قايرات قذل-مذحاممةد، اقئن: شةشةم تذرمةدةن ورالعان كذنگئ ذيقئمنئث قانعانئ ءالئ ةسئمدة
- مةن العاشقئ جئلدارئ ايتئسقا قاتئستئم. استانادا جانة تاشكةنتتة، ماسكةؤدة وتكةن حالئقارالئق اقئندار ايتئسئندا ونةر كورسةتتئم. كةيئن مةندة مئناداي ويلار بولدئ. اؤئل اراسئندا بولئپ جاتقان كئشئ-گئرئم ايتئستارعا قاتئناسؤدئ مذرات تذتپادئم. سةبةبئ، مةن اؤةسقوي اقئن ةمةسپئن، جاس اقئن ةمةسپئن. ءبئراز بيئككة شئققان، قازئرگة دةيئن الةمنئث 8 ةلئنةن اتاق العان اقئن بولعاننان كةيئن بارئنة جذگئرة بةرؤدئ ئثعايسئز كوردئم.
ةكئنشئ جاعئنان، ءتورت جئلعا اياق باسئپ بارا جاتئر، رةسپؤبليكالئق دةثگةيدةگئ جانة حالئقارالئق دةثگةيدةگئ اقئندار ايتئسئ ءوتئپ جاتقان جوق. ايتئس قازئر توقتاپ تذر، توقئراپ تذر. ونئث سةبةبئ نةدة ةكةنئن بئلمةيمئن. ءذشئنشئ سةبةبئ، جةر ورتاسئ جاسقا كةلگةننةن كةيئن ءبئزدئث ايتقان سوزدةرئمئزدئث بارلئعئ اؤاعا ذشئپ كةتة بةرة مة دةگةن ويمةن شئعارماشئلئقپةن اينالئسئپ جاتقان جايئم بار.
- دةمةك، دومبئرانئ قالامعا اؤئستئردئثئز عوي؟
- ءيا. مةن ءذش كئتاپتئ قاتار باستاعانمئن، ةكةؤئ پروزا جانرئندا بولسا بئرةؤئ پوةزيا تذرئندةگئ. ءبارئن اياقتادئم. پوةزيالئق كئتابئمدئ ءوزئمنئث اقئندئق ونةرئمنئث جالپئ جيئنتئعئ دةپ ايتؤئما بولادئ. ءوزئمنئث ايتئستارئم، ارناؤ، تولعاؤلارئم جانة جاريالانباعان ولةثدةرئمدئ وسئ كئتاپقا توپتاستئردئم. اتئ - «ولجا». كئتاپتئ شئعارؤدئ باسپا بيئلعئ جئلدئث جوسپارئنا الئپ وتئر. ةكئنشئسئ، «بذل جالعاننئث قئزئعئن كئم تاؤئسقان» دةگةن عذمئرنامالئق تاريحي ةسسة كئتابئم. ول تةك قانا مةنئث ءومئرئم ةمةس. عذمئرنامالئق كئتاپ جازا قوياتئن جاسقا كةلگةن جوقپئن. ءبئراق، مةنئث تاعدئرئم كذردةلئ اداممئن. ءذشئنشئ كئتابئم وسپان باتئر تؤرالئ. وسپان جايلئ ارعئ بةتتة، بةرگئ بةتتة، تذركيا مةن موثعوليانئ قوسقاندا 28 كئتاپ شئقتئ. ال مةنئث جازعانئم وسئ ةثبةكتةردة اتالماي كةتكةن تذستارئ بولدئ.
- تاعدئرئم كذردةلئ دةپ قالدئثئز. ايتؤعا اؤئر بولماسا....
- ءبئر اكةدةن ةكئ مةملةكةتتة تؤئلئپ، ةكئ شةشةدةن وربئگةن ذرپاق 34 جئل دةگةندة قاؤئشتئق. ونئث اراسئندا، ارعئ بةتتةگئ، بةرگئ بةتتةگئ اثگئمة ايتئپ تاؤئسقئسئز. بذل جايلئ كئتابئمنئث سوثعئ بولئمئنة قامتئدئم. ال، كئتاپتئث باسئ سوناؤ ارئدان باستالدئ. قئتايلاردئث تئنئس-تئرشئلئگئ، ونداعئ ساياسي ناؤقاندار، بذل جاقتاعئ سوأةت وداعئ قذرئلؤدان بذرئنعئ جانة قذرئلعاننان كةيئنگئ ساياسي ءومئر باياندالدئ. ةكئ ةلگة بئردةي توقتالعانئم، ءبئزدئث اتا-بابالارئمئز قاي ةلدة، قاي ذكئمةت كةزئندة ءومئر سذرسة دة ساياساتتئث سويئلئ ةث الدئمةن سولارعا ءتيئپ وتئرعان.
