گيمالاي اسقان قازاقتار
سونئمةن
ساؤد ارابياسئ كورولدئگئندةگئ جاثادان اشئلعان ةلشئلئگئمئزدة قئزمةت ةتئپ جذرگةن كةزئم. 1998 - جئلدئث سوثئندا قازاقتئث تذثعئش تاريحشئسئ، كورنةكتئ مةملةكةت قايراتكةرئ، عالئم، اقئن مذحاممةد حايدار دؤلاتيدئث زيراتئن ئزدةپ ءذندئستانعا، ودان ءارئ گيمالاي تاؤلارئنئث ءبئر سئلةمئ - پير پاندجال جوتالارئنئث اراسئنداعئ جازئقتاعئ جاممؤ كاشمير شتاتئنئث استاناسئ سريناگاردا بولدئم. ونداعئ «مازار-ي سالاتيننةن» - «سذلتاندار زيراتئنان» اتالمئش ذلكةن پاراسات يةسئنئث زيراتئن تاپقان سوث، ول حاقئندا قازاقستان رةسپؤبليكاسئنئث سول كةزدةگئ سئرتقئ ئستةر ءمينيسترئ ق.ك.توقايةأقا جانة ةلئمئزدئث ذلتتئق عئلئم اكادةمياسئنئث پرةزيدةنتئ أ.س.شكولنيككة ةلشئلئك اتئنان ارنايئ حات جازدئق. سودان م.ح.دؤلاتيدئث زيراتئن قالاي تاپقانئم تؤرالئ ةلئمئزدئث ءبئرقاتار گازةتتةرئ جازئپ، جذرت جاقسئ جاثالئقتان قذلاعدار بولئپ قالعان. بذل زور ؤاقيعاعا قئزئعا قاراؤشئلار دا كوبةيدئ.
1999 - جئلئ م.ح.دؤلاتيدئث 500 جئلدئق تويئن يؤنةسكو شةثبةرئندة اتاپ ءوتؤ ءذشئن مةملةكةت قايراتكةرئ، دؤلاتي قوعامدئق قورئنئث پرةزيدةنتئ ا.اسقاروأ اعامئز ءذندئستانعا باراتئن قازاقستان دةلةگاسياسئن ذيئمداستئرؤعا ذيئتقئلئق ةتئپ، ءبئر توپ ازامات ءذندئستانعا رةسمي ساپارعا شئعاتئن بولئپتئ. ول دةلةگاسيانئث جةتةكشئسئ م.ح.دؤلاتي اتئنداعئ تاراز ؤنيأةرسيتةتئنئث رةكتورئ، پروفةسسور ؤ.بيشئمبايةأ، قوعام قايراتكةرئ مةسةنات م.دايئربةكوأ، م.ح.دؤلاتي قورئنئث ديرةكتورئ م.قازئبةك، تيگراحاؤد فيرماسئنئث باس ديرةكتورئ ءا.جاؤجذرةك، تاراز ؤنيأةرسيتةتئنئث ذستازئ ا.ءابدؤالئ، جامبئل وبلئستئق «اقجول» گازةتئ رةداكتورئنئث ورئنباسارئ ب.ابئلدايةأ، شئعئستانؤ ينستيتؤتئنئث قئزمةتكةرئ ت.بةيسةنبيةأ ءذندئستانعا، ودان ءارئ قاراي كاشميرگة بارئپ قايتؤعا جينالئپتئ. اسانباي اسقاروأ اعامئز ةر-ريادتاعئ ماعان حات جولداپ، ويشئل زيراتئن تاپقانئما ريزاشئلئق بئلدئرة كةلة، الماتئدان جولعا دايئندالئپ جاتقان توپتئ باستاپ كاشميرگة تاعئ دا بارئپ قايتؤعا ذسئنئس جاساپتئ. مةن كةلئستئم. سئرتقئ ئستةر مينيسترلئگئ دة ذسئنئستئ قولدادئ. سونئمةن، 1999 - جئلدئث ماؤسئمئندا مةن ةر-ريادتان بومبةي ارقئلئ، ال قازاقستاننان شئققان توپ قئرعئزستاننئث ماناس اؤةجايئنان ذشئپ شئعئپ، دةليدة كةزدةستئك.
اؤةجايدان قازاقستاننئث ءذندئستانداعئ ةلشئلئگئنئث سول كةزدةگئ ةكئنشئ حاتشئسئ مذرسالنابي تذياقبايةأ ءئنئمئز قارسئ الدئ. العاش كةلگةنئمدة دة وسئ ازامات ماعان ذلكةن قولعابئس جاساعان ةدئ. الماتئلئقتار مةنةن جارتئ كذن بذرئن كةلگةن ةكةن. ةكئنشئ كذنئ الدئن الا جوسپارلانعانداي، دةلي ؤنيأةرسيتةتئندة كةزدةسؤ ءوتتئ. وندا قازاقستاننئث تاريحئ، مادةنيةتئ مةن ادةبيةتئ، ارينة، مذحاممةد حايدار دؤلاتيدئث ءومئر جولئ ءسوز بولدئ. دةليلئكتةر وتة جئلئ قارسئ الدئ. سذراقتارئنان ةلئمئزگة دةگةن قذرمةتئ ءبئلئنئپ تذردئ. سودان دةليدةگئ تاريحي جةرلةر - قئزئل قامال، هذمايئن كةسةنةسئ، سونداي-اق تذعلاقاباد قالاشئعئنا باردئق. وسئلاردئث بارلئعئنئث دا ورتالئق ازيا مةن وندا تذراتئن حالئقتاردئث تاريحئ ءهام مادةنيةتئمةن دة تئكةلةي قاتئسئ بارئن ايتا كةتكةن ءجون.
