شاكارئم ءولئمئنئث قذپياسئ تؤرالئ
مةن 1999-2000 - جئلدارئ رةسپؤبليكالئق ورتالئق كئتاپحانانئث ارحيأئندة 6 اي وتئرئپ، «ةكپئن»، تاعئ باسقا گازةتتةردةن كةيبئرةؤلةر «شاكارئمدئ ءولتئردئ» دةپ جذرگةن قاراسارتوأتئث 1928-1930 - جئلدارئ جاريالانعان بئرنةشة ولةثدةرئنة كةز بولدئم. جئر جولدارئ لاتئن ارپئمةن جازئلعان. ولةثدةردئث باسئندا «بذل ولةثدةردئ شاكارئم اقئن وقئپ، وثدةپ بةرگةن» دةگةن ءسوز بار بولاتئن.
بذل نةنئ اثعارتادئ؟ شاكارئم اتا قاراسارتوأپةن جاقسئ قارئم-قاتئناستا بولعان جانة دة سپةكتاكلدة كورسةتئلگةندةي، ماقالادا جازئلعانداي شالا ساؤاتتئ ةمةس. 1931 - جئلئ شاكارئم اتانئ ةشكئم دة تةرگةؤ ورنئنا شاقئرعان جوق. وعان ذلگةرمةگةن. قاراسارتوأ اؤداندئق ميليسيانئث باستئعئ بولعاندئقتان، بئرنةشة ميليسيانئ ةرتئپ، ساي-سايدان قاشئپ جذرگةن كوتةرئلئسشئلةردئ جيناؤعا شئققان. سول كةزدة شاكارئم اتا قاراسارتوأتارعا قارسئ كةزدةسئپ قالادئ. ول ةكةؤئ قال-جاي سذراسقان سوث قاراسارتوأ: «شاكة، ءسئزدئ كوتةرئلئستئ باسقارؤشئ، دةم بةرؤشئسئ دةيدئ. راس پا؟» دةپ سذرايدئ. شاكارئم اتا: «جوق، قاراعئم، ةش قاتئناسئم جوق» دةپ جاؤاپ بةرگةن. وسئ كةزدة قاراسارتوأ ءوز مئندةتئن اتقارؤ ءذشئن: «توسا تذرئثدار. شاكة، مةن قايتئپ كةلگةن سوث اؤدان ورتالئعئنا بارئپ سويلةسةيئك» دةگةن.
ءسويتئپ، شاكارئم اتامئزدئث جانئنا حاليتوأ دةگةن باشقذرت پةن شاكةثنئث وزئنة تؤئستئعئ بار، ءبئراق وشتةسئپ جذرگةن ميليسيانئ قالدئرئپ كةتةدئ. ةكةؤئنئث اراسئنداعئ ةرةگئستئ قاراسارتوأ بئلمةگةن. قايتئپ كةلسة، شاكارئم اتامئزدئ اتئپ ءولتئرئپتئ. ايتةؤئر قارالاؤدئث ءجونئ سول ةكةن دةپ باسقا حالئقتئث وكئلئنة جابؤ ءبئزدئث ادةتئمئز عوي. ونئ «حاليتوأ اتئپ ءولتئرئپتئ» دةپ شئعارعان. ال ارحيأتة حاليتوأ: «مئنا ميليسيونةر اتئپ تاستادئ. ةكةؤئ قاتتئ ايتئستئ. مةن سئرتقا شئعئپ كةلگةندة، شاكارئم ءولئپ جاتئر ةكةن» دةيدئ. (ول ءبئر جاعدايمةن سئرتقا شئققان بولؤئ كةرةك). 1970 - جئلدارعا دةيئن: «سول ميليسيونةر ءتئرئ ةكةن. شار اؤدانئندا تذرادئ. مويئنداپتئ» دةگةن سوزدةردئ ةستئگةن ةدئم.