گومينداث قئتاي 1938- جئلئ اتامدئ ءولتئردئ. ال، كوممؤنيستئك قئتاي كةلدئ، جذماق ورنادئ، سوسياليزم دةگةن كةرةمةت قوعام كةلدئ، كوپ ذزاماي كوممؤنيزمگة جةتةدئ ةكةنبئز دةپ جذرت گؤئلدةسئپ جاتقان كةزدة دة ءبئزدئث اؤلةت تورعايداي توزدئ. اكةم جان ساؤعالاپ شةتةلگة كةتتئ، شةشةم تاس تذرمةدة ءذش جئلئن وتكئزدئ. اعام 12 جئل ايداؤعا كومئر شاحتاسئنا كةتئپ، ةكئنشئ توپتاعئ مذگةدةك بولئپ ورالدئ. وسئ تاياؤ زامانعئ قئتايدئث ءتورت بيلئگئنئث بارئندة ءبئزدئث وتباسئمئز امان قالماپتئ. سول ءذشئن مةن تةك قانا ءوز اتا-بابامدئ، اتا-انامدئ جازا بةرؤ ةمةس سول ارقئلئ ساياسي ناؤقانداردئث قالاي جذرئلگةندئگئن اتاجذرتتاعئ قانداستارئمئز، ةلئمئز، جذرتئمئز تذگةل بئلسة ةكةن دةگةن ويمةن جازدئم.
قازاقستانداعئ قازاقتارعا كوپ نارسة بةيمالئم. مادةنيةت رةأوليؤسياسئ بولعان دةپ ايتادئ، ءبئراق ونئث ئشكئ ءمانئن، ذراندارئن جذرت كوپ بئلة بةرمةيدئ. سوندئقتان وسئلار جايلئ قالام تةربةؤ مئندةتئم دةپ ةسةپتةدئم.
- اكةثئزدئث نة ءذشئن قؤدالانعانئن، شةتةل اسئپ كةتكةنئن وقئرمان بئلگئسئ كةلةتئن شئعار؟
- ءبئز بايدئث تذقئمئمئز. سوأةت وداعئ كةزئندةگئ «كةدةيدئ قاناعان اقسذيةكتئث» تذقئمئمئز. ءبئز وسئ جاقتان كةتكةن قازاق ةمةسپئز. اتا-بابامئزدئث بارلئعئ سوندا تؤئپ وسكةن قازاقپئز.
ءبئر اثگئمةگة شةگئنئس جاساي كةتةيئن: مةن مئناداي اثگئمةلةرگة كةلئسپةيمئن. زيالئ ازاماتتاردئث اؤزئنان دا، بذقارالئق اقپارات قذرالدارئنان دا كورئپ، ةستئپ، وقئپ جاتامئز. شةتةلدةگئ قازاقتئث قايماعئ كةتتئ. ولار باستارئنا اؤئر كذن تؤعاندا جان ساؤعالاپ قاشؤعا ءماجبذر بولدئ دةيدئ. مةن وعان كةلئسپةيمئن. كةزئندة وتاندارئثدئ تاستاپ قاشئپ كةتكةنسئثدةر، ةگةمةندئك العاندا جةتئپ كةلئپسئثدةر دةگةن ءسوزدئ دة ةستئپ ءجذر، كةرةث بولعئر قذلاعئمئز.
كةيبئر قازاق 28-30 - جئلدارئ اشارشئلئقتا قئتايعا ءوتتئ. 37-38 - جئلدارئ «حالئق جاؤئ» دةپ اتئپ، شابؤدا جان ساؤعالاپ كةتكةن قازاقتار دا بار. الايدا قئتايداعئ قازئرگئ 2 ميلليون قازاقتئث بارلئعئ وسئ جاقتان كةتئپ قالعان جوق. اياكوز، سةمةي، نارئنقول، جةتئسؤ وثئرئنةن بارعان قازاقتار بولدئ. ءبئراق ولاردئث كوبئ 55-62 جئلدئث ارالئعئندا ةلئنة قايتئپ كةلدئ. ال ءبئز اتا-بابامئزدان سول جاقتا تؤئپ وستئك. سةبةبئ قازئرگئ شئنجاث ولكةسئ قازاقتئث مةكةنئ بولاتئن. قازاقتئث اتاجذرتئ.
ءبئز بولئنةيئك دةپ ءبولئنئپ قالعان جوقپئز. قازاقتئث جةرئندة جاتقان جذرتتئ 1864- جئلئ 7- شئلدةدة پاتشالئق رةسةيمةن قئتايدئث چيث يمپةرياسئ قول قويعان شاؤةشةك كةلئسئمئ وزگة ةلدئث قاراماعئنا تةلئدئ. دةمةك ءبئز ءبئر تذتاس ةل بولاتئنبئز. التاي، تارباعاتاي، ةرةنقابئرعا، بوعدا ءوثئرئ دةگةننئث بارلئعئ بةيبئت جاتقان قازاق ةدئ. ةكئ ةلدةگئ قازاقتاردئث ءبولئنئپ قالعانئنا ءبئر عاسئرداي عانا ؤاقئت بولدئ.