كةلةسئ كذنئ تاثةرتةث بيلةت جوق بولعاندئقتان، ةكئ ذشاققا ءبولئنئپ، ينديرا گاندي اؤةجايئنان كاشمير شتاتئنا ذشئپ شئقتئق. ءبئر جارئم ساعاتتان سوث پير پاندجال جوتالارئنان اسئپ، سريناگار شاهارئنئث اؤةجايئنا جايلئ قوندئق. ءبئزدئ كاشميردئث رةسمي كئسئلةرئ كذتئپ الدئ. دةليدة مي قايناتار ئستئق بولسا، مذندا تاؤلئ ايماق بولعاندئقتان، قوثئر سالقئن. سريناگاردئث سولتذستئك شئعئسئندا سوزئلئپ جاتقان دال كولئنئث جيةگئنة بايلانعان ساندال اعاشئنان جاسالعان، كئسئگة ةرةكشة تابيعي احؤال جاسايتئن كةمة-وتةلدةردئث بئرئنة كةلئپ جايعاستئق. اؤةجايدان قارسئ العان كئسئلةرمةن بئرگة بئزدةر وتئرعان ءاربئر ماشينانئث الدئندا، جذرگئزؤشئنئث قاسئندا قولئندا اأتوماتئ بار سارباز جايعاستئ. شتات اسكةري جاعدايدا تذرعانئن سةزدئك. ءاربئر ءجذز مةتر سايئن قارؤلئ سولدات جاعدايدئ باقئلاپ تذر. كاشمير جانة جاممؤ شتاتئ مازاسئز جاعدايدا ةكةن. اؤئق-اؤئق اسكةري قاقتئعئس، اؤةدةگئ ذشاقتئ اتئپ ءتذسئرؤ وقيعالارئ ءجيئ قايتالانئپ، ايماقتا تئنئشتئق جوق كورئندئ. بذل پاكستانمةن ةكئ اراداعئ كةلئسپةؤشئلئكتئث سالدارئ ةكةنئن بئلدئك. دةلةگاسيانئث قاؤئپسئزدئگئن قامتاماسئز ةتئپ جذرگةنئنئث ءمانئسئن تذسئندئك.
ذلئ عالئم جةرلةنگةن «مازار-ي سالاتين» - «سذلتاندار زيراتئنا» كةلةسئ كذنئ تاثةرتةث شئقتئق. ول گيمالايدان باستاؤ الاتئن جةلام وزةنئنئث بذرالاثداپ اعاتئن تذسئندا. ول جةرگة ةسكئ شاهارداعئ ءبئر كوشةنئ جارئپ ءوتئپ جةتتئك. «مازار-ي سالاتيندئ» وتكةن 1997 - جئلئ جةلتوقساندا وسئندا ارنايئ كةلگةنئمدة كورگةنمئن. مذحاممةد حايداردئث زيراتئن وسئ قابئرستاننئث سولتذستئك جاعئنداعئ بيئكتةؤ جةردةن تاپقانمئن. سونئمةن، «سذلتاندار زيراتئندامئز».
ذلئ بابا زيراتئندا
مئرزا حايدار 1551 - جئلئ قازا تاپقان سوث قويئلعان اؤةلگئ قذلپئتاستئ بئلتئر كورگةنئمدة ةتةك جاعئ سئنئپ قذلاپ جاتقان ةدئ. ول جوندةلئپتئ. 1822 - جئلئ انگليا پاتشايئمئنئث ءذندئستانداعئ اتبةگئسئ، ساياحاتشئ ؤيليام مؤركرافت وسئ زيراتقا ايالداپ، ارنايئ تاپسئرما بةرئپ قويدئرعان ةكئنشئ قذلپئتاسقا بةتون راما جاسالئپتئ. قازاقستاننان ارنايئ دةلةگاسيا كةلةدئ دةگةن سوث ذكئمةت ورئندارئ مئرزا حايداردئث زيراتئن ءسال دة بولسا كذتئمگة العانئ بايقالادئ. بئزدةر زيراتتا 27 - مامئر كذنئ بولئپ، بابامئزدئث باسئندا رؤحئنا ارناپ قذران باعئشتادئق. كاشميرلئكتةر ءداستذر بويئنشا شامدئ تذتئندةتئپ، زيراتتئث بةتئنة لةگةندةگئ راؤشاننئث القئزئل جاپئراقتارئن سةبةلةدئ. زيرات بةتئنة القئزئل راؤشان گذلئنئث جاپئراقتارئ جاؤعانداي اسةردة تذردئق.
مازار-ي سالاتيندة ذزاق كئدئرة المادئق. ءبئزدئث قاؤئپسئزدئگئمئزگة جاؤاپ بةرةتئن كاشميرلئكتةر:
- تةز كةتةيئك، «مازار-ي سالاتيندة» شةتةلدئكتةر بار دةگةندئ ةستئپ، لاثكةستةر شابؤئلداماقشئ كورئنةدئ. بذل جةردةن جئلدام كةتپةسةك بولمايدئ، - دةيدئ. ءبئز ءذرپيئسئپ قالدئق.
ءؤاليحان بيشئمبايةأ وتئرا قالئپ اسانباي اسقاروأتئث ءوتئنئشئ بويئنشا دةپ مذحاممةد حايدار بابانئث رؤحئنا ارناپ قذران وقي باستادئ. ريزا بولئپ قالدئق. كاشميرگة اتتاناردا اسانباي اعامئز ءؤاليحان بيشئمبايةأقا سريناگارعا بارعان سوث، ذلئ عالئم زيراتئندا مةنئث اتئمنان دا قذران وقئ دةپ اماناتتاعان ةكةن. ريزا بولعانئمئز، ءؤاليحان باؤئرئمئزدئث قاؤئپتئ ءسات تؤسا دا ؤادةسئنة بةرئكتئك تانئتئپ اماناتتئ ورئنداعانئ.
