ذلتجاندئ پولكوأنيك
***
كةدةن ورگانئندا ءبئر جئل جذمئس ئستةگةننةن كةيئن كةزةكتئ ةثبةك دةمالئسئندا بولئپ، 2003- جئلدئث قاراشا ايئندا قايتادان جذمئسقا ةندئ شئققان كةزئم بولاتئن. كادرلار جذمئسئ بولئمئنةن سئمبات كةمةشةأ دةگةن جئگئت كابينةتكة كةلدئ دة: «گذلناز، جينال، ةرتةث سةمةيگة تةننيستةن ايماقتئق جارئسقا باراسئث»، - دةدئ. رةسپؤبليكالئق سپارتاكياداعا بارار الدئنداعئ ئرئكتةؤ جارئستارئمئزدئ وتكئزؤئمئز قاجةت دةگةن سوث، مةن سوزگة كةلمةستةن كةلئستئم.
تاثةرتةث اأتوبؤسقا كةلسةم، كئلةث جئگئتتةر وتئر. سئمباتقا قاراپ: «قئزدار قايدا؟» - دةدئم. ول كذلئپ: «قورئقپا، دةپارتامةنت نامئسئن قئزداردئث اتئنان سةن قورعايسئث»، - دةدئ. سةمةيگة قاس قارايعاندا ءبئر-اق كةلدئك. قئزمةتكةرلةردئث بارلئعئ «سةمةي» قوناقذيئنة ورنالاسئپ جاتتئ. كاسسا جانئندا تذرعان كةث يئقتئ، قارا تورئ كةلگةن اعا ماعان قاراپ: «سئمبات، مئنا قئز بالا بئزدئكئ مة؟» - دةپ، مةنئ مةثزةدئ. «ءيا، ارپا ئشئندة ءبئر ءبيدايئمئز گذلناز عوي. ول شاثعئدان دا جارئسقا قاتئسقان»، - دةپ مةنئ تانئستئرا باستادئ.
«ا، سولاي ما، جاقسئ، اينالايئن. بةرئ كةلة عوي، جةكة كؤالئگئث قايدا؟ ءبئراق مذندا بولمةلةرئ سؤئق ةكةن، سةنئ قايدا ورنالاستئرساق؟» - دةپ ويلانئپ قالدئ. ماعان جانئ اشئپ تذرعان اعانئث كئم ةكةنئن تانئمادئم. بولمةلةرئ سؤئق دةگةن سوث سئمباتقا: «وسئندا تؤعان اعايئم تذرؤشئ ةدئ، مةنئ سوندا جةتكئزئپ تاستاساثئزدار، بولدئ. ةرتةث جارئس بولاتئن جةرگة ءوزئم كةلةمئن»، - دةدئم. ونئ ةستئگةن الگئ بةيتانئس اعا: «وندا جارايدئ، جاقسئ. سئمبات، سةن كولئك تاؤئپ، قارئنداستئ ذيئنة جةتكئزئپ تاستا»، - دةپ تاپسئرما بةردئ. سويتسةم، مةن تانئماي تذرعان ازامات كةدةن سالاسئندا وزئندئك اتئ بار بةكةن تولةؤجان ذلئ نذراحمةتوأ ةكةن.
مةن دةمالئستا بولعان ؤاقئتتا بةكةن تولةؤجان ذلئنئث ءبئزدئث دةپارتامةنتكة كةدةندئك باقئلاؤدئ ذيئمداستئرؤ باسقارماسئنئث باستئعئ بولئپ تاعايئندالعانئن ةستئگةن ةدئم. ال بذگئن دةپارتامةنتتةن سپورتتئق كوماندانئ جارئسقا باستاپ كةلگةن وسئ كئسئ ةكةن. سول جارئستان قايتاردا «جالعئز قئزئمئزدئ مئنا قاقاعان سؤئقتا اأتوبؤسپةن جئبةرگةنئمئز ذيات بولار» دةپ، مةنئ جةثئل اأتوكولئككة وتئرعئزدئ.
جول ذستئندة ديناش ءتذسئپوأ دةگةن قئزمةتكةرئمئز: «بةكةن اعا، ءسئزدئ «قورقاؤلار تذندة جورتادئ» دةگةن كئتاپ جازدئ دةپ ةستئدئم. بئزگة دة ءبئر داناسئن بةرسةثئزشئ. سونئمةن قاتار ءسئز «باقتئ» كةدةنئنئث باستئعئ بولئپ ءئستةگةندة كةدةنشئلةر اراسئندا تاراپ كةتكةن اثئز بار. جول قئسقارسئن، سونئ ايتا وتئرساثئز»، - دةدئ. سول كةزدة: «وؤ، جئگئتتةر-اؤ! مةن تؤرالئ ءبئراز «سپراأكا» جيناپ قويئپسئثدار عوي»، - دةپ كذلدئ. سودان كةيئن جول بويئ جاقسئ اثگئمةلةسئپ كةلدئك. اثگئمةنئ وتة اسةرلئ ايتادئ ةكةن. ءسوز ساپتاؤئنان-اق كورگةنئ كوپ، ءبئلئمدئ جانة مادةنيةتتئ ازامات ةكةنئ بئردةن بايقالئپ تذردئ. وسئلايشا، جول ذستئندة ءبئزدئث ورتامئزعا باسقارما باستئعئ بولئپ كةلگةن ادامنئث قارا جاياؤ كةدةنشئ ةمةس ةكةنئن ءتذسئندئم.
