذلكةنئمئز زةينةت جاسئنا تاياپ وتئر. ءبئز سول ةگدة كئسئلةرگة قيئنشئلئق تؤدئرماؤ ءذشئن عانا ول جوسپاردئ كةلةر جئلعا بةلگئلةپ، الگئ كئسئنئث زةينةتكةرلئككة شئعؤئن كذتئپ وتئرمئز. جالپئ، ةلباسئمئزدئث ءوزئ دة ئلعي «قازاق قازاقپةن قازاقشا سويلةسسئن» دةپ ءجذر. قايبئر جئلئ قالجئثداپ بولسا دا، «ون جئلدا ايؤدئ دا قازاقشا سويلةتؤگة بولادئ» دةدئ... بذدان ارتئق نة كةرةك؟! ءبئز قازئر مةكةمةنئث ئشكئ-سئرتقئ ءئس-قاعازدارئن عانا ةمةس، ةمدةلؤشئلةرگة بةرئلةتئن ذزئك قاعازداردئ دا مةملةكةتتئك تئلدة تولتئرئپ بةرئپ جاتئرمئز.

ن.بايئربةك: «مئنانئ تذسئنبةيمئن» دةپ، وعان نارازئلئق تانئتاتئندار بولماي ما؟

ءا.ابدؤللين: بولادئ. ءبئراق، بئرةن-ساران. ماسةلةن، ةمدةلؤشئلةردئث 2 پايئزئ عانا. ال، ءبئز ولارعا قاعازدا نة جازئلعانئن ءتذسئندئرئپ بةرةمئز. ءبئز وسئ ماقساتتئ ةكئ جئلدان بةرئ قولعا العانبئز. باسئندا ءوزئمئز باستادئق. قازئر دارئگةرلةر، مةيئربيكةلةر - ءبارئ قولداپ وتئر. جالپئ، ءبئز مةملةكةتتئك مةكةمةمئز عوي. ءبئزدئث جذمئسئمئزدئ مةملةكةتتئك تئلدة جذرگئزؤگة حاقئمئز بار. قاجةت كةزدة ءوزئمئز تالپئنئس جاساپ، العا ذمتئلماساق، ةشكئم بئزگة كةلئپ، ءتئلئمئزدئ وثالتئپ بةرمةيدئ.

* * *

ن.بايئربةك: زاثگةر رةتئندة، ابدئجالةل اعا، ءسئز بذعان نة دةيسئز؟ مةكةمةسئن تولئق مةملةكةتتئك تئلگة كوشئرؤگة نيةتتئ باسشئ بولسا، ونئث باستاماسئنا قذقئقتئق تذرعئدا قورعانئش بار ما؟

ءا.باكئر: جوق. سوندئقتان، بذل زاثسئزدئق بولادئ.

ءا.ابدؤللين: نةگة؟

ءا.باكئر: ويتكةنئ، الگئ ورئس ازامات قاعازدئ ءوزئنئث تئلئندة الؤئ كةرةك.

ن.بايئربةك: ءبئراق قازاق ءتئلئ - مةملةكةتتئك ءتئل عوي. ياعني، مةملةكةتتئث ءتئلئ!

ءا.باكئر: سوندا دا. ةگةر الگئ ورئس ازاماتئ ةمدةؤ مةكةمةسئن سوتقا بةرةتئن بولسا، وندا جةثئپ كةتةدئ.

ءا.ابدؤللين: بئزگة ةمدةلؤگة كةلگةن ازامات ماعان ورئسشالاپ سذراق قويسا، وعان ورئسشا جاؤاپ بةرةمئن. ءوزئمنئث دارئگةرلئك كةثةسئمدئ دة ورئسشا جازئپ بةرؤگة ءازئرمئن. ال، ةمحانانئث ذزئك قاعازئ، كادئمگئ دارئگةرلئك قذجات، ول مةملةكةتتئك تئلدة تولتئرئلادئ. ويتكةنئ، ول ةمدةلؤشئنئث وزئنة ةمةس، ول دارئگةرگة ارنالعان. ياعني، ول - ءبئزدئث مةكةمةدةن تاعئ ءبئر مةملةكةتتئك ةمدةؤ مةكةمةسئنة اپارئلاتئن قذجات.

ة.جةثئس ذلئ: دذرئس.

س.ةرعالي: وتة دذرئس.

ءا.ابدؤللين: ءيا، ول - ءبئزدئث قئزمةتتئك قاتئناس قاعاز. مةن، ماسةلةن، ةمدةلؤشئ قوستانايدان كةلگةن بولسا، ونداعئ دارئگةر ورئس پا، قازاق پا سذراپ جاتؤعا مئندةتتئ ةمةسپئن. ذلتئن سذراؤعا حاقئم دا جوق دةپ ةسةپتةيمئن. ال، ول دارئگةر مةملةكةتتئك مةكةمةدة ئستةيتئن بولعاندئقتان، مةنئث ءوز قذجاتئمدئ مةملةكةتتئك تئلدة جئبةرؤگة حاقئم بار.