مةنئث اكةم ماناسباي دةگةن بايدئث ذلئ، ال شةشةم التاي ساؤئرعا اتئ ءماشهذر التئنبةك بايدئث قئزئ بولعان. قازاقتتئث «بايعا باي قذيادئ، سايعا ساي قذيادئ» دةگةن قاعيداسئ بويئنشا بذلار قذدالاسقان-دئ. قئتاي حالئق رةسپؤبليكاسئ 1949- جئلئ 1- قازاندا قذرئلدئ عوي. وسئدان بذرئن اكةم ءبئلئم بةرؤ، اعارتؤ سالاسئندا جذمئس ئستةگةن. قئتاي قذرئلعان سوث دا سول ذستازدئق جولئن جةمةنةي، قابا اؤداندارئندا جالعاستئرعان بولاتئن. مةكتةپ ديرةكتورئ بولعان.
1958- جئلئ قئتايدا «ستيل دذرئستاؤ» دةگةن ساياساتئ وثشئلدارمةن، ذلتشئلدارمةن كذرةسة باستادئ. سول كةزدة مةنئث اكةم قذل-مذحاممةد ماناسباي ذلئ 4 جئلعا سوتتالادئ. باس بوستاندئعئنان ايئرئلدئ. قئزمةتئنةن شئعارئلادئ. قايتئپ كةلگةننةن كةيئن اؤئر رةجيمدة جذمئس ئستةدئ. «ستيل دذرئستاؤ» 1966- جئلعئ «مادةنيةت توثكةرئسئنة» ذلاستئ. 1965- جئلئ 5- مامئر كذنئ ق ح ر-دئث جةمةنةي اؤدانئنئث بازارقذل اؤئلئنان مةنئث اكةم 40 جاسئندا قازئرگئ قازاقستان-قئتاي شةكاراسئنان رذقساتسئز قاشئپ وتةدئ. مةن اكةمنةن 9 ايئمدا قالدئم.
ول كةزدة قئتاي مةن سوأةت وداعئنئث ساياسي اتموسفةراسئ ناشارلاپ تذرعان كةزةث بولاتئن. رذقساتسئز شئبئن وتؤگة بولمايتئن سوأةت ذكئمةتئنئث شةكاراسئن بذزئپ وتكةن اكةمدئ 3 جئلعا سوتتاپ، بةلارؤسقا جئبةرةدئ. اللا ءساتئن سالئپ، سوأةت ذكئمةتئ 1967- جئلئ قازان توثكةرئسئنئث 50 جئلدئعئ وتة ذلكةن مةرةكة رةتئندة اتالئپ وتةدئ دة، «ساياسي قئلمئستان باسقا ءتذرلئ قئلمائس وتكئزگةندةر بوساتئلسئن» دةگةن راقئمشئلدئققا اكةم دة ئلئگئپ، 2 ايدان اسا بةرة قايتادان قازاقستانعا قايتادئ. ءسويتئپ، شئعئس قازاقستاننئث كذرشئم اؤدانئندا عذمئر كةشئرةدئ. ذيلةنئپ، بذل جاقتا ةكئ ذل، ءذش قئز وسئرةدئ.
- ال قئتاي جاقتاعئ قذل-مذحاممةد ذرپاعئنئث عذمئر كةشؤلةرئ قالاي بولئپ جاتتئ؟
- ارعئ بةتتةگئ ءبئزدئث جاعدايعا بذرئلساق، اكةم كةتكةننةن كةيئن شةشةم قيزا التئنبةك قئزئ «حالئق جاؤئنئث ايةلئ»، «كةدةيدئ قاناعان بايدئث قئزئ»، «كةدةيدئ قاناعان بايدئث كةلئنئ»، «وتانئن سوأةتكة ساتقان حالئق جاؤئنئث ايةلئ» دةگةن جالالارمةن 1971-1974- جئلدارئ تذرمةدة وتئردئ. اعام 17 جاسئنان 29 جاسئنا دةيئن 12 جئل جازا مايدانئندا-كةن شاحتاسئندا كومئر قازئپ، ةكئنشئ توپتاعئ مذگةدةك بولئپ قايتتئ. ال، مةن كورئنگةن جةردة قاثعئرئپ ءوستئم...
انام مةنئث 8 جاسئمدا، 1974- جئلئ تذرمةدةن كةلدئ. بازارقذل دةگةن شاعئن اؤئلدا تذراتئن ةدئك. بذكئل اؤئل تايلئ-تذياعئ قالماي جذگئرئپ، «قيزا تذرمةدةن كةلئپتئ» دةپ جاتتئ. شةشةمنئث كةتكةنئ، ونئث ءتذر-الپةتئ ةسئمدة جوق. ءبئراق جذرتتاردئث «قيزانئث بالاسئ، قذل-مذحامةدتئث ذلئ» دةگةنئن ةستئپ جذرةتئنمئن. شةشةمنئث تذرمةدةن كةلگةنئن كورؤگة جذرتپةن ئلةسئپ مةن دة باردئم.