سول جئلدارئ دةپارتامةنتتة قذجاتتاردئث مةملةكةتتئك تئلدةگئ ورئندالؤ جاعدايئ مذشكئل ةدئ. اؤدارماشئ لاؤازئمئنا جذمئسقا تذرعاندئقتان، قازاق ءتئلئنئث دةپارتامةنتتةگئ دامؤئنا جاؤاپتئمئن. «قازاق ءتئلئ» ذيئرمةسئن جذرگئزةتئن مذعالئمدةر ءارقايسئسئ ءوزئ قذراعان باعدارلامالارئمةن كةلةدئ. كةدةنشئلةردئ وقئتؤدا ارنايئ وقؤلئق نة بولماسا ادئستةمةلئك نذسقاؤلار اتئمةن جوق. بئردة مةنئ ءئسقاعازداردئ مةملةكةتتئك تئلگة كوشئرؤدة قانداي شارالار ذيئمداستئرؤ قاجةت دةگةن ماسةلةمةن دةپارتامةنت باستئعئ ةرئكجان مئرزامذحان ذلئ ءابدراحمانوأ شاقئرتتئ.
اثگئمة اراسئندا ول كةزةث-كةزةثمةن قذجاتتاردئ مةملةكةتتئك تئلدة ورئنداؤدا ارنايئ جوسپار قذرئپ، قازاق ءتئلئنئث وقئتئلؤئنا ةرةكشة كوثئل ءبولؤئمدئ تاپسئردئ. مةن باستئعئمنئث مذنداي تالاپ قويعانئنا قؤاندئم. سةبةبئ دةپارتامةنتتة باسقا ذلت وكئلدةرئن بئلاي قويعاندا، كةيبئر قازاق اعايئندارئمئزدئث وزدةرئ قازاقشا سويلةگةندئ ايتپاعاندا، امانداسا دا المايتئن.
«الدئمةن وزئمئزدةن باستاؤئمئز كةرةك. سوندئقتان كةدةنشئلةرگة ارنالعان وقؤلئق جازؤعا شاماث كةلسة، ؤنيأةرسيتةتتةن مئقتئ مذعالئم تاؤئپ، كةثةس ال، سول جاعئن دا ويلاستئر» دةپ ناقتئ تاپسئرما بةردئ. بذل تؤرالئ باسقارما باستئعئ بةكةن تولةؤجان ذلئ دا قذلاققاعئس ةدئ. تاپسئرما ويئمدا بولعانئمةن، كذندةلئكتئ قاعازدان باس كوتةرة الماي ءجذردئم. ءبئر كذنئ كابينةتكة بةكةن تولةؤجان ذلئ كئرئپ كةلدئ دة: «گذلناز، جذمئس قالاي؟ وقؤلئق قذراستئرؤ وثاي شارؤا ةمةس ةكةنئن بئلةمئن. نة تئندئرئپ جاتئرسئث؟» - دةدئ.
- ءبئراز ماتةريالداردئ جيناپ، باستاپ قويدئم. شئعئس قازاقستان مةملةكةتتئك ؤنيأةرسيتةتئنةن فيلولوگيا عئلئمئنئث كانديداتئ شئنار قذرمانبايةأامةن بئرلةسة وتئرئپ، جوسپار قذردئق، - دةدئم. سول كةزدة:
- وندا جاقسئ ةكةن. ءبئراق ءبئر ةسكةرتةتئنئ، كئتاپتا ماتئندةر، تاقئرئپتار جانة مئسالدار كةدةنشئلةر ومئرئنةن بولسئن. كئتاپتئث ئشكئ مازمذنئن سئلدئر سوزگة تولتئرساثدار، ةشكئمگة قاجةتئ بولماي، شاث باسئپ قالاتئنئن ذمئتپا»، - دةپ اعالئق اقئلئن ايتتئ. ءسوز سوثئندا «قاشان اياقتاؤ ويئثدا؟» دةپ سذراعاندا، ابدئراپ قالدئم. ول تؤرالئ ءتئپتئ ويلاماپپئن دا. يئعئمدئ قيقاث ةتكئزدئم. بةكةن اعا قاسئن جوعارئ ءبئر كوتةردئ دة: «ةسئثدة بولسئن، جذمئستئ قولعا العاندا ونئ اياقتاؤدئث كذنئن مولشةرلةي بئلسةث عانا ناتيجة شئعادئ»، - دةپ شئعئپ كةتتئ. ذيالعاننان بةتئم دؤ ةتة قالدئ. ءوزئمدئ ئثعايسئز سةزئندئم. شئنئمةن، ماعان باسشئلئقتئث اتئنان سةنئپ تاپسئرئلعان جذمئس. «ةندئ نة ئستةيمئن، قاشان جازئپ ءبئتئرؤئم كةرةك؟» دةپ قينالئپ كةتتئم. «ول وقؤلئق بولئپ شئعا ما، جوق پا؟» دةگةن ءدذدامال سذراق تا مازالاي باستادئ.