ال رؤ اراسئنداعئ ارازدئقتئ قوزدئرؤ ءذشئن شاكارئمدئ قاراكةسةك رؤئنئث وكئلئ قاراسارتوأ اتئپ تاستاپتئ دةگةن اثگئمةلةر 1940 - جئلداردان بةرئ ايتئلئپ كةلةدئ. سپةكتاكلدةردئ قويماس بذرئن ارحيأكة ذثئلؤگة بولاتئن. وندا قويئلئمعا قاجةت سيؤجةتتةر كوپ ةدئ. بةرتئن كةلگةندة قاراسارتوأ قاراعاندئ وبلئسئ، قارقارالئ اؤدانئ «قئرعئز» سوأحوزئندا تذرئپتئ. ذلئ سوأحوزدئث ديرةكتورئ ةكةن. مةن سول سوأحوزدا 1994 - جئلئ بولئپ، ذلئمةن كةزدةستئم. سوندا ول ماعان: «اكةم ولة-ولگةنشة قايتا-قايتا ايتا بةرةتئن: «ئشئمدة اؤئر دةرت كةتئپ بارادئ. مةن شاكارئمدئ اعا دةپ سئيلادئم. ةش قاستئعئم بولعان جوق. ونئ اتئپ ولتئرگةن ءوز تؤئسئ. مةن ةشنارسةمةن دالةلدةي المايمئن. حالئقتئث اراسئنا سول ميليسيونةر: «قاراسارتوأ اتئپ ءولتئردئ» دةپ تاراتئپتئ. ول كةزدة رؤلار اراسئندا قاتتئ ايتئس-تارتئس بولدئ. مةن قاراقارالئدان كةلگةن جالعئز قاراكةسةك رؤئنان ةدئم. جازئعئم جوق، قاراعئم. تئم بولماسا سةن سةنشئ دةپ جالئندئ» دةدئ.
«كوزئ ءتئرئ كةزئندة اتاقتئ عالئم ةأنةي بوكةتوأتئ ادةيئلةپ شاقئرئپ، ول كئسئگة دة ايتقان ةدئ. ءبئراق ول اعايدئث ءوز باسئنا قارا-تذنةك ذيمةلةگةننةن بة، الدة باسقا سةبةپ بولدئ ما، بئلمةيمئن، كاسسةتاعا جازئپ العان سوزدةرئن جاريالامادئ. مةن تابا الماي ءجذرمئن» دةيدئ ذلئ داؤرةن.
مةنئث قاراسارتوأتئ وسئنشاما قورعاشتاؤئما ةكئ ءتذرلئ سةبةپ بار. ءبئرئنشئسئ، جةرگئلئكتئ جازؤشئ وسئ تاقئرئپقا سايكةس سپةكتاكلدئ شاكارئم اتامئزدئث 150 جئلدئعئندا قاراؤئلدا، سةمةيدة كورسةتتئ. سوندا «اتاثا نالةت قاراسارتوأ» دةگةن لاعنةت سوزدةر بار ةدئ.
مةن، تاعئ باسقا دا جذزدةگةن زيالئ ازاماتتار: «استاپئراللا! مئناسئ دذرئس ةمةس قوي» دةدئك. قازاقتا «كئمدئ قارعاساث، سول قارعئس ءوز باسئثا كةلةدئ» دةگةن جورامال بار. مةن سول سپةكتاكلدئ كورئپ زارةم ذشئپ، «اللا، بذل نةعئلعان كورگةنسئزدئك. جازئقسئز ادامنئث ارؤاعئن قورلاعانئ قالاي؟ بذل جاقسئلئق ةمةس» دةپ سپةكتاكلدئث اأتورئن ئزدةدئم. سويتسةم بئرةر جئل بذرئن جاس جازؤشئ دذنيةدةن ءوتئپ كةتكةن ةكةن. ال ةندئ مئنا سپةكتاكلدة بئلاي دةپتئ: «وقيعا جةلئسئ ويشئلدئث ولئمئنة تئكةلةي قاتئسئ بار ابزال قاراسارتوأ پةن راحمةتوللا حاليتوأتئث تةرگةؤئنةن باستالادئ. شاكارئمدئ سان سذراقتئث استئنا الئپ، تةرگةي تذسةدئ. جاثا ورناعان وكئمةتتئث سويئلئن سوققان ةكئ شالاساؤاتتئ ميليسيونةر شاكارئمدةي ويشئلعا اقئل ذيرةتئپ، ءمئنئن تذزةمةكشئ. كوكئرةگئندة ساؤلةسئ جوق، قاراثعئ جاندار شاكارئمنئث «حالئقتئ قادئرلة»، «ادال باسشئ بول» دةگةن سوزدةرئن قذلاعئنا دا اسپايدئ. اقئرئ ناقتئ دالةلدةرئ تابئلماي، سالئ سؤعا كةتكةن جاندايشاپتار اقئندئ ذيئنة قايتارؤعا ءماجبذر بولادئ». ال «الماتئ اقشامئ» گازةتئندة (246، 4 جةلتوقسان، 2012 - جئل)، وتةش قئرعئزباي «شاكارئم شةرئ» دةگةن ماقالاسئندا سپةكتاكلدة وگپؤ تةرگةؤشئسئ حاليتوأتئث مئنا ءبئر سوزدةرئن كةلتئرئپتئ:
«شاكارئم اعا، ءسئزدئث جازعان ولةثدةرئثئزدئث كوپشئلئگئن جاتقا بئلةمئن. سئزگة شاكئرت بولسام، قابئلدار ما ةدئثئز؟ اتتةث، وعان ؤاقئتتئث ئثعايئ بولماي تذر. زامان قاتاث بولؤدئ تالاپ ةتةدئ. بئزدة جوسپار بار. ارتئقتاؤ كةتسةم، ايئپ ةتپةثئز. ءبئز - رةأوليؤسيا قذلئمئز» دةگةنئ دة الدامشئ ءسوز دةپتئ.
