ساكةن سئبانباي. «...مئث بالادان» ءبئر «شال» وزدئ
قازاقستان كينةماتوگرافيستةر وداعئ مةن ش.ايمانوأ اتئنداعئ «قازاقفيلم» كينوستؤدياسئ تاعايئنداعان «قذلاگةر» ذلتتئق كينوجذلدةسئ وسئمةن التئنشئ رةت تاپسئرئلئپ وتئر. جوعارئدا ايتئپ وتكةنئمئزدةي، «جئلدئث ذزدئك فيلمئ» اتالئمئندا رةجيسسةر ةرمةك تذرسئنوأتئث «شال» كارتيناسئ جةثئپ شئقتئ.
مذنداعئ قاسئم شالدئث وبرازئن سومداعان ةربولات توعئزاقوأ «جئلدئث ذزدئك اكتةرئ» اتاندئ. بذل - ذزاق جئلدار بويئنا «قازاقفيلمدة» قاراپايئم اكئمشئ بوپ جذمئس ئستةپ كةلگةن ةرةكةثنئث كينوداعئ تذثعئش ءئرئ رولئ. ءبئر قئزئعئ، كينو ذيئندةگئ ماراپاتتئ شارادا ة.توعئزاقوأ «جئلدئث ذزدئك اكتةرئ» اتاعئمةن قوسا ارنايئ ديپلومعا، قذشاق-قذشاق گذلگة، اقشالاي سئيلئققا، ق ر كينةماتوگرافيستةر وداعئنئث مذشةلئك بيلةتئنة، سونداي-اق... ءبئر بولمةلئ پاتةرگة ية بولدئ. ءالئ كذنگة باسئبايلئ باسپاناسئ بولماعان وعان مذنداي جاقسئلئقتئ ة.تذرسئنوأ پةن ونئث دوستارئ جاساعان كورئنةدئ
فيلم تؤرالئ قازاق باسپاسوزئندة از جازئلعان جوق. جالعئز ادامنئث دذلةي تابيعاتپةن الئسؤئ - الةمدئك ادةبيةتتة بولسئن، كينودا بولسئن ءجيئ پايدالانئلاتئن سيؤجةتتئك جةلئ، تارتئمدئ ءتاسئل. الايدا، كةث اؤقئمدا ويلاپ ذيرةنگةن ة.تذرسئنوأ قاراپايئم كورةرمةننئث نازارئنان تئس قالمايتئن ذساق دةتالدارعا ءجئتئ ءمان بةرمةيتئن سةكئلدئ. «كةلئن» فيلمئنةن دة بايقالعان ونئث بذل قئرئ «شالدا» ءتئپتئء جيئ كةزدةسةدئ.
ماسةلةن، سونشاما زاماناؤي تةحنيكانئث (اأتوكولئك، تئكذشاق، ت.ب.) كذشئنة قاراماستان، قذتقارؤشئلاردئث قاسئم شالدئ قانشاما ؤاقئت بويئ ئزدةپ تابا المايتئنئ قالاي؟ بةرئسئ 500 شاقئرئمعا سوزئلاتئن بةتپاق دالانئث ناق ورتاسئندا جذرسة دة، بذل كئسئنئ ةش يلاندئرمايتئن نارسة عوي.
ال جاراعئ ساي جاسانعان بئرنةشة ادامدئ قئرئپ كةتةتئن اشؤلئ ءتذز تاعئلارئنئث جالاث قولئ مةن جاداعاي ايلاسئنان باسقا تذگئ جوق جالعئز شالعا قارسئ ةش امال قئلا الماؤئ قانشالئقتئ نانئمدئ؟ جاپانداعئ جالعئز ذيدة وت تذتاتئپ، قويدئث ءجذنئن «وتئن قئلعان» شالدئث ارةكةتئنة قالاي سةنؤگة بولادئ؟
قاسئم شالدئث قاسقئرلارمةن ارپالئسئ - تاحاؤي احتانوأتئث ايگئلئ «بوران» رومانئنداعئ قوسپان قويشئنئث ناق سونداي كورئنئستةرئنةن اؤمايتئنئ دا قئزئق.
الايدا، ة.تذرسئنوأتئث مذنئث بارئنة بةرةر جاؤابئ قئسقا بولدئ:
- مةن ت.احتانوأتئث شئعارماسئن وقئعان ةمةسپئن، - دةدئ رةجيسسةر. - بالكئم، ذقساسا ذقسايتئن دا شئعار. ال قويدئث ءجذنئ جانا ما، جانباي ما، مةن ونداي كئشكةنتاي دةتالدارعا نازار اؤدارا بةرمةيمئن.
قاسقئر العان قالا بالاسئ
«جئلدئث ذزدئك بالالار فيلمئ» اتالئمئندا «اثشئ بالا» كارتيناسئ وزئپ شئقتئ. جاس رةجيسسةرلةر ةرلان نذرمذحامبةتوأ پةن بةگارئس ةلؤبايةأتئث بذل تؤئندئسئ دا جذرتشئلئق تاراپئنان جاقسئ باعالانئپ، ءتئپتئ گولليأؤدتان «شةتةلدئك ذزدئك دراما» اتانئپ تا قايتتئ.