ءا.باكئر: ءبئر سذراق قويعئم كةلئپ وتئر: ءسئز قذجاتتارئمئز قازاقشا تولتئرئلادئ دةپ وتئرسئز عوي. سوندا سئزدةردة دارئگةرلةردئث اراسئندا ورئس جوق پا؟ بار بولسا، ولار قاي تئلدة جازادئ؟

ءا.ابدؤللين: بار. ولار دا قازاقشا جازادئ. جاثا دا ايتتئم عوي، زةينةتكةرلئككة شئققالئ وتئرعان ءبئر دارئگةردةن باسقاسئنئث ءبارئ ذلتئنئث كئم ةكةنئنة قاراماي، قذجاتتئ مةملةكةتتئك تئلدة تولتئرادئ.

ءا.باكئر: راس پا! وندا سئزدةر جاقسئ جةتئستئكتةرگة جةتئپ وتئر ةكةنسئزدةر! باستامالارئثئز وزگةلةرگة دة ذلگئ بولسئن دةپ تئلةيمئن.

س.ةرعالي: مةملةكةتتئك تئلگة ون جئل بذرئن كوشئپ كةتكةندةر دة بار.

س.ابئلايةأ: ءيا، بار. ءبئراق، ناسيحات جوق.

ءا.ابدؤللين: مةن جاثا دا ايتتئم، بئزدة زةينةتكةرلئككة شئعاتئن ءبئر دارئگةردةن باسقاسئنئث ءبارئ مةملةكةتتئك تئلدة جازادئ. ال ةندئ ءبئزدئث گوسپيتالدئ بئلةتئندةر ءبئزدئث تولئق مةملةكةتتئك تئلدة جذمئس ئستةيتئنئمئزدئ دة بئلةدئ. ةندئگئ قئزمةتكةرلةر كةلةتئن بولسا، مةن ولاردان دا سونئ تالاپ ةتةمئن. جالعئز دارئگةر ءذشئن ءبئز قذجاتتئ ةكئ تئلدة جذرگئزبةيمئز عوي.

ءا.باكئر: تاماشا! ايتپةسة، بئزدة ءئس-قاعازدارئنئث پالةن پايئزئن مةملةكةتتئك تئلدة جذرگئزئپ وتئرمئز دةگةندةردئث ءبارئ جاي اؤدارماسئن العا تارتئپ جذرگةنئ وتئرئك ةمةس.

ءا.ابدؤللين: ارينة، باسئندا بئزدة دة اؤدارماشئ الايئق دةگةندةر بولدئ. قازئر دة كةزئگةدئ وندايلار. ءبئراق، مةن ادةيئ اؤدارماشئ الماي وتئرمئن. ويتكةنئ، مةملةكةتتئك ءتئلدئ ءبارئ ذيرةنؤگة ءتيئس. ءتئپتئ، مةن قئزمةتكةرلةرئمة «قاتة جازامئن دةپ قورقئپ، قئسئلماثدار، تالپئنئپ، جازا بةرئثدةر» دةيمئن. ويتكةنئ، «كوش جذرة تذزةلةدئ». وسئلاي ءبئز 2014 - جئلئ 100 پايئز مةملةكةتتئك تئلگة، 2016- جئلدان باستاپ لاتئن الئپبيئنة ءوتؤدئ جوسپارلاپ وتئرمئز.

س.ةرعالي: شئنئن ايتقاندا، قذلدئق پسيحولوگياعا ءتذسئپ، ساناسئ ؤلانباعان ادام عانا ةركئن ويلاپ، باتئل قيمئلدايدئ عوي. مةن مئنا ءادئلحان باؤئرئمئزدئث باتئل قادامدارئن سول سئرتتان كةلگةندئگئمةن دة بايلانئستئرئپ وتئرمئن. ذلتتئق نامئسئ مئقتئ، ءارئ جالتاقتئعئ جوق. ال ءبئز كوبئمئز جالتاقپئز، قولداعئ بار زاثدئ دا ورئنداتا الماي وتئرمئز. ونئث ءبارئ - ءبئزدئث ويلاؤ جذيةمئزدئث بوداندئقتان ارئلا الماي كةلة جاتقاندئعئندا. جالپئ، قازاق حالقئنئث، قازاقستاننئث قالئپتاسؤئ ةرةكشة.

 جاثا ابدئجالةل اعامئز ايتقانداي، ءبئزدئ وزبةكستانمةن سالئستئرؤعا بولمايدئ. سةبةبئ، ءبئز جيئرماسئنشئ عاسئردا ءذش قوعامدئق فورماسيانئ باستان كةشتئك: فةوداليزمدئ، سوسياليزمدئ، كاپيتاليزمدئ. ةندئ بوداندئقتان تاؤةلسئزدئككة وتؤدة تاعئ ءبئر فورماسيادان ءوتئپ وتئرمئز. بذنئث بارلئعئ - ءبئزدئث ذلت ءذشئن وتة اؤئر جذك. ونئ ءبئز تذسئنبةيمئز دة، «ءبئزدئث ذلت بةيشارا»، «ءبئزدئث ذلت پالةن-تذگةن»، «قولئمئزدان ةشتةثة كةلمةيدئ ةكةن» دةپ، ءوزئمئزدئ-ءوزئمئز كةمسئتة بةرةمئز. سوندئقتان، ءبئز حالقئمئزدئث تاعدئرئنا باسقاشا قاراؤئمئز كةرةك جانة ذلتتئق نيگيليزمدئ جويؤئمئز قاجةت!