ءتورت جاعئندا مئلتئقتارئن سةرت ذستاعان سولداتتارئ بار ذلكةن اسكةري ماشينانامةن شةشةمدئ الئپ كةلدئ. ماشينادان سارت-سذرت ةتئپ سولداتتار تذسة قالدئ. ةكئ اسكةر ذستئندة قالدئ. شةشةمنئث بةلئنةن، اياعئنان شويئن شئنجئردئ اعئتتئ. سويتسةم ول كئسةن ةكةن. شةشةمدئ قولتئعئنان ذستان سةكئرتئپ ءتذسئردئ. قولئندا ءبئر نارسة جارقئرايدئ. مةن بالامئن عوي، ساعات تاعئپ العان ةكةن عوي دةدئم. تذرمة دةگةندئ دة تذسئنبةيمئن عوي. سويتسةم ول جاپوننئث قول كئسةنئ ةكةن. ول قول قيمئلداعان سايئن قئسادئ ةكةن.
شةشةمدئ مةكتةپكة اپارئپ جينالئس وتكئزدئ. قاتئسقان كئسئ قاراسئ كوپ. كوبئ قئزئق كورئپ ءجذر. ونئث ذستئنة ايةل ادامنئث تذرمةگة وتئرؤئ دةگةن ول كةزدة عاجايئپ اثگئمة. جينالئستان شةشةم شئقتئ. ارتئنان بئلدئك، «بذل مةرزئمدئ قاماؤ جازاسئن وتةپ بولدئ، ءبئراق اؤئر رةجيم استئندا ايداؤدا كذندئز-ءتذنئ ةثبةك ةتةتئن بولادئ جانة بذل ذيگة قاداعالاؤ باقئلاؤدئ كذشةيتؤ كةرةك، كذندئز-ءتذنئ ذيدةن كذزةت كةتپةسئن. اناؤ سوأةتكة قاشئپ كةتكةن قذل-مذحاممةد قايتادان شپيون بولئپ كةلؤئ مذمكئن. سول كةزدة ذستاپ الاسئثدار» دةپتئ.
وسئلايشا شةشةم 1974- جئلدئث كوكتةمئندة ورالدئ. بذرئن سذرئ كاستيؤم بولعان سياقتئ، ذستئندة اعارئپ وثئپ كةتكةن كيئمئ بار. ونئث ةشكئمگة سويلةؤئنة، ةشكئمنئث وعان سويلةؤئنة شةكتةؤ قويئلعان. شةشةم ةثكةيئپ كةتئپ بارا جاتتئ. بئرةؤلةر قئلتئث-سئلتئث عئپ كذلدئ. «تذرمة قيزاعا جاعئپتئ، وثةيئپ الئپتئ» دةپ سئبئرلاسئپ جاتتئ. ال جانئ اشئعاندار «وسئ بايعذستئث تذرمةگة كةتئپ قالعانئ جاقسئ بولدئ. ايتپةسة وسئ كذنگة دةيئن ذرئپ ءولتئرئپ تاستايتئن ةدئ» دةپ جاتتئ.
كئشكةنتاي اؤئل، اركئم ءوزئنئث ءذيئنئث تذسئندا قالئپ جاتتئ. سودان 3-4 ايةل بئزدئكئمةن كورشئ بولسا كةرةك. شةشةم كونة دؤالداردئث اراسئن اينالئپ كةلدئ. مةن ءذيئمئزدئث سول ةكةنئن سوندا عانا ءبئلدئم. مةن ذيدةن شئعئپ كةتكةم. كورئنگةن جةردة قاثعئرئپ ءجذردئم عوي. انا ذيگة بارام تاماق بةرةدئ. مئنا ذيگة بارام قؤئپ جئبةرةدئ «كةت، قاشقئننئث بالاسئ!»، «حالئق جاؤئنئث بالاسئ!» دةپ. كارئ قئزئل قاسقا سيئرئمئز بار ةدئ، سونئ عانا تانئدئم. شةشةم ةسكئ اؤلاعا كئرة بةرئپ ةدئ كةپكةن كوثنئث ذستئندة جاتقان سيئر موثئرةپ كةلئپ شةشةمنئث قولئن جالادئ. جةم بةرئپ، ساؤعان يةسئن سيئر ذمئتپاعان ةكةن. سول كةزدة بئزبةن ةرئپ كةلة جاتقان كورشئ ايةلدةردئث كوزئنة جاس العانئ ةسئمدة.
شةشةم ذيئمئزگة كةلدئ، وتئردئ. ماعان كوثئل بذرعان جوق. ومئردةن ءتذثئلئپ كةتكةن ةكةن. مةنئ كورة ساپ باس ساپ قذشاقتاپ ءسذيئپ، باؤئرئنا باسئپ جئلايدئ عوي دةپ ويلاپ ةدئم. مةنئ كوردئ دة «سةن ءالئ ءتئرئمئسئث؟» دةپ باسئمنان سيپاپ قويا سالدئ.
قاس قارايدئ. ول كةز بئرةؤدةن بئرةؤ قورقاتئن زامان، بئرةؤدئ بئرةؤ اثديتئن زامان. سةن «حالئق جاؤئنا» جانكذيةر بولئپ ءجذرسئث دةپ ءبئرئن-ءبئرئ اشكةرةلةؤدةن قورقادئ. قانشا دةگةنمةن ةل ةمةس پة. كةشتة بئرةؤلةر كةسةنئث تذبئنة سالئنعان مايلارئن، جذگةرئ، ناندارئن، تارئلارئن الئپ كةلدئ. شاي، تذزدارئن الئپ كةلدئ بئرةؤلةر. قي، تةزةكتةرئن، وتئن، سؤلارئن اكةپ جاتئر. ءتئپتئ، تاماقتاردئ، كيئمدةردئ، ئدئس-اياقتاردئ ةسئكتئث الدئنا جاسئرئن قويئپ كةتئپتئ. ولاردئث كئم ةكةنئن ءالئ كذنگة بئلمةيمئز.