ةرتةثئنة كاشمير ؤنيأةرسيتةتئندة يؤنةسكو-نئث، ءذندئستاننئث عئلئم جانة ءبئلئم مينيسترلئگئ مةن قازاقستاننئث ءذندئستانداعئ ةلشئلئگئنئث ذيئمداستئرؤئمةن حالئقارالئق كونفةرةنسيا ءوتتئ. بذل، شئنئندا دا، كاشميرلئكتةر كذتپةگةن، ويلاماعان تاريحي وقيعا بولدئ. ولگةنئمئز ءتئرئلئپ، وشكةنئمئز قايتا جاندئ. بئزدةر مئرزا حايدار دؤلاتي تؤرالئ، ال كاشميرلئكتةر وسئندا پاتشا بولعان كةمةثگةر تؤرالئ ويلارئن ورتاعا سالدئ. ءبئز بئلة بةرمةيتئن ءبئراز جايتتةرگة قانئق بولدئق. مئرزا حايدار كاشميرگة ذلكةن ونةر، وركةنيةت، ءبئلئم، مادةنيةت اكةلگةن. باق، باؤ-باقشا، اعاش ةككئزگةن عالئم بابا كاشمير بالالارئ ءذشئن مةكتةپ اشتئرئپ، وقؤعا تذگةل بارؤئنا دةيئن قاداعالاعان. مئرزا حايداردئث وسئنداي جانة تاعئ دا باسقا يگئلئكتئ ئستةرئن كاشمير عالئمدارئ ذلكةن ريزاشئلئقپةن باياندادئ. ال ءبئز ولاردئث مئرزا حايداردئ ذمئتپاي، زيراتئن كذتئمگة الئپ وتئرعاندارئ ءذشئن راحمةتئمئزدئ ايتئپ، ريزاشئلئعئمئزدئ بئلدئردئك.
تارازدان دؤلاتي ةسكةرتكئشئنئث تذبئنةن الئپ كةلگةن توپئراقتئ ذلئ عالئم زيراتئنا سالئپ، داثقتئ بابامئز جاتقان جةردئث توپئراعئن تؤعان جةرگة الئپ قايتؤ ءذشئن الدئق. سونداي-اق زيراتقا ءبئر ءتذپ جؤساندئ دا قويدئق.
ؤنيأةرسيتةت حولئنا مئرزا حايداردئث قئزئل بارقئتپةن كومكةرئلگةن «تاريح-ي راشيديئنئث» XVI عاسئردا كوشئرئلگةن قولجازبالارئنئث ءبئر نذسقاسئ قويئلئپتئ. قولجازبانئث ذلكةن تاراؤلارئ ءتذرلئ-ءتذستئ ةتئپ ورنةكتةلئپتئ. سول كذن ءسويتئپ عئلئمي جينالئسپةن ءوتتئ.
كول جاعاسئنداعئ قوناق ءذيئمئز سريناگاردئث سولتذستئك جاعئندا تاؤ ةتةگئنة جاقئن ةكةن.
كولدئث ءذستئن لوتوس گذلدةرئ جايلاپ العان. ءتئپتئ جايئلا وسكةنئ سونشا، ذلكةن كولدئ «تذنشئقتئرا» باستاعان دةؤگة بولادئ.
عذلاما جذرگةن جةر
كةلةسئ كذنئ كاشميردئث باس ءمينيسترئ ءابدؤللا فارؤح مئرزا رةزيدةنسياسئنا شاقئرئپ، ارنايئ قوناقاسئ بةردئ. وعان شتاتتئث وقؤ، عئلئم، ءبئلئم، تؤريزم، دةنساؤلئق، اؤئل شارؤاشئلئعئ جانة باسقا دا بئرنةشة مينيسترلةرئ مةن كاشمير ؤنيأةرسيتةتئنئث رةكتورئ م.قاديري جانة ءبئرقاتار عالئمدار، جاممؤ جانة كاشمير شتاتئنئث گؤبةرناتورئ تريش سالسينا قاتئستئ.
ءابدؤللا فارؤحتئث اكةسئ دة 1950-جئلدارئ كاشميردئث پرةمةرئ بولعان. ول قئتايداعئ الاساپئران كةزئندة قاشئپ شئعئپ جول ازابئنا ذشئراعان، توسقاؤئلدارعا كةزئگئپ، ازئپ-اشئپ ولگةنئ ءولئپ، قالعانئ قالئپ تيبةت ارقئلئ كاشميرگة ارةث سذلدةلةرئن سذيرةتئپ جةتكةن قئتايلئق قانداستارئمئزدئ جاقسئ قارسئ العانئن، قامقورلئق جاساعانئن كةيئنئرةك حاسةن ءورالتاي مةن حاليفا التايدئث وزدةرئنةن ةستئپ، جازبالارئنان وقئعانئم بار. ءسويتئپ، كاشميردئث وسئ كذنگئ باسشئسئنا ءساتئن تاؤئپ اكةسئنئث قازاقتارعا كورسةتكةن ادامگةرشئلئك قئزمةتئ ءذشئن راحمةت ايتتئم. سونئمةن قاتار، 1532-1551 - جئلدارئ وسئندا كةلئپ، كاشميردئ بيلةگةن بابامئزدئث زيراتئن كذتئمگة العانئ ءذشئن دة العئس ايتتئق.
كاشمير استاناسئن ءبئراز ارالاپ كوردئك. سريناگاردا كانال كوپ. ونئث ةكئ جاعالاؤئ قاپتاعان ذلكةندئ-كئشئلئ قايئقتار. ولار قوناق ءذي قئزمةتئن دة اتقارادئ ةكةن.