ن.بايئربةك: ياعني، بذنئث بارلئعئ ءبئزدئث مةملةكةتتئث قالئپتاسؤ جولئنئث اؤئرلئعئنان دةيسئز عوي؟

س.ةرعالي: ءيا. ءبئراق، مةنئثشة، قازئرگئ ذلكةن ماسةلة - مةملةكةتتئك ءتئل تؤرالئ زاث قابئلداؤ ةمةس، بار زاثداردئ ورئنداتقئزؤ. ال، ولاردئث ورئندالماي وتئرعانئنا ءارتذرلئ سةبةپ بار.

ن.بايئربةك: ءسوزئثئز اؤزئثئزدا. ءسئز مةملةكةتتئك ءتئل تؤرالئ زاثسئز-اق قازاقستاندئ جولداؤدا ايتئلعانداي، 2025 - جئلعا دةيئن 100 پايئز مةملةكةتتئك تئلگة كوشئرؤگة بولادئ دةپ ةسةپتةيسئز بة؟

س.ةرعالي: ءيا، حالئقتئث ءوز ئشئندة ئنتا مئقتئ بولسا جةتئپ جاتئر. ءبئر مئسال، مةن «ازات» قوزعالئسئن قذرعانداردئث ءبئرئمئن. وسئدان ون جئل بذرئن اقتوبةدة ءبئز قازاقستاننئث ءذش جةرئنةن ءذش كورپوراسيا قذرؤدئ قولعا العانبئز. سول ماقساتتا الدئمةن اقتوبةدة «بةكارئس» دةگةن كومپانيا قذردئق. سونداعئ جئگئتتةر بارلئق ءئس قاعازداردئ، سالئق، بانكتةگئ تولةم قاعازدارئن - ءبارئن قازاقشا جذرگئزدئ.

 الدئنا كةلگةن قازاق تئلئندةگئ قذجاتتاردئ بانكتةگئلةر دة قئثق دةمةي، قابئلداپ وتئردئ. ويتكةنئ، ءمئنسئز ةدئ. كةيئن «مئنالار نة قئلعان ذلتشئلدار» دةپ، الگئلةردئث سوثئنا تذسكةندةر بولدئ. تةكسةردئ. بئلاي قاراپ، ولاي قاراپ، شيكئلئك تابا الماعان سوث، اقئرئ باسئلدئ. ةكئنشئ مئسال، مئنة، مئنا الدئمئزدا وتئرعان دارئگةر مئرزا. مةكةمةسئن مةملةكةتتئك تئلگة كوشئرئپ وتئرعان. مةنئث ايتپاعئم، وسئنداي ساناداعئ ازاماتتار ون جئل بذرئن اتقا قونسا، ءتئل ماسةلةسئ ون جئل بذرئن شةشئلةر ةدئ.

 ةندةشة، بارلئق ماسةلة حالئقپةن جذمئستا... قازئر بئزدة اكئمشئلئك قئزمةتتةردة مونوتئلدئلئك باسئم. جاپ-جاقسئ قئز-جئگئتتةرئمئزدئث ءبارئ قئزمةتكة بارادئ دا، سول جةردئث ئقپالئنا ءتذسئپ، ورئسشا سويلةپ، ءئس-قاعازدارئن ورئسشا جذرگئزئپ كةتةدئ. سوندئقتان، مةملةكةتتئك قئزمةتكة قابئلداناردا مةملةكةتتئك ءتئلدئ ءبئلؤدئ تالاپ ةتؤ جولعا قويئلؤئ كةرةك دةپ ويلايمئن. اسئرةسة، قازاقتئلدئ وزگة ذلت وكئلدةرئن ءدال مةملةكةتتئك قئزمةتتةرگة اپارئپ وتئرعئزئپ قويؤ قاجةت. سوندا ولاردئث الدارئنا كةلگةندةر ذيالعاننان مةملةكةتتئك تئلدة سويلةؤگة تئرئسادئ.

ءا.ابدؤللين: مةن، ءبئراق مةملةكةتتئك ءتئلدئ بئلگةنئ ءذشئن وزگة ذلت وكئلدةرئن كوتةرمةلةپ، تةلةديداردان كورسةتئپ، الةكتةنؤ دذرئس ةمةس دةپ ةسةپتةيمئن. ءتئلدئ ءبئلؤ - ءبارئمئزدئث ورتاق مئندةتئمئز. ويتكةنئ، ءبئز - ءبئر مةملةكةتتئث ازاماتتارئمئز. قذقئمئز دا، حاقئمئز دا بئردةي.