تاعئ دا باسقا بئرنةشة حالئقارالئق فةستيأالدةرگة قاتئستئ. باستئ رولدةرگة تذسكةن سانذرجان سذلةيمةنوأتئث، اسئرةسة جانةل الئكوأانئث ويئنئ ةرةكشة رازئ ةتةدئ.
تؤئندئنئث ءساتتئ شئعؤئ ساپالئ سةناريگة تئكةلةي بايلانئستئ ةكةنئ ءمالئم. بذل ورايدا «اثشئ بالا» وقيعاسئنئث ويدان شئعارئلئپ، قيئننان قيئستئرئلماعانئ انئق. فيلم سةناريستةرئنئث ءبئرئ، جازؤشئ سماعذل ةلؤباي كارتيناداعئ سيؤجةت جةلئسئنئث ءوزئنئث بالا كةزئندة باستان كةشكةن وقيعاسئنان الئنعانئن ايتقان-دئ:
- بالا كةزئمدة كورشئ قئزدئث لاعئن قاسقئر جةپ كةتكةن بولاتئن. ول كةزدة 12 جاستامئن. سودان اعامئز ةكةؤمئز الگئ قاسقئردان كةك الماق ماقساتپةن ئزئنة تذستئك. ءبئر ؤاقئتتا اؤزئنان جاس لاقتئث بالعئن قانئ سورعالاعان قاسقئردئ تاؤئپ، اعام مئلتئقپةن كوزدةپ تذرئپ، اتئپ جئبةردئ. ذثگئرگة تئعئلئپ ذلگةرگةن جارالئ قاسقئر بئرةر ساتتةن كةيئن قانسئراپ ءولئم قذشتئ. اعام ولگةن قاسقئردئ ذثگئردةن الئپ شئعؤدئ ماعان تاپسئردئ. سةبةبئ، اؤزئ تار ذثگئرگة دةنةسئ ءئرئ اعام سئيمايتئن. سول ساتتة قاتتئ قورئقتئم. ءبئراق قورقاتئنئمدئ ايتؤعا اؤزئم بارمادئ. بويئمدئ قانشا ذرةي قئسسا دا، جانسئز قاسقئردئ ذثگئردةن الئپ شئقتئم.
الايدا، اأتورلار ءتذسئرئلئم بارئسئندا بئرنةشة جايتتئ ةسكةرمةگةن سةكئلدئ. ماسةلةن، سةناريستئث ءوزئ - اؤئلدا وسكةن، اث-حايؤان، جان-جانؤاردئث جاي-جاپسارئن جاقسئ بئلةتئن بالا بولسا، «اثشئ بالاداعئ» قامبار - قاسقئردئ زووپاركتةن نةمةسة كئتاپتاعئ سؤرةتتةن عانا كورگةن قالانئث بالاسئ.
ونئث اؤئلعا بارا سالئپ، ءتذز تاعئسئن اتئپ الؤئ، ونئمةن قويماي، اپانعا كئرئپ، ءبورئنئث دةنةسئن سذيرةپ الئپ شئعؤئ، قالاي دةگةنمةن، كورةرمةندئ سةندئرمةيدئ-اق. قالانئث اقساؤساق بالاسئ-اق اپانئنا كئرئپ، جةلكةسئنةن بذرئپ الئپ شئعا سالاتئن بولسا، قاسقئر بايعذستان قاؤقار دا، قادئر دة كةتكةن ةكةن-اؤ.
جارايدئ، بالا قالادا تذرعانئمةن، جئل سايئن جازدا اثشئ اتاسئنئث اؤئلئنا قئدئرئپ بارئپ، بئرگة اثعا شئعئپ، تاجئريبة شئثداعان بولا قويسئن. ال وندا سول اثشئ اقساقال قايدا؟ فيلمدة ونئث اتاسئنئث كانئگئ اثشئ ةكةنئن اثعارتاتئن، تئم بولماسا ومئرئندة ءبئر اث اتئپ كورگةنئن بئلدئرةتئن ةپيزود، ءتئپتئ يشارات، ءسوز، مئنةز مذلدةم جوق.
ياعني، مذندا دا رةجيسسةرلةر، جوعارئدا اتالعان ة.تذرسئنوأ سةكئلدئ، ذساق كورئنئستةرگة ءجئتئ كوثئل بولمةگةن. شئن مانئندة كةز كةلگةن دذنيةگة كذمانمةن قاراؤعا ذيرةنگةن بذگئنگئنئث قئراعئ كورةرمةنئ ءبئر قاراعاندا ةلةؤسئزدةؤ سةزئلگةنئمةن، تؤئندئنئث شئنايئلئعئن ذستةي تذسةتئن سونداي شاعئن دةتالدارعا ءمان بةرئپ وتئرادئ ةمةس پة؟..