قالا شةتئنةن گيمالايدئث بيئك تاؤلارئ اسقاقتاي كورئنةدئ. شاهاردئث شئعئس جاعئن دا وسئ تاؤ سئلةمدةرئ قورشاپ جاتئر. وثتذستئگئندةگئ پير پاندجال جوتالارئ ءبئزدئث قاراتاؤعا ذقسايدئ. ال كاشميردئث باتئس جاعئ پاكستانمةن شةكتةسئپ جاتئر. سول ايماق ءبئر كةزدةرئ پاكستاننئث قاراؤئنا ءوتئپ، «ازات كاشمير» دةپ اتالعان. كاشمير ءذشئن ءذندئستان مةن پاكستان اراسئندا تالاي رةت اسكةري قاقتئعئس بولدئ. ءالئ دة قئرعي-قاباق ءدذرداراز. اندا-ساندا لاثكةستئك ارةكةتتةر بوي كورسةتئپ قالادئ. كاشميردئث سولتذستئك جاعئنداعئ گيمالاي تاؤلارئ سئلةمدةرئنئث ءبئراز بولئگئنة دة پاكستان يةلئك ةتئپ وتئر. سول سةبةپتئ وندا ءبئراز اسكةرئن شوعئرلاندئرعان.
سريناگاردئث سولتذستئك-شئعئسئ مةن گيمالاي تاؤلارئنئث ةتةگئ ذلكةن ادةمئ باق. وندا اعاشتاردئث سان الؤان ءتذرئ ءوسئپ تذر.
سريناگاردئث سولتذستئگئندةگئ تالاي وقيعالاردئث كؤاسئ بولعان، ءارئ مئرزا حايداردئث ءئزئ قالعان وسئ گيمالاي تاؤلارئنا ويلانئپ ذزاق قاراپ قالسام كةرةك، بئزبةن بئرگة ةرئپ جذرگةن كاشمير ؤنيأةرسيتةتئنئث تاريحشئ عالئمئ سيكاندار مئرزا مةنئ مئرزا حايدار جايلئ ويلانئپ تذر دةگةن بولؤئ كةرةك:
- مئرزا حايدار باستاعان اسكةر كاشميرگة وسئ جاقتان كةلگةن. جولاي ولار لار شاتقالئمةن ءجذرئپ وتئرئپ، زؤجي اسؤئنان اسقان، - دةدئ.
- ول جةرلةر قازئر دة سولاي اتالا ما؟
- سولاي اتالادئ. وزگةرگةن ةشتةثة جوق. وتكةن جئلئ تيبةتتئث ءذندئستان يةلئگئندةگئ ورتالئعئنا ءبئر شارؤامةن بارؤ ءذشئن اتپةن جذرگةنئمدة، مةن دة سول شاتقالمةن ءجذرئپ وتئرئپ، سول اسؤ ارقئلئ اسقانمئن. باسقا جولدئث رةتئ جوق. مئرزا حايدار دا ءسويتئپ سول جةرلةرمةن جذرگةن.
تاعدئر سئناعئ
مئرزا حايدار كاشميرگة العاش 1532 - جئلدئث جةلتوقسان ايئنئث سوثئندا كةلگةن. ولار اؤةلئ قاشعار حانئ، جةزدةسئ سايد حان باستاپ، تيبةت حالقئن مذسئلمان ةتؤ ءذشئن عازاؤات جورئعئنا شئققان ةدئ. سودان تيبةتتئث ءبئراز جةرئنة تؤ تئككةن. يسلامدئ قابئلداتقان. ءسويتئپ، جورئقتا جذرگةندة تيبةتكة قار جاؤئپ، كذن سؤئتئپ كةتةدئ دة ةندئ قايتةمئز دةگةن ماسةلة كةسة-كولدةنةثدةيدئ.
سايد حان اقئلداسؤ ءذشئن بارلئق امئرلةرئن جيناپ كةثةس اشادئ. ءاركئم ءارتذرلئ ذسئنئس ايتادئ. ول تؤرالئ مئرزا حايدار «تاريح-ي راشيديدئث» بئرنةشة تاراؤلارئندا جازعان (قاراثئز: «تاريحي-ي راشيدي»، 464، 466، 477-482 بةتتةر).
كاشميردةن ذلكةن تابئسپةن ورالعان مئرزا حايدارعا سايد حان تيبةتتئث شئعئسئندا جاتقان استاناسئ، وسئ كذنگئ لحاسانئ الؤدئ تاپسئرادئ. مئرزا حايدار جولاي تيبةتتة تذنشئقپا اؤرؤئنان سايد حاننئث قاشعارعا جةتة الماي قايتئس بولعانئن ةستيدئ. مئرزا حايداردئث دذشپاندارئ قاشعاردا قالعان حاننئث بالاسئ ابدئراشيدكة اكةثنئث ولئمئنة مذحاممةد حايدار كئنالئ، سايد حاندئ عازاؤات سوعئسئنا شئعارعان سونئث ءوزئ، ةندئ ول تاقتئ سةنةن تارتئپ الماق دةپ جاماندايدئ. ءابدئراشيد مئرزا حايداردئث اكةسئنئث ءئنئسئ سةيئت مذحاممةدتئ وتباسئمةن قئرئپ سالعان سوث، تيبةت جورئعئنداعئ ساربازدارعا قاشعارعا قايتؤدئ بذيئرادئ. ةگةر قاشعارعا قايتسا، اعاسئنئث كذيئن كةشةتئنئن پايئمداعان مئرزا حايدار ءبئراز كئسئلةرمةن تيبةتتة قالئپ قويادئ.
مذحاممةد حايدار مةن ونئث اسكةرئ، سول كةزدةرئ بولعان شئم-شئتئرئق وقيعالار ةسئمة ورالا بةردئ.
سيكاندةر ةكةؤمئز اثگئمةلةسئپ وتئرمئز.
- مذحاممةد حايدار «تاريح-ي راشيديدة» ءوزئنئث وتباسئ تؤرالئ وتة از جازعان عوي، - دةيمئن ونئ اثگئمةگة تارتئپ.