بةكةن اعانئث وسئ ءسوزئ قامشئ بولدئ. وقؤلئقتئ جازؤعا كئرئستئك. شئنار قاپانتاي قئزئ ءوزئنئث دوكتورلئق جذمئسئمةن اينالئسئپ، كوپ ؤاقئتئ بولماي ءجذردئ. سوعان قاراماستان جذمئسئنا تئثعئلئقتئ. بةلگئلةنگةن ؤاقئتتاردا كةزدةسئپ، ءبئر-ءبئرئمئزدئث ولقئلئقتارئمئزدئ تولئقتئرئپ وتئردئق. جيناعان ماتةريالدارئ جةتكئلئكتئ. ءوزئ تذركيادا ماگيستراتؤرادا وقئعان، وزگة ذلتتارعا ءتئلدئ ذيرةتؤدة تةوريالئق تا، پراكتيكالئق تا ءبئلئمئ جةتكئلئكتئ مامان. وسئلايشا، ةكئ ايدئث ئشئندة كئتاپتئث العاشقئ نذسقاسئن بةكةن تولةؤجان ذلئنا ذسئندئق. ةكئ كذننةن كةيئن مةنئ كابينةتئنة شاقئرئپ:
- وي، اينالايئن، بئراز جذمئس ئستةپسئثدةر. بارلئعئن تئثعئلئقتئ قاراپ شئقتئم. ةندئ ةرئكجان مئرزامذحان ذلئنا كورسةتةيئك. قالاي جارئققا شئعارؤ ماسةلةسئن ويلانؤ كةرةك، - دةپ شئعارئپ سالدئ.
كوپ ذزاماي ءبئز دايئنداعان «قازاق ءتئلئ: كةدةن ورگاندارئندا مةملةكةتتئك ءتئلدئ تةرةثدةتئپ وقئتؤ قذرالئ» اتتئ وقؤلئق كئتاپ بولئپ سول كةزدةگئ كةدةن كوميتةتئنئث ءتوراعاسئ بةردئبةك ساپاربايةأتئث العئ سوزئمةن جارئققا شئقتئ. الايدا كئتاپ وقئرمان قولئنا وثايلئقپةن جةتكةن جوق. ويتكةنئ كئتاپتئ شئعارؤعا قارجئ ماسةلةسئن شةشؤ جونئندة پروبلةما تؤئندادئ. سةبةبئ تؤرا كئتاپتئ وندئرئسكة بةرةمئز دةپ وتئرعان كةزدة بةردئبةك ماشبةك ذلئ قئزمةتتةن اؤئسئپ كةتتئ. ودان كةيئنگئ كةلگةن ءتوراعانئث بذل كئتاپقا نازار اؤداراتئنداي نيةتئ بولمادئ.
سول كةزدة بةكةن تولةؤجان ذلئ الگئ كئتاپتئث قولجازباسئن الئپ، استاناعا جولعا شئقتئ. ءتئل كوميتةتئنئث سول كةزدةگئ ءتوراعاسئ، فيلولوگيا عئلئمئنئث دوكتورئ، پروفةسسور باؤئرجان وماروأقا بارئپ، كئتاپتئ مةملةكةتتئك تاپسئرئسپةن جارئققا شئعارؤ ماسةلةسئن شةشئپ كةلدئ. بذل، ارينة، بةكةن تولةؤجان ذلئنئث ذلتجاندئ، انا ءتئلئنئث بولاشاعئنا شئن جذرةگئمةن الاثدايتئن ازامات ةكةندئگئنئث بةلگئسئ ةدئ.
بذل وقؤلئق قازاقشا تذسئنةتئن، اؤئزةكئ سويلةؤ ءتئلئن مةثگةرمةگةن، ءبئراق سوزدئك قورئ تومةن، قازاق ءتئلئنئث گرامماتيكاسئن جةتئك بئلمةيتئن، سول سةبةپتةن ءوز ويلارئن ةركئن جةتكئزة المايتئن ءتئل ذيرةنؤشئلةرگة ارنالعان بولاتئن.