* *

ن.بايئربةك: زاث بويئنشا، ماسةلةن، سوتقا ارئزدانؤشئ تالاپ-ارئزئن مةملةكةتتئك تئلدة جازسا، وعان مةملةكةتتئك تئلدة جاؤاپ بةرؤ كةرةك، ال، رةسمي تئلدة جازسا، مةملةكةتتئك تئلدة نةمةسة رةسمي تئلدة جاؤاپ بةرئلؤئ قاجةت. سولاي ةمةس پة، ابدئجالةل اعا؟

ءا.باكئر: ءيا، سولاي. ءبئراق، بئزدةگئ بارلئق مةملةكةتتئك مةكةمةلةر «ورئس ءتئلئ رةسمي تذردة مةملةكةتتئك تئلمةن تةث قولدانئلادئ» دةگةن كونستيتؤسيانئث 7-بابئن قاتاث ذستانئپ ءجذر. سونئمةن جالتارئپ كةتئپ جاتئر.

ن.بايئربةك: وسئ جةردة سذراقتئ جؤرناليستةر ذجئمئن باسقاراتئن ةكئ مةكةمةنئث جةتةكشئسئنة قويعئم كةلئپ وتئر. ةسةي جةثئس ذلئ مةن سايلاؤ ابئلايةأ مئرزاعا. جؤرناليستةرئثئز ءتيئستئ مةكةمةلةرگة، اتقارؤشئ بيلئك وكئلدةرئنة، مئسالئ، مةملةكةتتئك تئلدة سذراق جولداپ، وعان رةسمي تئلدة جاؤاپ الئپ جاتسا، سئزدةر جؤرناليستةرئثئزدئث قازاق تئلئندة اقپارات الؤ تذرعئسئنداعئ تاپتالئپ جاتقان قذقئن قورعاؤعا تئرئساسئزدار ما؟ سئزدةر مةملةكةتتئك تئلدةگئ اقپارات قذرالئنئث باسشئسئ رةتئندة مةملةكةتتئك تئلدة اقپارات تالاپ ةتةسئزدةر مة؟

س.ابئلايةأ: مةن «قازاقپاراتتا» باس رةداكتور عانامئن. جؤرناليستةردئث جذمئس پروسةسئنة قئزؤ ارالاسپايمئن. جازئپ اكةلگةندةرئن ذستئنةن قاراپ وتئرامئن. ءبئراق، جؤرناليستةرئمئزگة ئلعي مةملةكةتتئك تئلدة اقپارات بةرئپ، باسئنان سيپاپ وتئراتئن ادامدار قايدان تابئلسئن. ءبارئن وزدةرئ اؤدارئپ الادئ.

ة.جةثئس ذلئ: مةملةكةتتئك تئلدة اقپارات بةرؤئن تالاپ ةتؤئن تالاپ ةتةمئز عوي، ءبئراق، ونئ ورئنداتؤ وتة قيئن. كوپ جاعدايدا ءوتئنئشئمئز اياقسئز قالادئ.

س.ةرعالي: جاثا ابدئجالةل اعامئز، مذحتار شاحانوأ باستاعان توپتئث كونستيتؤسيالئق كةثةستةن مةملةكةتتئك ءتئلدئث رةسمي تئلدةن جوعارئ تذراتئنئن راستايتئن قاؤلئ العانئن ايتئپ ءوتتئ. نةگئزئ، سول قاؤلئ بويئنشا ءبئز ءتولقذجاتتارئمئزدئث بارلئعئن، ءتئپتئ، جذرگئزؤشئلئك قذجاتتارئمئزعا دةيئن تولئق قازاقشالاپ الؤئمئزعا بولؤشئ ةدئ. ول دا زاثدئق نةگئز بولاتئن.

س.ابئلايةأ: قازئر وسئندا ازاماتتار ءتئل ماسةلةسئنئث ءبئراز تذيتكئلدةرئن اشئپ ايتئپ جاتئر عوي. مةن دة مئنا نارسةنئ ايتا كةتةيئن. ءوزئم ورال قالاسئنداعئ «قازاق ءتئلئ» قوعامئنئث ءتوراعاسئ بولعانمئن. العاشقئ كةزدة «قازاق ءتئلئ» قوعامئ قذرئلعاندا حالئقتئث ئنتاسئ كةرةمةت بولاتئن. ءبئر-ءبئر مةكةمةنئ باسقارئپ وتئرعان ذلتئ ورئس باسشئلاردئث وزدةرئ ءبئزدئ ءتذسئنئپ، ذيئمئمئزعا اقشا اؤدارعان ةدئ. ءبئراق، سونئث بارلئعئن «قازاق ءتئلئ» قوعامئ پايداعا اسئرا المادئ.

 قوعامدئ ذلكةن اقساقالدارئمئز باسقاردئ. ارينة، ولاردئث عئلئمعا، ذلت مذددةسئنة سئثئرگةن ةثبةكتةرئن جوققا شئعارا المايمئن. ءبئراق، وسئ قوعامدئ باسقارئپ وتئرعاندا اؤةلئ ستاتؤسئن حالئقارالئق دةپ وزگةرتئپ، ارتئنان ءوز كئتاپتارئن شئعارئپ، عئلئمي جذمئستارئمةن اينالئسئپ، جذمئسئنئث ارتئن سذيئلتئپ جئبةردئ. وسئنئث ءبارئ «قازاق ءتئلئ» قوعامئنئث قادئرئن كةتئردئ. سةرئك باؤئرئم ايتئپ وتئرعانداي، نةگئزئ، بئزگة ءتئل ماسةلةسئمةن اينالئساتئن حالئقتئث ءوز ئشئنةن شئققان ناقتئ ءبئر قوعام كةرةك ةدئ. ول ءوز ماقساتئمةن جذمئس ئستةؤئ قاجةت بولاتئن.