- ءيا، دذرئس ايتاسئز. ايتسة دة ونئث بئرنةشة ءئنئلةرئ بولعان. بئرةؤئ مذحاممةد شاه. قاشعاردئث بيلةؤشئسئ ءابؤ باكر ونئ اشؤ ذستئندة ئشئنة شاشلئقتئث ئستئگئن تئعئپ ولتئرگةن. ةكئنشئسئ ءابدوللا مذحاممةد حايداردئث لحاسا جورئعئندا تيبةتتئكتةرگة كومةككة كةلگةن وسئ كذنگئ نةپالدئق جاساقتارمةن قاقتئعئستا قازا تاپقان.
- ول تؤرالئ «تاريح-ي راشيديدة» بئرةر جولدئث ءبارئ راس. ال مذحاممةد حايدار ءابدئراشيدتئث قوقايئنا بايلانئستئ قاشعارعا قايتا الماي، تيبةتتة از اسكةرئمةن جذرگةندة، زانسكار دةگةن جةردة قازا تاباتئن مئرزا ماحمذد شة؟
- ول دا عالئم بابانئث اكةسئنئث ءئنئسئ سةيئت مذحاممةدتئث بالاسئ.
- ال مذحاممةد حايداردئث ءوزئ 1551 - جئلئ كاشميرلئكتةردئث كوتةرئلئسئ كةزئندة تذندة قازا تاپقان عوي. سوندا ءوزئ ولاي-بذلاي بولئپ كةتسة، ورنئما بيلئك تاعئنا قالسئن دةپ ءئنئسئ ءابدئراحماندئ تاعايئنداعان دةگةن دةرةك بار ةمةس پة؟
- ول دا سةيئت مذحاممةدتئث بالاسئ دةپ ويلايمئن.
جوعارئدا ايتئلعانداي، تيبةتتة جذرگةندة ءابدوللا مةن ماحمذد مئرزا دا جورئقتا قازا تابادئ. مئرزا حايدار ول تؤرالئ «تاريح-ي راشيديدة» بئلاي دةپ جازادئ:
«(ماريؤلگة) [باتئس تيبةتتئث استاناسئ - قازئرگئ لةح قالاسئ - ءا.د. ] بارار ءبئر كذندئك جول قاؤئپتئ بولعاندئقتان مةن نةمةرة اعامنئث بالاسئ ماحمذد مئرزانئ سول جةردةن ادامداردئ الئپ وتؤگة جئبةردئم. تذندة ول سول ماثدا تذنةگةن، بذل جةر سونداي قاؤئپتئ بولعاندئقتان اتئن الئسقا جئبةرمةي جانئندا ذستاعان. ول ذيئقتاپ جاتقان ؤاقئتتا ات ونئث باس جاعئنا كةلئپ جايئلعان. ات ارئرةك جايئلسئن دةپ ول دئبئس بةرگةن كةزدة، ات وسقئرئنئپ ونئث ماثدايئن تارپئپ جئبةرگةن. باس سذيةگئ ات تذياعئنئث ئزئندةي مولشةردة ئشكة كئرئپ كةتكةن. ةرتةثئنة ول ماعان كةلدئ. مةن ونئث جاراسئن كورئپ، موثعول سئنئقشئلارئنئث ادئسئمةن سئنعان سذيةگئن سيپالاپ، ةمدةؤگة كئرئستئم...
ماحمذدتئث جاراسئ اسقئنا ءتذستئ. مئنا سؤئقتا زانگيسكاردا (گيمالاي تاؤلارئ اراسئنداعئ جةر - ءا.د.) قالؤ وعان قيئن بولدئ. مةن شاراسئزدان ماحمذدتئ ماريؤلگة جئبةردئم دة ءوزئم زانگيسكاردا ايالدادئم. ماحمذد امان-ةسةن ماريؤلگة جةتكةن سوث، سؤرؤعا (گيمالاي تاؤلارئ اراسئنداعئ جةر - ءا.د.) جول تارتئپ، ءومئر ئرئزدئعئن سوندا تابارمئن دةپ ويلادئم.
ماحمذد باسئن ات تارپئعان جةرگة جةتئپ، سول جةردة تذنةؤگة قالادئ دا تاثةرتةث اتقا مئنةردئث الدئندا باسئنئث جاراقاتئن قايتا تاثباقشئ بولادئ. سويتكةنشة سؤئق اؤا جارالئ ميئنان ءوتئپ، ونئث باسئ اينالئپ، ةسئنةن تانئپ قالادئ. بةسئن نامازئ كةزئندة ماعان ءبئر ادام كةلئپ، وسئ جايدئ ايتتئ. مةن جةدةلدةتئپ ءجذرئپ كةتتئم. ءتذن ورتاسئندا جةتسةم، ةس-ءتذسسئز جاتئر ةكةن. كةلةسئ كذنئ ةسئن جيدئ. ءوز-وزئنة تولئقتاي كةلدئ. ةكئنشئ كذنئ دة تولئق ةسئن ءبئلئپ جاتتئ، ال ءذشئنشئ كذنئ ساندئراقتاي باستادئ. كةلةسئ كذنئ تئرئلةر سذحباتئنان تويئپ، ولئلةرمةن سذحباتتاسؤعا، كةلمةس ساپارعا اتتاندئ.
كوزئمنئث قاراشئعئنداي بولعان راشيد سذلتان سذلؤ-زالئمنئث كئرپئگئندةي زذلئم قئلئشئمةن نةمةرة اعام مةن بالا-شاعالارئن ءولتئرئپ، جان-جذرةگئمدئ جارالادئ. سول جاراقات ءالئ جازئلماي جاتئپ [ماحمذد[ قازاعا دؤشار بولدئ. مئنا اساؤ تاعدئر جاپا شةكتئرؤدئ، قاتئگةزدئكتئ وعان ذيرةتتئ مة الدة ءوزئ ودان ذيرةندئ مة مةن بئلمةدئم.