بذگئندة اتالمئش وقؤلئق رةسپؤبليكا كولةمئندة كةدةنشئلةردئث جذمئس ذستةلئندة كذندةلئكتئ قولداناتئن كئتاپقا اينالدئ. ةگةر سول كةزدة ةرئكجان ابدراحمانوأ تاپسئرما بةرئپ، ونئ ورئنداماساق، بةكةن نذراحمةتوأ قولداؤ جاساپ، قارجئ ماسةلةسئن شةشپةسة، بةردئبةك ماشبةك ذلئ وقؤلئقتئ تذگةلئمةن وقئپ شئعئپ، پئكئرئن ايتپاسا، سول كئتاپ قاعاز نذسقاسئندا قالارئ ءسوزسئز ةدئ. وسئ ورايدا قازاقتئث پاراساتئ بيئك جانة ذلتجاندئ وسئنداي ازاماتتارئنا العئس ايتار كةز دة كةلگةن سياقتئ.
بةكةن تولةؤجان ذلئنئث انا سذتئمةن دارئعان ءتئلئ ءذشئن جانئن بةرةتئن ازامات ةكةندئگئنئث تاعئ ءبئر دالةلئ بار. ول - شئعئس قازاقستان وبلئسئ بويئنشا كةدةندئك باقئلاؤ دةپارتامةنتئندة مةملةكةتتئك ءتئلدئث دامؤئنا سةبةپكةر بولعان، تالاي جةردة قازاق ءتئلئنئث ءئسقاعازدارئندا قولدانئلئپ جذرگةن ولقئلئقتاردئ تذزةؤگة بةل شةشة كئرئسكةن كةدةنشئ. بذعان قوسا، كةيبئر «شالا قازاق» قئزمةتكةرلةرئمئز بةكةن تولةؤجان ذلئنئث الدئنا قازاق تئلئندة دايئندالعان قاعازداردئ قول قويدئرؤعا اپارعاندا قاتتئ قايمئعاتئن. كةيبئر قاعازداردئ تذگةلئمةن شيمايلاپ، قايتا جازدئراتئن.
وسئ ورايدا مئنا ءبئر جاعدايدئ ايتا كةتپةسكة بولمايدئ. 2007- جئلدئث كذزئندة بةكةن تولةؤجان ذلئ «سةمةي» كةدةن بةكةتئنئث باستئعئ مئندةتئن اتقارئپ جذرگةن كةزئندة كةدةن بةكةتئنئث مةملةكةتتئك تئلگة كوشؤئنة بايلانئستئ بارلئق قذجاتتاردئ مةملةكةتتئك تئلدة دايئنداؤ جونئندة وكئم شئعارادئ. قالاداعئ بذكئل مةملةكةتتئك ورگان باسشئلارئنا كةدةن بةكةتئنئث مةملةكةتتئك تئلگة كوشؤئنة بايلانئستئ سذراؤ حاتتاردئ مذمكئندئگئنشة مةملةكةتتئك تئلدة جئبةرگةندةرئ دذرئستئعئ جونئندة جازباشا حاباردار ةتةدئ.
ءبئر كذنئ كةدةن بةكةتئنة سئرتقئ ةكونوميكالئق قئزمةتپةن اينالئسؤشئ، ذلتئ قازاق ازاماتشا ورئس تئلئندة حات الئپ كةلةدئ. سول كةزدة حاتتئ قابئلداپ الؤشئ كةثسةدةگئ قئز الگئ قازاق ازاماتشاسئنا: «ءبئزدئث كةدةن بةكةتئندةگئ قذجاتتاردئث بارلئعئ، نةگئزئنةن، مةملةكةتتئك تئلدة دايئندالادئ. سوندئقتان دا مئنا حاتئثئزدئ مةملةكةتتئك تئلدة جازؤعا مذمكئندئگئثئز بار ما؟» دةپ ءوتئنئش بئلدئرةدئ. سول كةزدة الگئ ازاماتشا بذلقان-تالقان اشؤلانئپ، بةكةن تولةؤجان ذلئنئث ذستئنةن پروكؤراتؤراعا ارئز جازادئ.
سول ارئزدان كةيئن پروكؤراتؤرادان كةلگةن تةكسةرؤشئ قازاق جئگئتئ ءوزئنئث جازعان انئقتاماسئندا «كةدةن بةكةتئنئث باستئعئ مئندةتئن اتقارؤشئ ب.نذراحمةتوأ وسئنداي وكئم شئعارؤئ ارقئلئ ازاماتتاردئث كونستيتؤسيالئق قذقئقتارئن بذزئپ قانا قويماي، ذلت ارازدئعئن قوزدئرؤئ مذمكئن» دةگةن سياقتئ سوزدةردئ جازئپتئ. انئقتامانئ وقئپ، تانئسقان كةزدة ئزادان جارئلئپ كةتة جازداعان بةكةن تولةؤجان ذلئ تةكسةرؤشئ جئگئتكة: «ةگةر سةن ءوز تئلئثة جانئث اشئمايتئن ازامات بولساث، وندا ةرتةث ءوز وتانئثدئ ساتاسئث. ءتئلئم ءذشئن جانئم ساداعا، قولئثنان كةلگةنئثدئ جاساپ ال» دةپ كابينةتئنةن قؤئپ شئعئپتئ.