ن.بايئربةك: حوش. ءتئل ماسةلةسئن شةشةر ةندئگئ جول قايسئ؟

ءا.باكئر: ءبئرئنشئ، حالئقپةن جذمئس ئستةؤئمئز كةرةك. ةكئنشئدةن، ذشتئلدئلئك دةگةندةگئ پرةزيدةنتئمئزدئث يدةياسئن دذرئس ءتذسئنئپ، دذرئس جةتكئزة ءبئلؤئمئز قاجةت. ةلباسئ ءبئزدئث ازاماتتار ءذش تئلدة سايراسئن دةگةن جوق، ءذش ءتئلدئ مةثگةرئپ، وسكةندة وركةنيةتتئث جاثا دةثگةيئنة كوتةرئلسئن دةدئ. ال، بئزدة شاش ال دةسةث، باس الاتئندار ونئ بذرمالاپ، ءذش ءتئلدئث تةپة-تةثدئگئن ساقتاؤ كةرةك دةپ ءجذر. مئنة، بذل دا دذرئس ةمةس. مةملةكةتتئك تئلگة تةث كةلةتئن ءتئل بولماؤعا ءتيئس! ءبئزدئث حالئق مةملةكةتتئك ءتئلدئ ءوز دةثگةيئندة كوتةرؤگة ذمتئلؤئ كةرةك. اأتوبؤستا، اؤرؤحانادا، بانكتة، وقؤ ورنئندا - بارلئق جةردة حالئقتئ مةملةكةتتئك ءتئلدئ ءوز دةثگةيئندة قولداناتئن دارةجةگة جةتكئزؤ قاجةت.

ن.بايئربةك: ةسةي، ءسئز نة دةيسئز؟

ة.جةثئس ذلئ: وسئ كذنگة دةيئن مةنئث بايقاعان نارسةم، ءتئل ماسةلةسئندة ءبئز ناؤقانشئلدئقتان اسا الماي وتئرمئز. مئسالئ، مةملةكةتتئك ءتئلدئ دامئتؤ تؤرالئ 2001-2010 - جئلدارعا ارنالعان باعدارلاما بولدئ. ول باعدارلاما بويئنشا 2010 - جئلعا دةيئن ءبئز تذگةل مةملةكةتتئك تئلگة كوشئپ كةتؤگة ءتيئس ةدئك. ودان كةيئن پرةزيدةنتئمئز 2020 - جئلئ بذكئل قازاقستان 100 پايئز قازاقشا سويلةؤئ كةرةك دةدئ. ول اثگئمةنئث ءوزئ رةسمي تئلدة جاريالاندئ. ال، ةندئ «قازاقستان-2050» باعدارلاماسئن قابئلدادئق تا، بذل ماسةلةنئ 2025- جئلعا يتةرمةلةدئك. سوندا ءبئز ءتئل ماسةلةسئن شةشؤدئ ءارئ قاراي جئلجئتا بةرةمئز بة؟..

بذنئث ءبارئ ناؤقان، بئلايشا ايقاندا. سونئث كةسئرئنةن قازاق ءتئلئ بارلئق جةردة، ءتئپتئ، تازا قازاقتار وتئرعان جةردئث وزئندة اؤدارما تئلگة اينالئپ قالدئ. بذكئل زاث ورئس تئلئندة دايئندالادئ، قازاقشاعا اؤدارئلادئ. قازاقشاعا اؤدارئلعاننان كةيئن ول بةيشارا كذيگة تذسةدئ. مئسالئ، چةلاح دةيتئن ازاماتتئث قئلمئسئنا تذسئندئرمة بةرئپ جاتقان نذرداؤلةت سذيئندئكوأ دةگةن جئگئت: «قئلمئس چةلاحپةن جاسالعان» دةپ سالدئ. بذدان ارتئق قانداي سوراقئلئق بولؤئ مذمكئن؟ بذل ءبئر عانا مئسال. مذنداي جاعداي كةز كةلگةن جةردةن تابئلادئ. وسئنداي اؤدارمالار وتة كوپ.