تاعدئر وسئ جاراقاتتاردئث ذستئنة تاعئ دا اسپانداعئ جارقئراعان جذلدئزداي وتتئ داعئن سالدئ. دةنةمدةگئ وتتئ جذلدئز داعئنئث كذيئگئ ازداي، جاراقاتتئث ذستئنة وپاسئز زذلئمنئث قئلئشئمةن ءابدوللانئث ازاپ داعئن قوسئپ، بذرئنعئ جارانئ تئرناپ اشئپ، كذيئگئنة جاثادان تذز سةپتئ.
تاعدئردئث جاعاسئنان سئلكئپ، كذش كورسةتةر قذدئرةتتئ قول جوق، نة ودان كورگةن جاپادان ساقتار كذش جوق.
تاعدئردئث تاسادا جاتقان بذكئل قايعئ-قاسئرةتئ عذمئر جاسئم وتئزدان اسئپ، قئرئققا جةتپةگةن ؤاقئت كةزةثئندة تاپ كةلئپ، ءبارئن بئردةن ماعان جولداعانداي بولدئ...
مةن ماحمذد مئرزانئث دةنةسئن ماريؤلگة الئپ كةلئپ، سول جةردةن ونئث اتالارئ جةرلةنگةن مازارعا، قاشعارعا جئبةردئم. بذل وقيعا اقئراپ (سارئشايان) ماؤسئمئنئث باسئندا بولدئ» [«تاريح-ي راشيدي»، 505-507 بةتتةر.
كاشميردئ مذحاممةد حايداردان بذرئن بابئردئث بالاسئ كامراننئث اسكةرئ دة كةلئپ العان. ءبئراق ولار دا مذندا ذزاق تذراقتاماعان. ةكئنشئ رةت مئرزا حايدار كاشميرگة 1540 - جئلدئث كذزئندة كةلئپ، ةلدئ ءبئر وق تا شئعارماستان الدئ. 1541 - جئلئ جةرگئلئكتئ اؤئزبئرلئگئ جوق كاشميردئث شياشئل اكئمسئماقتارئنا ءذندئستاننان بابئر (1483-1536) مةن هذمايؤننئث ةجةلگئ جاؤئ شةرشاه 10 مئث اسكةر جئبةرةدئ. مئرزا حايدار ولاردئ دا تالقانداپ، كاشميردئ 10-11 جئلداي بيلةگةن.
«مئناؤ ءبئزدئث كاشمير عوي»
عالئم بابا بذل عاجايئپ ولكةنئ ةرةكشة جاقسئ كورگةن.
سريناگاردئث وثتذستئك جاعئندا بيئك قئردا جاتقان گالمارگ اتتئ ايماققا دا باردئق. بذل دا ءبئر عاجاپ، اسةم جةر ةكةن. سريناگاردان شئققان جول قالا شةتئندةگئ باؤلار ارقئلئ بيئككة كوتةرئلدئ. الماتئدان مةدةؤگة بارا جاتقانداي اسةردة بولدئق. بذل جاقتئ ذكئمةت ورئندارئ وسئنداي اسةمدئگئنة بولا ءارئ تؤريستةر تارتؤ ءذشئن ساياحات ايماعئ ةتئپتئ.
ءبئزدئث دةلةگاسيا قذرمةتئنة داستارقان جايئلئپتئ. بيئكتةن تومةنگة سريناگارعا قاراپ تذرمئز. كاشمير جازئعئنئث ةنئ 20، ال ذزئندئعئ 200 شاقئرئمداي دةسةدئ. سريناگاردئث بيئكتةن دة كوركةم كورئنةتئنئن بايقادئق. وسئ جةردة، ارينة، مذحاممةد حايداردئث دا ات باسئن تئرةپ، كاشميردئث سذلؤلئعئنا، كوركةم تابيعاتئنا تانتئ بولعاندئعئنا كذمان جوق.
ءدئنمذحامةد قونايةأ «ءوتتئ داؤرةن وسئلاي» دةگةن كئتابئندا 1956 - جئلئ ءذندئستاننئث باسشئسئ دجاأاحارلال نةرؤ قئزئ ينديرا گانديمةن بئرگة الماتئعا كةلگةن ساپارئندا اسةم قالامئزعا تاثدانئپ: «مئناؤ ءبئزدئث كاشمير عوي» دةپ تاثقالعانئن جازادئ. مذحاممةد حايداردئث دا كاشميردئ جاقسئ كورئپ، ءتئپتئ وسئندا قالعئسئ كةلؤئنئث ءمانئسئ دة تةكتةن تةك ةمةس ةكةنئ تذسئنئكتئ بولار.
ءذندئستان مةن كاشمير شتاتئنئث تابيعاتئندا ايئرماشئلئق بولعانئمةن، حالئقتئث تذرمئس-تئرشئلئگئ بئردةي. دةليدة كوشة-كوشةلةردة قايئر سذراعان ادامدار قاپتاپ جذرسة، مذندا دا الاقان جايعان كئسئلةردئ ذشئراستئرئپ وتئراسئز، ايتسة دة ةل ءال اؤقاتئنئث ةندئ-ةندئ كوتةرئلئپ كةلة جاتقانئن بايقاؤ قيئن ةمةس.
كوشةلةردة دة دةليدةگئ سياقتئ ريكشالار، جةثئل كولئك كوپ.
كاشميردئث تابيعاتئنان باسقا ساياحاتشئلاردئ ةرةكشة قئزئقتئراتئنئ كاشميردئث جئبةك كئلةمدةرئ. ويتكةنئ، بذل ةلدة تذت اعاشئ كوپ وسئرئلةدئ.