سودان كةيئن سةمةي قالالئق پروكؤراتؤراسئنان كةدةندئك باقئلاؤ دةپارتامةنتئنة بةكةن نذراحمةتوأتئث شئعارعان وكئمئنة قارسئلئق بئلدئرگةن تةكسةرؤ قورئتئندئسئ ءتذستئ. وندا بةكةن تولةؤجان ذلئن تارتئپتئك جازاعا تارتؤ ماسةلةسئ دة قويئلعان ةكةن. بذل ماسةلة ؤشئعئپ بارئپ، دةپارتامةنتتئث تارتئپتئك كةثةسئنة دةيئن جةتتئ. ءساتئن سالعاندا، دةپارتامةنت باسشئلئعئ بةكةن تولةؤجان ذلئنئث وسئنداي ذلتجاندئ ارةكةتئنة تذسئنئستئكپةن قاراپ، تارتئپتئك جازالاؤدان امان الئپ قالدئ. سول تارتئپتئك كةثةستة ءسوز العان بةكةن تولةؤجان ذلئ: «ةگةر دة ءوزئمئز قازاق بولا تذرئپ، مةملةكةتتئك ءتئلدئ دامئتؤ بارئسئندا پاتريوتتئق تانئتقان ازاماتتاردئث ذستئنةن ارئز جازئپ، جازالاؤ شارالارئنا تارتاتئن بولساق، وندا ءتئلدئث پروبلةماسئن شةشؤ ءذشئن تالاي عاسئرلار كةرةك»، - دةپتئ اشئنا.
بئردة بةكةن تولةؤجان ذلئنئث «ايقئن» گازةتئندة شئققان ءتئل پروبلةمالارئنا بايلانئستئ «رؤح پةن نيةت ساي كةلسة» اتتئ ماقالاسئن جانة «انا ءتئلئ» گازةتئنة بةرگةن «مةنئ ءتئلئمدئ قولداعانئم ءذشئن جازالاماق بولدئ» دةگةن تاقئرئپتاعئ سذحباتئن وقئپ شئعئپ، حابارلاستئم. ول كةزدة بالا كذتئمئنة بايلانئستئ دةمالئستا بولاتئنمئن. ماقالادا ايتئلعان پروبلةمالار ماعان ذلكةن اسةر ةتتئ. بئردةن داؤئسئمدئ تانئپ، بالا-شاعا اماندئعئن سذراپ جاتئر. «دةموگرافيامئزدئ دامئتئپ، قازاق تئلئندة سويلةيتئن ذرپاقتئ كوبةيتئپ جاتئرسئث با؟» - دةپ قالجئثداپ قويادئ.
سول كذنئ كوثئلئم قذلازي وتئرئپ، كذندةلئگئمة مئنا جولداردئ جازئپپئن: «...24.03.09. بةكةن تولةؤجان ذلئ! ءسئزدئث ماقالاثئزداعئ كةؤدةثئزدئ كةرگةن اسقاق رؤحتئ، كوكئرةگئثئزدئ كةرنةگةن اششئ شئندئقتئ وقي وتئرئپ، اشئنئپ كةتتئم. تةگئ قازاق بولا تذرا، ازاماتتئق رؤحئ، قازاقتئق بولمئسئ جوق، «تئرناقشاداعئ» قازاق جئگئتئنئث نامئسسئزدئعئنا، وي-جةتةسئ كوز الدئنداعئ ءبئر قارئس جةرگة عانا جةتةتئن، بولاشاق ذرپاعئنئث، ذلتئنئث جاعدايئنا نةمقذرايدئ قارايتئنئنا كئجئندئم.
الايدا، اعا، «وسئعان ئستةر قانداي امال بار؟» دةپ ويلانامئن. ارينة، تذيئقتان شئعار جول قاشاندا تابئلادئ عوي. كذندةلئكتئ جذمئستا وزگة ذلتتئ قايدام، ءوزئمئزدئث كةيبئر قازاق جئگئتتةرئنئث نامئسسئزدئعئنا كؤا بولدئم. كةيبئرةؤلةرئمةن قاتتئ رةنجئسئپ قالعان كذندةرئم دة بولدئ. ءسئز «سةمةي» كةدةنئنة اؤئسئپ كةتكةندة «ةندئ ءبئزدئ كئم قولدايدئ؟» دةگةنئمئز دة - اقيقات.
كوپتةگةن مةملةكةتتئك مةكةمةلةردة قذجات جذگئ ءبئر اؤدارماشئنئث موينئنا جذكتةلئپ، سودان اسا الماي جاتقان جوق پا؟ جئلاتاتئنئ سول، مةملةكةتتئك تئلگة كةلگةندة، زاثدا جازئلعان قاتار قولدانئلاتئن «رةسمي» ءتئل باپتارئنان اسا المايمئز. ورئستئلدئلةردئث وزئنة قاجةتئن عانا ةكشةپ الا الاتئن تارماقتار جازئلعان ءبئر جةردة «تئلدةر»، تاعئ ءبئر جةردة «ءتئل تؤرالئ» دةپ جازئلعان تذسئنئكسئز زاثئمئز بار. ونئ وزئمئزگة قارسئ قارؤ رةتئندة قولدانئپ، تئقئرتقان جوق پا؟..» دةپ اياقتالماي قالئپتئ.