مئسالئ، «موبيلدئ» دةگةندئ «ذتقئر» دةپ ءجذرمئز. تذك كةلئسپةيدئ. «دوستؤپنئي» دةگةندئ «قولجةتئمدئ» دةپ ءجذرمئز. بذل دا مذلدةم كةلئسپةيدئ. بذل قازاق ءتئلئنئث بةيشارا كةيپئ، سوعان ءوزئمئز ءتذسئرئپ وتئرمئز. بئردة بازارعا بارماق بولئپ، تاكسي ذستاعانمئن. جاسئ 80 نةن اسسا دا، ءوزئ تئث ءبئر ورئس كئسئ ذشئراستئ. اثگئمةلةسئپ وتئرساق، ول تالعات بيگةلدينوأتئث (كةثةس وداعئنئث باتئرئ) شوپئرئ بولعان ةكةن. سول ايتادئ: «مةن قازاق ءتئلئن ذيرةنئپ الماعانئما وكئنةمئن» دةيدئ. ةلةث ةتة قالدئم: «نةگة؟». سويتسةم: «مةن اقئماق بولئپپئن، تالعاتتئث كومانداسئن عانا ورئنداپ جذرة بةرئپپئن، ونئث ءتئلئن ءتذسئنئپ الؤئم كةرةك ةدئ. تالعاتتئث دوسئ كةلگةندة ولار مةنةن جاسئرئپ، وزدةرئ قازاقشا سويلةسةتئن. مةن ءمان بةرمةي جذرة بةرةتئنمئن. قازئر ويلانسام، قازاق ءتئلئن يگةرئپ العانئمدا عوي. بذگئن قئرعئزدئ دا، ذيعئردئ دا، ءازئربايجاندئ دا تذسئنگةن بولار ةدئم» دةيدئ...

 بذدان شئعاتئنئ، ءبئز ءوز تئلئمئزگة قاجةتتئلئك تؤدئرا الماي وتئرمئز... ةكئنشئ ماسةلة، قازئر مةنئث ءذش پةرزةنتئم بار، ةكةؤئ بالاباقشاعا بارادئ. قاقپايلاپ وتئرماساث، بالا دا كونبةيدئ. «اكة، مةنئ كاچةتشئ» دةيدئ. «كاچةتشئ دةمة، تةربةتشئ دة» دةيمئن. ءسويتئپ، قئزئم قاعئپ الدئ. كةلةسئ كذنئ «اكة، ماعان كرؤجكانئث قازاقشاسئن ايتشئ، باقشادا ءبارئ ورئسشا ايتئپ جذرةدئ. مةن سولارعا ذيرةتةيئن دةپ ةدئم» دةيدئ. مةن «توستاق» دةدئم. ةندئ بارئپ، بالالارعا توستاقتئ ذيرةتئپ ءجذر. بالا قازئر ةندئ ءوزئمئزدئ اثديتئن بولئپ العان. مةن «سأةتتئ ءسوندئرشئ» دةسةم، «اكة، شامدئ ءسوندئر دةپ ايت» دةپ، وزئمة ذيرةتةدئ. بذدان تذسئنگةنئم، بالانئث يممؤنيتةتئن وياتؤئمئز كةرةك، ايتپةسة، يممؤنيتةت ولة بةرةدئ ةكةن. ولار ءوزئ قازاق ءتئلئن قولدانؤعا قذلشئناتئنداي بولؤئ قاجةت.

تاعئ ءبئر كوثئلئم تولمايتئنئ، قازئر كوپشئلئك بالاسئنا ات قويعاندا ق،ع،ث، ءا دةگةن ارئپتةردةن قاشادئ. ناعئز قازاقي دئبئستاردئ قولدانعئسئ كةلمةيدئ. مذندايلاردئث تازا ءدذبارالئعئ دا بار. مئسالئ، مةن «تولاعاي» دةگةن باعدارلامانئ جذرگئزگةن كةزدة سوعان داؤرةن سةيئتجانوأ دةگةن ءانشئنئ شاقئردئم. ءسويتئپ، «وسئ توپتئث جةتةكشئسئ داؤرةن سةيئتجانوأ» دةپ قاعازئما جازئپ جاتسام: «سةن سةيئتجانوأ دةگةندة «ئ» ءارپئن جازبا» دةيدئ. «ءاي، نةگة» دةسةم: «سول، جازبا. بولماسا، مةن باعدارلامادان كةتئپ قالامئن» دةيدئ... اقئرئ كةتئپ تئندئ. ءيا، كوردئثئز بة، ءبئزدئث سانامئز ءالئ قذل. رؤحاني، پسيحولوگيالئق بوداندئقتان ارئلا الماعانبئز. سوندئقتان، مةن مةملةكةتتئك ءتئل ساياساتئنا كةلگةندة 1991-1992 - جئلدارئ تئزةگة باسئپ جئبةرؤ كةرةك پة ةدئ، دةپ ويلايمئن.

س.ابئلايةأ: بالتئق ةلدةرئنةن ذلگئ الساق بولار ةدئ. ول جاقتا دا وزگة ذلت وكئلدةرئ بار عوي. ءبئراق، جةرگئلئكتئ جةردئث زاثئنا ءبارئ باعئنئپ وتئر. ويتكةنئ، وندا تذرمئس جاقسئ. ذرساث دا كةتپةيدئ.

ة.جةثئس ذلئ: مةنئثشة، قازاق تئلئندةگئ كوركةم ادةبيةتتئث دةثگةيئن دة كوتةرؤ كةرةك. ول دا ءتئلدئ ناسيحاتتاؤعا ئقپال ةتةدئ.

ءا.باكئر: ءيا، قازئر ءومئرئنئث ون جئلئندا ءبئر كوركةم ادةبيةت وقئمايتئن جاستارئمئز دا بار. كئتاپ وقؤعا ئنتالاندئرؤ كةرةك.