ءسويتئپ، كاشميردة بولعان ةكئ-ءذش كذن لةزدة وتة شئقتئ. تاثةرتةث دةليگة قايتامئز دةپ دايئندالئپ جاتقانئمئزدا تةلةديدار مةن راديودان سؤئق حابار دذثك ةتة قالدئ. پاكستان مةن كاشمير اراسئندا قاقتئعئس بذرق ةتة قالئپتئ. پاكستان كاشميردئث سولتذستئگئندةگئ گيمالاي تاؤلارئنا دةسانت ءتذسئرئپ، ولار كاشميردئث ءبئراز جةرئن باسئپ العان. سريناگاردئ دا اتقئلاؤئ مذمكئن. كاشمير شتاتئنئث اؤة كةثئستئگئندة ةكئ ذشاقتئ اتئپ تذسئرگةن. سودان اؤةجاي جابئلعان. رةسمي مةكةمةلةر دةليدةن ذشاقتاردئ قابئلداي دا، دةليگة ذشئرا دا المايتئنئ جايلئ مالئمدةدئ. ذكئمةت ورئندارئ اقئلداسا كةلة بئزگة ميكرواأتوبؤس بولدئ. ونئ كذزةتئپ الئپ جذرةتئن سولداتتار بولئنگةن. ءسويتئپ، ءبئز الدا، ولار دجيپكة ءمئنئپ سوثئمئزدان ءجذرئپ وتئردئ. جول جونةكةي ولار ءار جةردة توقتاپ، الداعئ جولدئث قاؤئپسئزدئگئن راسيا ارقئلئ ءبئلئپ وتئردئ. ويتكةنئ، ءذندئستان مةن كاشميردئث قوناقتارئنا لاثكةستةر قاؤئپ ءتوندئرئپ قالؤئ مذمكئن دةستئ.
اأتوبؤس بئرتة-بئرتة بيئككة ورلةپ كةلةدئ. سريناگار تومةندة، ارتتا قالئپ بارادئ. پير پاندجالدان بذرئندارئ كاشميرگة اساتئن وسئ كذنگئدةي جول بولماعان. ال مئنا جولداردئث سالئنعانئنا اسا كوپ بولماعان كورئنةدئ. ءبئرازدان سوث الدئمئزدان توننةل كورئندئ. ونئث ءبئر-اق جاعئ ئستةيدئ ةكةن. ءبئر جاقتان كولئك جولعا تذسسة، ةكئنشئ جاق ول كولئك توننةلدةن شئققانشا كذتئپ تذرادئ. سونئمةن ءبئر كةزدةرئ بئزگة جذرؤگة رذقسات ةتئلگةن سوث، توننةلدئث تار جولئمةن العا جئلجئدئق.
بئرةر شاقئرئمنان سوث جارئق كورئندئ. سودان كةيئن توننةلدةن شئعئپ ةدئك، جول شةتئندة تذرعان پوليسةيلةر توقتاتتئ. سئرتقا شئقساق، جولدئث سول جاق شةتئندة قولدارئ ارتئنا قايئرئلعان 5-6 كئسئ تئزةرلةپ وتئر. كوزدةرئ تاثؤلئ.
- بذلار كئمدةر؟ - دةيمئز ءابئرجئپ.
- بذلار توننةلدئ جارئپ جئبةرمةك بولعان لاثكةستةر.
- نةگة؟
- نةگةسئ سول، سئزدةر ءذندئستاننئث قوناقتارئسئزدار. ال بذلار لاثكةستةر. كاشميردئ ءذندئستاننان بولئپ، پاكستانعا قوسقئسئ نةمةسة ءوز الدئنا مةملةكةت بولؤدئ كوكسةيتئندةر.
ول جةردةن دة ءارئ قاراي ئلگةرئ ءجذرئپ كةتتئك. جول تار. اندا-ساندا جول شةتئنةن شايحانالار، كوفةحانالار ذشئراسادئ. ولار جار جاعاسئندا تذر. تومةندة وزةن اعئپ جاتئر. كوكپةثبةك. تاؤ سؤئنان جينالعان وزةن ةكةنئ ءسوزسئز. گيمالايدان شئققان جةلام، يند جانة تاعئ باسقا ءبئراز وزةندةر ءذندئ مذحيتئنا بارئپ قذيادئ. ولاردئث كةيبئرئ تؤرالئ اتاقتئ ءبابئر ءذندئستاندئ جاؤلاپ الؤ بارئسئندا، «بابئرنامةسئندة» ايتئپ وتكةن.
پير-پاندجالدئث بيئك جةرئنة جةتكةن سوث ةندئ قايتادان تومةن تذسة باستادئق. ءذندئستان مةن كاشميردئث اراسئندا XV-XVI عاسئرلاردا جول بولماعانئن ايتتئق. الئپ ةلدةن كاشميرگة باراتئندار وسئ پير پاندجالدئث ءارتذرلئ اسؤلارئنان اساتئن.
كذن باتتئ. ءالئ كةلةمئز. جول جةتكئزةر ةمةس. تاؤدئث ةتةگئنة جاقئنداعان سايئن قئستاقتار ذشئراسا باستادئ.
كةشكئ ساعات توعئز شاماسئندا پير پاندجالدئث ةتةگئندةگئ قالاشئققا جةتئپ اتباسئن تئرةدئك. مةيرامحاناعا كةلئپ دةمالدئق. بذل تؤريستةر ءذشئن سالئنعان قوناق ءذي ةكةن. وندا بئرةر ساعات ايالدادئق. ءال جيناپ العان سوث ئلگةرئ ءجذرئپ كةتتئك. كاشمير مةن پير پاندجال تاؤئندا كذن سالقئنداؤ. ةندئ ةثئسكة جةتئپ، جازئق باستالعالئ كذننئث ئستئق لةبئ بئلئنة باستادئ. ماشينانئث تةرةزةلةرئ اشئق. سوعان قاراماي قاپئرئق. ايتپاقشئ، توننةلدةن وتكةن سوث، بئزبةن ئلةسئپ، كذزةتئپ كةلة جاتقان دجيپتاعئ اسكةرلةر قوشتاسئپ قالئپ قويدئ. ءارئ قاراي جول قاؤئپسئز دةدئ مة ةكةن دةپ ويلادئق. شئنئندا دا سولاي بولئپ شئقتئ.