بةكةن تولةؤجان ذلئنئث تاعئ ءبئر قئرئ - كةدةن ورگاندارئندا قولدانئلاتئن نورماتيأتئك-قذقئقتئق اكتئلةردئ توپتاستئرعان، سئرتقئ ةكونوميكالئق قئزمةتكةرلةردئث ءجيئ قوياتئن سذراقتارئنا جاؤاپ بةرةتئن وقؤلئقتئث اأتورئ ةكةندئگئن بئرةؤ بئلسة، بئرةؤ بئلمةيدئ. استانادا قارجئ پوليسياسئ اكادةمياسئندا سئرتتاي وقئپ جذرگةندة، كةدةن سالاسئندا قازاقستاندئق اأتورلاردئث وقؤلئعئ از ةكةندئگئنة كوزئمئز جةتتئ.
كئتاپحاناشئ قولئمئزعا ةمتيحانعا ناعئز «شپارگالكا» دةپ بةكةن نذراحمةتوأتئث «كةدةن ءئسئ بويئنشا سذراقتار مةن جاؤاپتار» اتتئ قازاق جانة ورئس تئلئندةگئ 2000- جئلئ «جةتئ جارعئ» باسپاسئنان جارئق كورگةن وقؤلئقتئ ذستاتتئ. كؤرستاستارئم قؤانئپ كةتتئ، ال مةنئ ماقتانئش كةرنةپ: «جئگئتتةر، ول ءبئزدئث دةپارتامةنتتة ئستةيتئن بةكةن تولةؤجان ذلئ عوي. مةن تانيمئن»، - دةپپئن. ولار ماعان: «سةن باقئتتئ ةكةنسئث. وندا شاقئرتئپ كةثةس الايئق، ءبئزدئ گوسقا اأتوردئث ءوزئ دايئندادئ دةمةيمئز بة؟» - دةپ، قالجئثداسئپ جاتئر.
وسئ ؤاقئتقا دةيئن وقؤلئعئ بارئن جانة قازاقستان جؤرناليستةر وداعئنئث مذشةسئ، س.بةردئقذلوأ اتئنداعئ سئيلئقتئث لاؤرةاتئ ةكةنئن دة بئلمةپپئن. ذيات-اي. جذمئسقا كةلگةن سوث، بةكةن اعاعا كؤرستاستار اتئنان العئسئمدئ ءبئلدئردئم. «وقؤلئقتئث ماعان كوپ كومةگئ ءتيدئ، مةملةكةتتئك ةمتيحاننان «بةس» الدئم، سئزگة راقمةت»، - دةدئم.
بذل وقؤلئق 2009 - جئلئ كةدةن زاثناماسئنداعئ وزگةرئستةر مةن تولئقتئرؤلاردئث نةگئزئندة كوپشئلئكتئث سذراؤئ بويئنشا ةكئنشئ مارتة جارئققا شئقتئ. كةدةن ءئسئ سالاسئندا وقئپ جذرگةن ستؤدةنتتةردئث قولئنا ذستاپ، سةسسيادا جاستاپ جاتئپ وقيتئن وقؤلئعئنا اينالدئ. جوعارئ وقؤ ورئندارئندا ساباق بةرةتئن تةورةتيك وقئتؤشئلاردئث دارئسئنةن پراكتيك كةدةنشئنئث وقؤلئعئ الدةقايدا سذرانئسقا ية ةكةندئگئن وندئرئستئك تاجئريبةدةن وتؤگة كةلگةن ستؤدةنتتةردئث ايتقاندارئنان تالاي ةستئدئك.
قاؤئرت جذمئسقا قاراماستان، وقؤلئقتئ قايتا قولعا الئپ، وثدةپ، تاپسئرمالارئن جان-جاقتئ قاراستئرعان. كةدةندة دة پروفةسسورلارعا بةرگئسئز، وسئنداي ءوز كاسئبئنة بةرئك، مئقتئ مامان بار. جذمئستا كةزدةسةتئن اؤئرتپالئقتا، اؤدارماداعئ تةرميندةردئث قولدانئسئندا قينالعاندا بةكةن تولةؤجان ذلئنا جذگئنةتئنئمئز انئق. قاشاندا قولداؤ كورسةتئپ، رؤحئثدئ كوتةرئپ وتئرادئ. سونئمةن قاتار قازاقتئث اقئن-جازؤشئلارئ، ذزةثگئلةس دوستارئ ومئرئنةن قئزئقتئ وقيعالاردئ ايتئپ، شارشاعانئثدئ سةرپئلتؤگة دة ؤاقئت تابادئ.