شةشةم ورنئنان تذردئ دا وت جاقتئ. ئستئق تاماق جاسادئ. ءذيئمئز كوك ايازدانئپ تذر ةكةن، جئلئندئ. مةنئث 3 جئلدان بةرئ اؤئستئرئلماعان شوقپئت كيمئمدئ اؤئستئرئپ وتقا جاققاندا ءبيتتئث بئتئرلاعانئ ءالئ ةسئمدة. ةسئكتئث الدئنا قويئپ كةتكةن كيئمدةردئ كئشئرةيتئپ كيگئزدئ. ومئرئمدة سول ءتذنئ ذيقئم قانئپ ةدئ. سول ذيقئم ءالئ كذنگة دةيئن ةسئمنةن كةتپةيدئ. حان سارايئندا، ميؤا باقتئث ورتاسئندا ذيئقتاعانداي ءلاززات العانمئن. مةنئث ءومئرئم وسئلاي بولدئ. ايتايئن دةگةنئم، مةنئث باقئتسئز بالالئق شاعئم بولدئ. اللاعا شذكئر، قازاق «كةزةكتئ دذنية، كةزبةلئ نةسئبة» دةيدئ. اتا-انامنئث تارتقان ازابئن اللا ماعان بذگئنگئ كذنئ باقئتقا ايئرباستاپ بةرئپ وتئر.
- باقئتسئز بالالئعئثئز قاناتئثئزدئ ةرتة قاتايتئپ، اقئندئق ونةرگة جةتةلةگةن بولدئ عوي؟
- ءيا. اللاعا شذكئر، كةيئن ةل قاتارلئ بولدئق، جذرت تانيتئن اقئن اتاندئم. ءومئرئمنئث 35 جئلئ قئتايدا ءوتئپتئ. 19 جاسئمنان باستاپ ذلكةن ساحنالارعا شئقتئم. سول كةزدة مةنئث تئرناقالدئ تؤئندئلارئم دا باسپاءسوز بةتتةرئندة جارئق كورة باستادئ. مادةنيةت ذيئنة جذمئسقا ورنالاستئم. 1987-1990- جئلدارئ ءذرئمجئ قالاسئنداعئ شئنجاث ونةر ينستيتؤتئنئث بذقارالئق مادةنيةتتئ باسقارؤ ماماندئعئن وقئدئم. 1990-1992- جئلدارئ شئنجاث ؤنيأةرسيتةتئنئث فيلولوگيا فاكؤلتةتئنةن ءتالئم الدئم. ونةردة جذرگةن 29 جئلدان بةرئ تةك قانا باس بايگة مةن 1-ورئنداعئ جذلدةلةردئ عانا الئپپئن. 1998- جئلئ قئتاي ماعان «وسئزامانعئ ذزدئك كوركةمونةرشئ» دةگةن مةملةكةتتئك سئيلئعئن ةنشئلةدئم. سول قئتايدا جذرگةندة ا ق ش-تان «الةمنئث ايگئلئ ادامئ» دةگةن اتاق الدئم.
- شةكارا اسئپ كةتكةن اكةثئزدةن حابار الدئثئز با؟
- مةن تؤئلعاننان كةيئن 9 ايدا اكةم شاكارا اسئپ كةتتئ عوي. ول كةزدةگئ ةكئ ةل اراسئنئث جاعدايئ بارلئعئمئزعا ايان. اكةمئزدةن حابار بولمادئ. ءبئراز ءومئر قذرساؤلانئپ تذرعان كذيدة ءوتتئ. كةيئن ارادا جئلئمئق بولئپ قئتاي مةن سوأةت ذكئمةتئنئث اراسئندا بارئس-كةلئس پايدا بولعاننان كةيئن 1991- جئلئ مامئر ايئندا قازاقستانعا كةلدئم. مةن كةلگةندة اكةم قايتئس بولعان ةكةن. 1985- جئلئ 3- اقپاندا 58 جاسئندا دذنيةدةن ءوتئپتئ. سول كةزدة قئتايدان كةلگةن بالانئ كورةمئز دةگةن ةل-جذرتقا ايتقانئم:
ءسوزئمدئ بارشاثئزعا ارناپ وتةم،
اعايئن بذل سوزئمدة بار ما بوتةن؟
سئزدةردةن جاسئراتئن ةشتةثةم جوق،
اكةدةن توعئز ايدا قالعان ةكةم.
كورؤگة التئ جئلداي كةشئگئپپئن،
وسئنئ وكئنئشپةن ارمان ةتةم...