گيمالايدان استئق دةمةكشئ، مذحاممةد حايدار دؤلاتي زامانئنان بةرئ گيمالاي تاؤئمةن جذرگةن، اتاقتئ تاؤدان اسقان قازاقتار ءبئز شئعارمئز دةگةن وي كةلةدئ. شئنئندا دا سولاي-اؤ. ماقالامئزدئث اتئن «گيمالاي اسقان قازاقتار» دةپ قويعانئمئزدئث ءمانئسئ دة سوندئقتان.
جول جةتكئزةر ةمةس. اسپاندا جذلدئزدار جئمئثدايدئ. سالدةن كةيئن جول ةكئ جولاققا ءبولئندئ. ةندئ ءجذرئسئمئز جئلدامدايتئن شئعار. جذك ماشينالارئ كوبةيدئ. ولار ءذندئستاننان كاشميرگة جذك اپارا جاتسا كةرةك. سالدةن سوث جول شةتئنةن سيملا دةگةن جازؤ كورئندئ. ول بئزگة ءذندئستاننئث «ليؤبوأ أ سيملة» اتتئ فيلمئنةن بةلگئلئ. ءذندئستاننئث «ليؤبوأ أ كاشميرة» دةيتئن دة فيلمئ بار. ولار نةگئزئنةن ءذندئستان مةن كاشميردئث اسةم تاؤلارئن، ادةمئ تابيعاتئن، كؤرورتتئ ايماقتارئن ءناسيحاتتاؤ ءذشئن دة تذسئرئلسة كةرةك.
ةندئ بئردة پانيپات دةگةن جازؤئ بار باعانا جئلت ةتتئ.
- بذل «بابئرنامةدة» ايتئلاتئن پانيپات ةمةس پة؟»
ءيا، 1526-1527 - جئلدارئ ءبابئر ءذندئستاندئ الؤ ءذشئن ءدال وسئ پانيپاتتا ءذندئستاننئث سول كةزدةگئ پاتشاسئ يبراهيم لوديمةن قيان-كةسكئ شايقاسئپ، اقئرئندا ونئ ءولتئرئپ، اسكةرئن تالقانداعان سوث، تؤ تئككةنئ بةلگئلئ. سول جةثئسئنئث قذرمةتئنة ول پانيپاتتا مةشئت سالدئ. سول مةشئت بار ما ةكةن دةيمئن ويعا بةرئلئپ. ءاي، ساقتالماؤئ دا مذمكئن-اؤ. ايتسة دة ايتا كةتةيئك، 2002 - جئلئ دةليدة ءوتكةن قاسيةتتئ قذران جارئسئنا قاتئسؤ ءذشئن وسئ ةلگة بارعانئمدا اللا تاعالا قالاپ، كةزدةيسوق وسئ پانيپاتتا بولعانئم بار. ءبابئر سالدئرعان مةشئتتئ دة تاپتئم. ول دئن امان تذر ةكةن. ول تؤرالئ كةزئندة «ةگةمةن قازاقستان» گازةتئندة «يندياداعئ قذران جارئسئ» اتتئ ماقالامدا جازعانمئن.
ال ةندئ مئرزا حايداردئث كاشميردئ ةكئنشئ رةت قالاي العانئ، 10 جئل پاتشالئق ةتكةنئ، قازاسئ، سةبةبئ تؤرالئ مةنئث «تاريح-ي راشيديگة» (2003) جازعان العئسوزئمدة باياندالعان. سوندئقتان دا ونئ بذل جةردة قايتالاؤدئ قاجةت كورمةي وتئرمئن.
كةلةلئ كةزدةسؤلةر
تاث اتا نيؤ-دةليگة كةلئپ كئردئك. سودان 2-3 ساعاتتاي دةمالدئق. تذسكئ 12 دة دجاأاحارلال نةرؤ ؤنيأةرسيتةتئندة كةزدةسؤ ءوتؤئ كةرةكتئن. وندا ءبئزدئ كوزئلدئرئكتئ، قوثئر ءتذستئ رةكتور كذتئپ الدئ. اتئن قازئر ذمئتئپپئن. ستؤدةنتتةر دةمالئسقا تاراپ كةتكةندئكتةن، شاكئرتتةر بولمادئ. كةزدةسؤگة ورتالئق ازيا تاريحئمةن اينالئساتئن وقئتؤشئلار عانا قاتئستئ. ذشئراسؤ وتة عيبراتتئ، ءارئ قئزئقتئ ءوتتئ. بولاشاقتا نةرؤ ؤنيأةرسيتةتئندة قازاق ءتئلئ مةن ادةبيةتئ ءبولئمئن اشؤ ماسةلةسئ ءسوز بولدئ.
ودان كةيئن قازاقستاننئث ءذندئستانداعئ ةلشئلئگئندة سذحبات ءوتتئ. ةكئ جاق تا دةلةگاسيانئث كاشميرگة ساپارئنئث ناتيجةلئ بولعانئن ايتتئ. سونئمةن، 23 - مامئردا باستالعان ساپارئمئز 30 - مامئر كذنئ اياقتالدئ. ةكئ ةل اراسئندا مادةني بايلانئسئمئزدئث باستاؤئندا تذرعان دؤلاتي بابامئزدئث رؤحئ قايتا جاثعئردئ. وسئنداي مامئلةمةن دةلةگاسيا الماتئعا، مةن تاعئ دا بومبةي ارقئلئ ةر-ريادقا ذشئپ كةتتئم.
شةيح ءابساتتار قاجئ دةربئسالئ،قازاقستان مذسئلماندارئ ءدئني
باسقارماسئنئث ءتوراعاسئ، باس ءمذفتي.
دەرەككوز:« ةگةمةن قازاقستان» گازەتى