كةدةندة مةنةن باسقا قانشاما جئگئتتةر مةن قئزداردئث «سول اعامئزدئث تالاي قامقورلئعئن كوردئم»، «سول كئسئنئث ادئلدئگئنئث ارقاسئندا جذمئستا امان قالعان ةدئم»، «مةنئ جذمئسقا الدئرعان سول كئسئ ةدئ» دةيتئندةرئ دة از ةمةس. «جاقسئنئث جاقسئلئعئن ايت، نذرئ تاسئسئن» دةمةي مة. تئزة بةرسةك، جةتئمدةرگة جةبةؤ بولئپ، جاناشئرئ جوقتارعا اعالئق قامقورلئعئن كورسةتكةن تذستارئ دا جةتةرلئك.
ءبئزدئث كةيئپكةرئمئز كةدةن سالاسئندا ءتئل جاناشئرئ عانا ةمةس، بئلئكتئ باسشئ ةكةندئگئن تالاي مارتة دالةلدةي ءبئلدئ. اتاپ ايتساق، 2002- جئلدئث 25- قاثتارئندا ةلباسئ بارلئق دةثگةيدةگئ اكئمدةرمةن وتكئزئلگةن جينالئستا سويلةگةن سوزئندة قئتايمةن شةكارادا ورنالاسقان كةدةندةردئث جذمئسئن قاتتئ سئنعا العان بولاتئن. وسئ سئننان كةيئن قئتايمةن شةكارادا ورنالاسقان بةس كةدةننئث باستئقتارئ ءبئر كذندة قئزمةتتةرئنةن بوساتئلدئ. سول كةزدة شئعئس قازاقستان وبلئستئق باس كةدةن باسقارماسئ باسشئلئعئنئث ذسئنؤئ بويئنشا مةملةكةتتئك كئرئس ءمينيسترئ زةينوللا كاكئمجانوأ بةكةن تولةؤجان ذلئنا ذلكةن سةنئم ارتئپ، «باقتئ» كةدةنئنة باستئق ةتئپ تاعايئندادئ.
سول جئلدارئ «باقتئ» كةدةنئندة كةدةندئك تولةمدةردئث اي سايئنعئ مولشةرئ 3 ميلليون تةثگةدةن عانا اسقان ةكةن. بذل كورسةتكئش بةكةن تولةؤجان ذلئنئث تاباندئ دا قاعيداتشئل باسشئلئعئنئث ناتيجةسئندة 20 ميلليوننان اسئپ، كةدةندئك تولةمدةردئث ءوسئمئ 600 پايئزعا كوتةرئلدئ. كونترابانداعا قارسئ كذرةستة دة بئرنةشة قئلمئستئق ارةكةتتةردئث بةتئ اشئلئپ، قانشاما ميلليون تةثگةنئث زاتتارئ تاركئلةندئ. بذل - نةگئزگئ قئزمةت سالاسئنداعئ بةكةن تولةؤجان ذلئنئث ءبئر قئرئ عانا.
بةكةن تولةؤجان ذلئ قئزمةت بارئسئندا ةش نارسةنئ نازاردان تئس قالدئرماؤعا تئرئسادئ. اسئرةسة قئزمةتكةرلةردئث تذرمئس جاعدايئنا ةرةكشة كوثئل بولؤدة ول كئسئدةن ذيرةنةتئن جاعدايلار وتة كوپ. اتاپ ايتساق، «باقتئ» كةدةنئندة باستئق بولئپ قئزمةت ئستةپ جذرگةن كةزئندة سول كةدةندة جذرگئزؤشئ بولئپ قئزمةت ئستةيتئن ذسةن مذقئشةأ ةسئمدئ جئگئت كةلئپ: «ذيلةنةيئن دةپ ةدئم. كومةكتةسةتئن اكة-شةشةم دة جوق. سوعان قولعابئس جاساي الاسئز با؟» - دةپ ءوتئنئش ايتئپتئ. سول كةزدة بةكةن تولةؤجان ذلئ: «سةن ةشتةثةدةن ساسپا. تةك ذيلةنةم دةگةن ويئثنان اينئپ قالئپ جذرمةشئ. تويئثدئ ءوزئمئز كوتةرئپ الامئز. مارقذم اتا-اناثنئث ورنئنا باس قذدا بولئپ ءوزئم بارامئن»، - دةپتئ.
ءسويتئپ، بةكةن تولةؤجان ذلئ ايتقان سوزئندة تذرئپ، ذسةننئث قذدالئعئنا ءوزئ باس قذدا بولئپ بارادئ. باقتئ اؤئلئندا ةستة قالارلئقتاي ذلكةن توي وتةدئ. تويعا اتاقتئ «عيبرات شوؤ» توبئن شاقئرتئپ، تويدئ عيبرات ازؤبايةأتئث ءوزئ جذرگئزئپتئ. سول كةزدة بذكئل باقتئ اؤئلئنئث حالقئ ريزا بولسا كةرةك. ال ذسةننئث جالعئز اپكةسئ كوزئنة جاس الئپ، بةكةن تولةؤجان ذلئنا انالئق العئسئن ءبئلدئرئپتئ.