اكةم 1967- جئلئ شةكارا بذزئپ قاشقاننان كةيئن ءبئزدئث تؤئسقاندار شةكارادان كوگةننةن اعئتقان قوزئداي قاشتئ دا وتئردئ قازاقستانعا. اياعئ 1976- جئلعا دةيئن قئتايمةن قوشتاسئپ جاتتئ. سوثعئ كةتكةن تؤئستارئم ماعان ذنةمئ حات جازئپ تذردئ، شاقئرؤ جئبةردئ. ءبئر قئزئعئ، بذلاردئث بارلئعئ قذل-مذحاممةد بولئپ حات جازئپ تذرئپتئ. تؤئستارئم اكةسئنئث و دذنيةلئك بولعانئن بئلسة مةنئ قازاقستانعا كةلمةي قويادئ دةگةن ويمةن وسئلاي ذيئمداستئرعانئن سول كةزدة عانا ءبئلدئم.
سوأةت ذكئمةتئنئث كةزئ، ول كةزدة أيزانئ پةكيننةن بةرةدئ. جازئسقان حات اراعا 3-4 اي جذرةدئ. مئسالئ، شئعئس قازاقستاننئث كذرشئم اؤدانئنان حات جازسا وسكةمةنگة بارئپ، وسكةمةننةن الماتئعا، الماتئدان ماسكةؤگة، ودان پةكينگة، پةكيننةن ذرئمجئگة كةلئپ، ءذرئمجئ ارقئلئ التايعا، ةث سوثئندا جةمةنيگة كةلةتئن. حاتتاردئث بارلئعئن ساقتاپ وتئرمئن. سول تؤئستاردئث شاقئرؤئمةن كةلئپ، ةكئ ءئنئمئزدئ، ءذش قارئنداسئمئزدئ كورئپ كوزايئم بولعان كةزئم 1991- جئلئ مامئر-شئلدة ايئ بولاتئن.
- وسئ ساپارئثئز اتاجذرتقا ءبئر جولاتا كوشئپ كةلؤ ورايئن سئيلادئ ما؟
- وتان، قازاقستان دةگةن ذعئمداردئث قاسيةتئ بولةك قوي. 2001- جئلئ تامئز ايئندا قازاقستانعا ءبئر جولاتا كوشئپ كةلدئم. شةشةم دة 77 جاسئندا اتاجذرتئنا ورالدئ. مذگةدةك اعام دا تاريحي وتانئن كورؤ باقئتئنا ية بولدئ. شةشةم وسئندا 5 جئل عذمئر كةشتئ. 2006- جئلئ 6- قاراشا كذنئ 82 جاسئندا اؤئرماي ومئردةن ءوتتئ. اعام 2011- جئلئ 6- قاراشادا 60 جاسئندا باقيلئق بولدئ. ءتاؤبا دةيمئن، اتاجذرتتئث توپئراعئ ول كئسئلةرگة بذيئردئ. الاتاؤ بوكتةرئنة ماثگئلئككة جايعاستئ. جةر-انا قذشاعئنا جةرلةدئك قوي، ءبئراق سول كئسئلةردئ مةن جذرةگئمة جةرلةدئم دةپ ةسةپتةيمئن.
اتاقتئث كوبئن دة اتاجذرتئما كةلگةن سوث الدئم. مةن قازاقستانعا ورالعاننان كةيئن حالئقارالئق اقئندار ايتئسئندا، جئر ءمذشايراسئندا جةثئمپاز بولدئم. وزبةكستاننئث تاشكةنت قالاسئندا وتكةن حالئقارالئق اقئندار ايتئسئدا باس جذلدةنئ ةنشئلةسةم، دذنيةءجذزئ قازاقتارئ قاؤئمداستئعئنئث ذيئمداستئرؤئمةن موثعوليانئث بايان-ولگةي ايماعئندا وتكةن اقئندار ايتئسئندا دا باس بايگة الدئم.
رةسةيدة ذيئمداستئرئلعان اقئندار ايتئسئنا بارئپ اياق استئنان ءبئر سئيلئققا ية بولعانئم بار. بذل جولئ رةسةيدئث ومبئ وثئرئندةگئ قازاقتارعا باردئق. ومبئ ءوثئرئ تؤرالئ تاريحتئ مةن جاقسئ ءبئلؤشئ ةدئم. بذرئنعئ يؤگوسلاأيا پرةزيدةنتئ يوسيپ بروز تيتو دةگةن كئسئ ازاماتتئق سوعئس جةثئلئسكة ذشئراعان كةزدة ومبئداعئ يسا دةگةن بايدئث قولئندا تذرعانئنان حابارئم بار ةدئ. ءسويتئپ مةن تولعاؤئمدا ومبئنئث قازاق جةرئ ةكةنئن دة جئرلاپ كةلئپ:
كةلدئم مةن ئزگئلئكتئ اندةتةم دةپ،
ءبئزدئث ةل مةيئرئمدئ حان كوتةرمةك،
كةلدئم مةن بروز تيتو پانالاعان،
يسا بايدئث ذرپاعئ بارما ةكةن دةپ؟
سول كةزدة كورةرمةننئث اراسئندا رةسةي دؤماسئنئث دةپؤتاتئ ولةگ سمولين دةگةن كئسئ وتئرادئ. مةنئث قازاقشا ولةثئمدئ تذسئنبةسة دة بروز تيتو دةگةن ءسوزئمدئ ةستئپ قالعان ول ماثئندا وتئرعان كورةرمةندةردةن: «اناؤ قازاقستاننان كةلگةن جئگئت نة ايتئپ جاتئر؟» دةپ سذراپتئ. قاسئنا جايعاسقاندار ءمان-جايدئ تذسئندئرةدئ. حالئقتاردئث دوستئعئن جئرلاعان بذل ازاماتقا نةگة سئي-سئياپات كورسةتپةسكة دةيدئ دة، سول ساپاردا مةنئث قانجئعاما رةسةي دؤماسئنئنان «حالئقتار دوستئعئنئث جئرشئسئ» دةگةن اتاقتئ بايلايدئ.