ن.بايئربةك: وسئ لاتئن الئپبيئنة كوشؤ سانانئ وتارسئزداندئرؤعا ئقپال ةتةدئ دةگةنمةن كةلئسةسئزدةر مة؟

ة.جةثئس ذلئ: لاتئن الئپبيئنة كوشؤ كةرةك دةپ شؤئلداپ جاتقانئمئزعا دا قازئر جيئرما جئل بولئپ قالدئ. ءبئراق، ناقتئ مئنا جوبانئ ةنگئزؤ كةرةك دةپ، ذسئنئپ وتئرعان ادام بار ما قازئر؟.. مةنئث ويئمشا، وسئ جاعئن دذرئستاپ ويلاسئپ الؤئمئز كةرةك. ءنازئر تورةقذلوأتئث نذسقاسئن الامئز با، ءابدئراحمان بايدئلديننئث نذسقاسئن الامئز با، ءئلياس جانسذگئروأتئث نذسقاسئن الامئز با، بولماسا قازئرگئ مئنا تذركيانئث نذسقاسئن الامئز با - وسئنئ جاقسئلاپ ويلانئپ الؤئمئز كةرةك. عئلئمي زاثدئلئق نةگئزئن قاراپ، ءبئر شةشئمگة كةلگةنئمئز ءجون. ةث باستئسئ، ءبئزدئث تئلئمئزگة ساي ةرةكشةلئكتةر دذرئس ساقتالؤئ قاجةت.

ءا.باكئر: مذنئمةن اينالئساتئن ارنايئ ورتالئق كةرةك قوي.

س.ةرعالي: بذل شارؤا قازئر تذركئ اكادةمياسئندا ئستةلئپ جاتئر. ءبئراق ول جةردة قازاق ءتئلئنئث ءالئپبيئ جاسالئپ جاتقان جوق. بذكئل تذركئلئك قذندئلئقتاردئ ورتاق عئلئمي تذركئلئك قارئپكة كوشئرئپ، ءبارئ وقي الاتئنداي جاعدايعا جةتكئزؤ جولعا قويئلئپ وتئر. ءبئراق، 1989-1990- جئلدارئ ءابدؤالي قايداروأ باستاعان عالئمدار تذركيادا بولئپ، 34 ارئپتةن تذراتئن ورتاق تذركئ ءالئپبيئن جاساعان. مةملةكةت قولدامايئنشا، ول جاي كةستة بولئپ قالا بةرةدئ. ال، قازئر وسئعان ذقساس 34 ارئپتةن تذراتئن تاعئ ءبئر ءالئپبي كةستةسئ دذنيةگة كةلئپ وتئر. ةندئگئ ماسةلة مئناداي. ةسةي ايتقانداي، تاثبالار جونئندة قازئر 100 دةن استام جوبا بار. ءبئراق، ونئ رةسمي تذردة قولعا الاتئن ةشقانداي ورتالئق بولماي وتئر. ونئ جذزةگة اسئرؤعا ءالئ تاپسئرما بةرئلگةن جوق. قازئر امالسئز بئرنةشة ازاماتتار بئرئگئپ، «نذر وتاننئث» جانئنان ءالئپبي توبئن قذردئق. ينتةرنةتتئث «فةيزبؤك» جةلئسئ ارقئلئ دا توپ قذرئپ، قئرؤار پئكئرلةردئ ورتاعا سالئپ وتئرمئز.

راسئندا، لاتئنعا بارماس بذرئن بئزگة ءالئپبي جاساپ الؤ كةرةك. ءالئپبي - قارئپ قانا ةمةس، ول - فونةتيكالئق جذية. ءتئلدئث جازؤ ةملةسئ. سوندئقتان، بئزگة قازئر ةث الدئمةن ةملة جاساپ، سودان كةيئن بارئپ ءالئپبي قابئلداؤئمئز كةرةك. ترانسليتةراسيالئق، ترانسكريپسيالئق سوزدئك جاساپ شئعؤئمئز قاجةت.

ن.بايئربةك: سايلاؤ اعا، سئزدةر قازئر اقپاراتتارئثئزدئ ءذش قارئپپةن تاراتئپ وتئرسئزدار. وسئ جونئندة ايتا كةتئثئزشئ.

س.ابئلايةأ: قازاقپارات 2005- جئلدان باستاپ ةؤروپاداعئ، تذركياداعئ، تاعئ باسقا ةلدةردةگئ لاتئن ءالئپبيئن قولداناتئن اعايئندارئمئز ءتذسئنئپ وقؤئ ءذشئن اقپاراتتارئمئزدئ لاتئن الئپبيئمةن جانة قئتايداعئ، اراب ةلدةرئندةگئ اعايئندار ءذشئن توتة جازؤمةن تاراتئپ وتئرمئز. كيريلليسادان بولةك. ءبئز ونئ اؤدارئپ وتئرعان جوقپئز. سونداي باعدارلاما بار، ماتئندئ بئردةن وزگة الئپبيگة كوشئرئپ شئعارادئ.