بةكةن تولةؤجان ذلئنئث اؤزئنان «اللاعا تاؤبة»، «قذدايعا شذكئر» دةگةن سوزدةردئ ءجيئ ةستيسئث. ءوزئ تازا ءدئن جولئندا جذرمةسة دة، شاريعات زاثدارئن، يماندئلئق شارالارئن جاقسئ بئلةدئ. بار نارسةگة قاناعاتشئللئق تذرعئسئنان قارايدئ. قذران دا وقي الادئ. وسئ ورايدا ول كئسئنئث يماندئلئققا بايلانئستئ مئنا ءبئر ادامگةرشئلئك قاسيةتئن ةرةكشة اتاپ ءوتؤدئ ءجون كوردئم.
وقيعا بئلاي بولعان. «باقتئ» كةدةنئندة باستئق بولئپ جذرگةن كةزئندة ءوزئنئث قاراماعئندا ئستةيتئن سةرئك تةزةكوأ دةگةن مئقتئ ازامات قابئلداؤئنا كةلئپ: «بةكةن اعا! اؤئلدان مةشئت سالدئرسام با دةپ ويلاپ ءجذر ةدئم. سول ءذشئن كةزةكتئ ةثبةك دةمالئسئنا جئبةرسةثئز»، - دةپ ءوتئنئش ايتادئ. سول كةزدة بةكةن تولةؤجان ذلئ: «مئنا نيةتئث كةرةمةت قوي. اللانئث ءذيئن سالؤ دةگةنئث - ذلكةن يماندئلئقتئث بةلگئسئ. سوندئقتان دا سةن ةثبةك دةمالئسئن الماي-اق كةتة بةر. مةن سةنئ جذمئستا بار دةپ ةسةپتةيمئن»، - دةپتئ.
وكئنئشكة وراي، سةرئك تةزةكوأ مةشئتتئث ئرگةتاسئن قذيئپ بئتكةن كةزدة كةنةتتةن قايتئس بولئپ كةتةدئ. ةندئ سول مةشئتتئث قذرئلئسئن اياعئنا دةيئن جةتكئزؤ ماسةلةسئ بئرگة جذرگةن جولداستارئن قاتتئ الاثداتادئ. سول كةزدة بةكةن تولةؤجان ذلئ سةرئك مارقذمدئ تانيتئن جانة بئرگة قئزمةت ئستةيتئن جئگئتتةردئث باسئن قوسئپ: «ازاماتتار! سةرئك مارقذمنئث مةشئت سالسام دةگةن نيةتئ جذزةگة اسپاي قالايئن دةپ تذر. سوندئقتان دا ءبارئمئز جابئلئپ، بئردةثة جاسايئق. اللانئث الدئندا بئزگة دة ساؤاپ بولسئن. سةرئك مارقذم باقي دذنيةدة الاثسئز جاتسئن»، - دةپتئ. جئگئتتةردئث ءبارئ بةكةن تولةؤجان ذلئنئث بذل ذسئنئسئن ءبئراؤئزدان قولداپتئ. ءسويتئپ، 2002 - جئلدئث قئركذيةك ايئندا اياگوز اؤدانئنئث اقتوعاي بةكةتئندة سول مةشئتتئث سالتاناتتئ اشئلؤ ءراسئمئ بولئپ، اللانئث حالئقتئ يماندئلئققا شاقئراتئن تاعئ ءبئر ءذيئ بوي كوتةردئ. ارينة، مذنداي شاراپاتتئلئق - كةث پةيئلدئ، جذرةگئندة يمانئ بار ادامداردئث عانا قولئنان كةلةتئن ءئس.
قئزمةت بارئسئندا بئزدةر بةكةن تولةؤجان ذلئنان كوپ نارسة ذيرةندئك. ول بئلئكتئ ذيئمداستئرؤشئ، ةثبةكقور جانة يدةياسئ كوپ ادام. كةدةن سالاسئندا جذرسة دة، قولئنان قالامئن تاستامايدئ. ارئپتةس اعامئزدئث قالامئنان شئققان ءارتذرلئ جانرداعئ ماقالالاردئ بارئمئز جاپئرئلا وقيمئز. ءتئپتئ كةيدة سول كئسئ سياقتئ قولئمئزدان جازؤ كةلسة عوي دةپ تة ارماندايمئز. سوندئقتان دا ءبئز كةدةن سالاسئنئث ناعئز پولكوأنيگئ دةؤگة لايئق وسئنداي ادامگةرشئلئگئ مول، ذلتجاندئ ازاماتپةن قئزمةتتةس بولئپ جذرگةنئمئزدئ ماقتان تذتامئز.
گذلناز بايقاداموأا، شئعئس قازاقستان وبئلئسئ كةدةندئك باقئلاؤ دةپارتامةنتئ ذيئمداستئرؤ جذمئستارئ جانة باقئلاؤ ءبولئمئنئث باستئعئ، فيلولوگيا عئلئمئنئث كانديداتئ
«الاش ايناسئ» گازةتئ