مةن تذركياداعئ قازاقتاردئث شاقئرؤئمةن سوندا ءبئر ايداي بولدئم. 1930-1940- جئلدارئ قان كةشئپ، جاؤدئ دا قئرئپ، وزدةرئ دة قئرئلئپ، تاكلاماكاننئث ءشولئن باسئپ، گيمالايدئث شئثئن اسئپ مئث ءبئر ماشاقاتپةن قئرئلئپ جويئلئپ جةتكةن ةل، تذرئك ةلئندة بذگئنگئ كذنئ ءوسئپ-ءونئپ كةلةدئ. وسئلاردان تاراعان ذرپاق ةؤروپانئث وننان استام ةلئندة عذمئر كةشؤدة. جئل سايئن ةؤروپانئث ءبئر ةلئندة ةؤروپا قازاقتارئنئث كئشئ قذرئلتايئ وتةدئ. ونةر ساپارمةن گةرمانياعا باردئم. ول جاقتا دا نةمئستةن شئققان ذلئ ادامداردئث بارلئعئن قازاققا شاكئرت ةتئپ قويدئم.
تذلعاسئنداي اناؤ ءالپئ شئثئنئث،
ةينشتةين تاپسا عئلئم تذنئعئن.
سول عالئمدار جالعاستئردئ دةپ بئلةم،
ءال-فارابي بابامئزدئث ءئلئمئن.
شوپةنگاؤةر، گةگةل نةمئس جذرتئندا
پالسافامةن ذلئ ةتكةن ذلتئن دا.
يبن سينا كؤففةراتتئث ذستازئ،
قذرمانعازئ بةتحوأةنمةن ءبئر تذلعا.
شيللةر، شةفةر، گةتة اقئن ارايلئ،
جئرلارئمةن تامساندئرعان تالايدئ.
سذرايئنشئ بئلةمة ةكةن نةمئستةر،
اسان قايعئ، قوبئز-قورقئت، ابايدئ؟
ءار حالئقتا حاكئمدةر مةن اقئن كوپ،
ويشئلدارعا ءجذرمئز سولاي ماقذل بوپ.
قازاعئمدئ تانئماسا وزگة جذرت،
مةنئث وعان ةثكةيؤگة قاقئم جوق،-دةپ.
وسئ ةثبةكتةرئم ةلةنبةي قالعان جوق. وتان دةگةن ذلئ ذعئم. باتئستئث ءبئر ويشئلئ:«ءوز وتانئثدا تؤؤ باقئت، ءوز وتانئثدا ءولؤ ودان دا باقئت» دةگةن ةكةن. سول ارمانمةن كةلئپ ةدئك، مذراتئمئزعا جةتتئك. ءبئرئنشئ - اللا، ةكئنشئ - وتان. تاؤةلسئزدئگئمئزدئث 20 جئلدئعئندا قازاقستاننئث مادةنيةت قايراتكةرئ دةگةن قذرمةتتئ اتاقتئ الدئم.
- وتباسئثئزعا ورالساق...
- وتباسئلئمئن. قئتايدا جذرگةنئمئزدة جادئرا، شؤاق دةگةن قئزئمئز بولدئ. ول ةلدة ءذشئنشئ بالانئ الؤعا رذقسات جوق. «جوسپارلئ تؤؤ» دةگةن ساياسات بار. اللا تئلةگئمئزدئ قابئل ةتئپ، اتاجذرتقا ورالعان سوث ةكئ ذلئم ومئرگة كةلدئ. 2002- جئلئ 6- شئلدة كذنئ نذرسذلتان اتتئ بالامئز تؤئلدئ. مةن قؤانعانئمنان ةلباسئعا حات جولدادئم. ةلباسئ قذتتئقتاؤ حاتئن جئبةرئپ، اتئن قويدئ. 2007- جئلئ 22- ناؤرئزدا ةكئنشئ ذلئمئز يمانعالي دذنيةگة كةلدئ. ةكئنشئ ذلئمنئث اتئن قوعام قايراتكةرئ يمانعالي تاسماعامبةتوأ قويدئ. وسئلايشا ءتورت بالامئزدئث تئلةؤئن تئلةپ، بئرةؤدةن ئلگةرئ، بئرةؤدةن كةيئن قاراپايئم ءومئر ءسذرئپ جاتئرمئز. بيلئكتة، بايلئقتا جوقپئز.