ن.بايئربةك: لاتئن ءالئپبيئن سئزدةر قاي نذسقا بويئنشا الئپ وتئرسئزدار؟

س.ابئلايةأ: 1990- جئلداردئث باسئندا ذلكةن ءتئل مامانئ ءابدؤالي قايداروأ دةگةن اعامئز جاساعان نذسقانئ الئپ وتئرمئز. بذل باستامانئ بئزدة باس رةداكتور بولعان جارئلقاپ بةيسةنباي ذلئ كذشتةپ جولعا قويعان. لاتئن ءارپئ جونئندة دة ءبئراز داؤ-داماي بولدئ. ونئ دذرئس پا، بذرئس پا دةپ، ةندئ تالاسقا سالا بةرؤدئث قاجةتئ جوق دةپ ويلايمئن. پرةزيدةنتئمئز لاتئن الئپبيئنة كوشةتئنئمئزدئ شةگةلةپ ايتتئ.

ن.بايئربةك: لاتئن ءالئپبيئن قاي نذسقا بويئنشا قابئلدايتئنئمئز، ارينة، الداعئ ؤاقئتتا بةلگئلئ بولادئ عوي. سذرايئن دةگةنئم، «قازاقپاراتتئث» قاي الئپبيدةگئ حابارلارئ كوپ وقئلادئ؟

س.ابئلايةأ: توتة جازؤداعئ كوپ وقئلادئ. ءتئپتئ، كيريلليساداعئ حابارلارئمئزدان گورئ توتة جازؤداعئ كوپ قارالادئ. قئتايدا كومپيؤتةر مئقتئ دامئعان با دةپ ويلايمئن.

س.ةرعالي: راس، ولاردئث قازاق تئلئندةگئ سايتتارئ دا كوپ. ولاردا جاقسئ دامئعان.

س.ابئلايةأ: مةنئث ايتپاعئم، سول قئتايداعئ وقئرماندارئمئز قازئر ءبئزدئث لاتئن الئپبيئنة كوشكةنئمئزدئ اسئعا كذتئپ وتئر. قازاقستان لاتئن قارپئنة كوشةتئن بولسا، ءبئز دة ءازئرمئز دةپ جاتئر. بذنئث تاعئ ءبئر ماسةلةسئ ئرگةمئزدةگئ وزبةكستان لاتئن الئپبيئنة باياعئدا كوشئپ كةتكةن. سول جاقتا ءبئزدئث ءبئر جارئم ميلليونعا جؤئق قازاق بار. وكئنئشتئسئ، وزبةكستاندا قازاق مةكتةپتةرئ جابئلئپ جاتئر. بئرئنشئدةن، بذل جةردة سايكةسسئزدئك بولئپ تذر. ولاردا - لاتئن ءالئپبيئ. بذكئل باسپالارئ وقؤلئقتئ لاتئن الئپبيئمةن شئعارادئ. ال، قازاق مةكتةبئ كوپ بولسا، 100 مةكتةپ شئعار. ةندئ سول 100 مةكتةپ ءذشئن وزبةكتةر ارنايئ كئتاپ شئعارمايدئ عوي. ولار قازاقستاننان تاعئ الا المايدئ. ويتكةنئ، بئزدة «مةنئث ةلئم - قازاقستان» دةپ جازئلعان. ول ةندئ ةكئ ةلدئث ءبئلئم ساياساتئنا بايلانئستئ. قئسقاسئ، ءبئز لاتئن الئپبيئنة كوشسةك، وزبةكستانداعئ قازاق مةكتةپتةرئنئث دة جذمئسئن جالعاستئرؤئنا سةپتئگئمئز ءتيؤئ مذمكئن.

ءا.باكئر: لاتئن تئلئنة كوشسةك، قازاق تئلئنة بةتبذرئس بولادئ. ءبئزدئث ءتئلئمئزدئث دئبئستالؤئ، سويلةؤ اكؤستيكامئز قازاقيلانا تذسةدئ. ءبئزدئ زورلاپ، كيريلليساعا كوشئردئ، وزدةرئثئز بئلةسئزدةر. بئزدة جوق ارئپتةردئ تئلئمئزگة زورلئقپةن ةگئزدئ عوي. ةندئ لاتئن الئپبيئنة كوشةتئن بولساق، وندا تازا قازاقشاعا كوشةمئز.

** «دوثگةلةك ذستةلگة» قاتئسؤشئلار ةث باستئ ماسةلة قازاقستان قابئلدايتئن لاتئن ءالئپبيئنئث ذلگئسئن جاساپ شئعاتئن ورتالئق قذرؤ كةرةك دةگةن بايلامعا كةلدئ. بذل، ارينة، بئتپةيتئن شارؤا ةمةس.

توقسان اؤئز ءسوزدئث توبئقتاي ءتذيئنئ، «استانا اقشامئ» گازةتئنئث العاشقئ دوثگةلةك ذستةلئنئث قوناقتارئ «قازاقستان - 2050» باعدارلاماسئ قوردالانعان ءتئل ماسةلةسئ مةن ذلتتئق مةملةكةتكة اينالؤ تذيتكئلدةرئنة وث وزگةرئس اكةلةتئنئنةن ءذمئتتئ.

ءنازيرا بايئربةك

«استانا اقشامئ» گازةتئ

سوڭعى جاڭالىقتار