مئنة، شاكارئم اتامئزبةن ءبئر مينؤت تا سويلةسپةگةن جانمةن سويلةستئرئپ قويئپتئ. ءارئ ةكئ ماقالادا دا «شالا ساؤاتتئلار» دةگةن ءسوز كةزدةسةدئ. سوندا ول قالايشا شاكةثنئث ولةثدةرئن جاتقا بئلگةن بولار ةدئ. ونئث ورنئنا شئن مانئندةگئ ميليسيونةرمةن ايتئستئرئپ قويعانئ دذرئس ةمةس پة ةدئ؟
سپةكتاكلدةگئ مئنا ءبئر جولدار تئم دورةكئ، ءارئ نانئمسئز: «...قاراسارتوأتان كةلگةن اجال وعئن دا قاسقايئپ تذرئپ، قارسئ الدئ» دةيدئ. قالايشا قاراسارتوأ ولتئرةدئ، شاكةثدئ ول قايتئپ كةلگةنگة دةيئن اتئپ تاستاعان بولسا؟!
قاراسارتوأتئث ذرپاعئ ءتئرئ. كةثةس زامانئندا دا، بذگئنگئ زاماندا دا كورنةكتئ قئزمةت اتقارئپ وتانعا ادال ةثبةك ةتئپ جذرگةن قايراتكةر. ونئث ءئشئ ورتةنةدئ. سپةكتاكلدئ قويؤشئلار ونئ تاؤئپ الئپ بةتپة-بةت سويلةسؤئنة بولاتئن ةدئ عوي. كةزئندة جازئلعان كاسسةتا تابئلؤئ دا مذمكئن عوي. ونداعئ سوزدةردئ تئثداؤ قاجةت ةمةس پة؟
وتة مادةنيةتتئ، زيالئ ازاماتتاردئث كوزئ ءتئرئ كةزئندة اكةسئن قورلاعاندارئ ادامگةرشئلئككة جاتا ما؟ وثباعان، قانئشةر، ساؤاتسئز ميليسيونةردةن زيالئ ازاماتتار تاربيةلةنئپ شئعا ما؟
جوعارئداعئ سوزدةر - اأتوردئث قيالئ. تاپ-تازا وتئرئك. شاكارئم اتامئزدئ بار-جوعئ از ؤاقئت قؤ دالادا ذستاپ، ءوز تؤئسئ (وشتةسكةن) ميليسيونةردئث اتئپ تاستاعانئن سپةكتاكلدةن شئعارئپ تاستاپ، قاراسارتوأ مارقذمدئ قارالايدئ. قانداي قيانات! ارؤاعئ اتئپ جذرمةس پة ةكةن؟ قيالدئث سوثئنان قؤئپ، ومئردة بولماعاندئ «بولدئ» دةؤدئث ءوزئ - جاؤئزدئق. ةكئ ةلدئث اراسئنا وت جاعؤ ةمةس پة؟
ارحيأتة جاتقان دةرةكتةردئث بئردة-بئرئندة جاؤاپ بةرگةن ادامداردئث اتئنان 1931 - جئلئ دا 1955 - جئلدارئ دا شاكارئم اتامئزدئ «قاراسارتوأ اتئپ ءولتئردئ» دةگةن ءسوز جوق. سول ارحيأتة پاكةتكة وراپ، اينالاسئن قولمةن تئگئپ تاستاعان ءبئر داپتةر جاتئر. سونئ قذرتئپ جئبةرمةسة دةپ قورقامئن. سول داپتةردئ ذ ق ك-نئث ءتوراعاسئ ارقئلئ رذقسات الئپ، اشئپ وقؤ كةرةك. سوندا كوپ سئرلار جاتقان شئعار.
بولاتبةك ناسةنوأ، تاريح عئلئمدارئنئث دوكتورئ، پروفةسسور، 28 تومدئق ةنسيكلوپةديالئق قازاق حالقئنئث تاريحئ تؤرالئ كئتاپتاردئث اأتورئ، مذراعاتشئ
دەرەككوز:«ايقئن» گازەتى