- دذنيةءجذزئ قازاقتارئ قاؤئمداستئعئ جانئنداعئ «ونةر» ورتالئعئندا جذمئس جاساي ءجذرئپ شةتتةگئ اعايئندارمةن ءجيئ ارالاسئپ تذراسئز. سئزدئثشة، قازئرگئ كةزدةگئ وزگة ةلدة ءومئر كةشئپ جاتقان قانداستارئمئزدئث جاعدايئ قالاي؟
- قازئرگئ كةزدة شةتتةگئ قازاقتئث جاعدايئ قيئن. ءار ةلدة ءار تذرلئ. رةسةيدة قازاق مةكتةپتةرئ جوق. قازاق ءتئلئ ءپان رةتئندة اپتاسئنا ءبئر-اق رةت وتئلةدئ. وعان دا كؤا بولدئق. وزبةكستانداعئ قازاق مةكتةپتةرئن دة جاؤئپ تاستاعان. ونئث ذستئنة ولار لاتئنشا حارپئنة كوشكةن. قئتاي «قوس تئلدئ» وقؤ اعارتؤ دةگةنگة كوشكةن. كةيئن اعئلشئن ءتئلئ مةن قئتاي ءتئلئن تةرةثدةتئپ وقئتا باستاعان سوث، انا تئلئنةن اجئراپ بارا جاتقان جايئ بار. ال، ةؤروپاداعئ، تذركياداعئ قازاقتار مذلدة بولةك. تذركياداعئ قازاقتار تذرئكتةنئپ كةتكةن. فرانسياداعئلاردئث كوبئ فرانسؤز تئلئندة، گةرمانيادا تذرعاندار نةمئس تئلئندة سويلةيتئن بولئپ بارا جاتئر. وتة قيئن جاعدايدا. ويتكةنئ تذركيا، ةؤروپاداعئ قازاقتاردئث كونة كوزدةرئ ومئردةن ءوتتئ. كةيئنگئ جاس بؤئن ءوز تئلئنةن، قازاقئ سالتئنان الئستاپ كةتتئ. ونداعئ كةيئنگئ جاستاردئث قازاق بولادئ-اؤ دةگةنگة كذمانئم بار. ءوزئ جاساپ جاتقان ةلدةرئندةگئ ذلتتارعا ءسئثئپ كةتةتئن سياقتئ. قاراپ وتئرساثئز، الةمدةگئ كوشباسشئ ةلدةردئث بارلئعئنئث حالقئ كوپ. الةم بويئنشا 9-ورئندا تذراتئن ةلئمئزدئ قورعاپ قالؤ ءذشئن سول تارئداي شاشئلعان قانداستارئمئزدئ جيناپ تا كوبةيتؤئمئزگة بولار ةدئ دةپ ويلايمئن. سوندئقتان كوشئ-قون ءذردئسئن تةزدةتؤ كةرةك. مذلدة توقتاتپاؤ كةرةك.
- كوش باياؤلادئ دةپ جاتئرمئز. ول جايلئ ويئثئز قالاي؟
- مةن مئناعان كةلئسةمئن. شةتةلدةن كةلئپ كأوتانئ الئپ، كةتئپ قالعان اعايئندارئمئز بار. مةنئثشة، شةتةلدةن كةلگةن قازاقتارعا اقشا بةرمةؤ كةرةك، ءبئراق وتباسئ دةگةن ماسةلةمةن دة قاتئپ قالمعان ءجون سياقتئ. تةك قانا قازاقستان ازاماتتئعئن العان ادامعا عانا قارجئسئن بةرسة، بولماسا، قازاقستاننئث تذكپئر-تذكپئرئندةگئ بذرئن ينفروقذرئلئمئ جاقسئ بولعان، كةيئن يةن قالعان 27 قالانئ دامئتؤ تؤرالئ باعدارلاما بار عوي. مئنة وسئ سياقتئ قالالارعا وراي سول جةرلةردةن ءذي بةرسة دةگةن پئكئر ايتار ةدئم.
مال شارؤاشئلئعئمةن شذعئلداناتئن وتباسئلارئنا اؤئلدان ورئن بةرئپ، زيالئ قاؤئم وكئلدةرئن ءئرئ قالاعا بةيئمدةپ ادام رةسؤرسئن ودان سايئن ارتتئرؤعا بولادئ دةپ ةسةپتةيمئن. وزئمئزگة باسپانا بذيئرماي وتئرعاندا شةتتةن كةلگةندةردئ جارئلقاپ كةرةگئ قانشا دةگةن پئكئرلةر دة جذرت اراسئندا ايتئلئپ قالئپ جاتادئ. ونئ ءبئز ذكئمةتتئث ايتقانئ دةپ تذسئنبةگةن ءجون. ول تةك قانا حالئقتئث ازعانتاي بولئگئنئث ذعئمئ.
- اثگئمةثئزگة راحمةت!
سذحباتتاسقان مايگذل سذلتان
baq.kz