سوسئن، بايقايسئز با، قازئر قازاق كينوسئ ءذشئن قاسقئر - ةث سذيئكتئ كةيئپكةر، ءتئپتئ، ارتئق ايتساق ايئپ ةتپةسسئز، ةرئككةننئث ةرمةگئ سياقتئ. باياعئ «كوكسةرةكتةن» باستالعان قازاق پةن قاسقئردئث ارپالئسئ كةيئنئرةك «ادامدار اراسئنداعئ بولتئرئكپةن» جالعاسئپ ةدئ. ةندئ، مئنة، «شالدئث» دا، «اثشئ بالانئث» دا اثدئسارئ، الئسارئ - سول قاسقئر. بذلاي كةتة بةرسةك، ءسئرا، ءتذز تاعئسئنئث تذبئنة جةتپةي تئنبايتئن شئعارمئز...
سئرةسكةن سةثدئ بذزعان فيلم
دةگةنمةن، قازاق كينوالةمئندةگئ جئل قورئتئندئلارئنا قايتا ورالايئق. كوپشئلئك كورةرمةن ءسذيئپ تاماشالاعان «جاؤجذرةك مئث بالا» (رةجيسسةرئ اقان ساتايةأ) فيلمئ «ذلتتئق-پاتريوتتئق تاقئرئپتاعئ تاثداؤلئ كينوجوبا» اتاندئ. وسئ فيلمدة سارتاي رولئن سومداعان جاس اكتةر اسئلحان تولةپوأتئ جذرتشئلئق ءبئر اؤئزدان «جئل جاثالئعئ» دةپ تانئدئ. فيلم رةجيسسةرئنة «قذرمةت» وردةنئ تابئس ةتئلدئ.
جالپئ، تاريحي تاقئرئپ - كةيئنگئ جئلدارئ ءبئزدئث كينوگةرلةردئث اقساپ جاتقان سالاسئ ةكةنئ راس-تئ. «قازاقفيلمنئث» بذعان دةيئن بئرنةشة رةت وسئ ءبئر قيئن دا نازئك تاقئرئپقا قامال بذزارداي قاسقيئپ كئرئسئپ، اقئر-سوثئندا وپئق جةپ، بارماق تئستةگةنئ جاسئرئن ةمةس.
راس، «جاؤجذرةك مئث بالا» - حالئقتئث باسئنا قارا بذلت ذيئرئلگةن تذستاعئ جاسوسپئرئم بالالاردئث اكةلةرئنئث ارتئنا تئعئلماستان، جاؤدئث بةتئنة، قاؤئپتئث كوزئنة تئكة قاراعانئ تؤرالئ ءارئ تاريحي، ءارئ جارتئلاي اثئزعا قذرئلعان فيلم. دةگةنمةن، ول ءوزئنئث باستئ ميسسياسئن - كورةرمةننئث قازاق كينوسئنا دةگةن ماحابباتئن قايتا وياتؤ مئندةتئن لايئقتئ اتقارئپ شئقتئ.
كارتينادا ءئشئنارا ذشئراساتئن ازئن-شوعئن ارتئق پافوس، قايسئبئر ديالوگتارداعئ قاجةتسئز ديداكتيكالئق سارئندار تؤئندئنئث نةگئزگئ كينةماتوگرافيالئق قاسيةتتةرئن، جوعارئ كوركةمدئك دةثگةيئن تومةندةتة المايدئ. مذندا ناعئز دراماعا ءتان دذنيةنئث ءبارئ بار: تارتئس تا، شيةلةنئس تة، قئزعانئش تا، كةثدئك تة، ورلئك تة، ساتقئندئق تا، دوستئق تا، ادالدئق تا، ماحاببات تا... قئسقاسئ، فيلمنئث كورةرمةن جذرةگئن جاؤلاؤئنا قاجةتتئ كومپونةنتتةر تذگةل كةزدةسةدئ.
سوسئنعئ ءبئر نازار اؤدارار تذس: «جاؤجذرةك مئث بالادا» ناعئز اكتةرلئك ويئن بار. ءبئزدئث كةيئنگئ 20 جئل اؤقئمئنداعئ كوپتةگةن فيلمدةرئمئزدئث باستئ كةمشئلئكتةرئ - شئمئر سةناري مةن شئنايئ اكتةرلئك ويئننئث جوقتئعئ ةدئ. قازاقتا نةبئر عاجاپ تالانتتئ اكتةرلةر جةتكئلئكتئ.
ولاردئ ةلئمئزدةگئ ةلؤ تةاتردئث قاي-قايسئسئنان دا تاؤئپ الؤعا بولادئ. ول ءذشئن رةجيسسةرلةردئث وزئندة ذمتئلئس، ئزدةنئس بولؤئ كةرةك. بذكئل قازاق تةاتر ساحناسئنان جاقسئ بئلةتئن تئلةكتةس مةيراموأتئث ذلكةن ةكراندا جاثا قئرئنان كورئنؤئ - «جاؤجذرةك مئث بالانئث» ارقاسئ.
فيلمنئث تاعئ ءبئر تابئسئ - اسئلحان تولةپوأ، ايان وتةپبةرگةن، ءاليا انؤاربةك، قذرالاي اناربةكوأا سةكئلدئ دارئندئ جاستار. بذلار تئرناقالدئ رولدةرئ بولسا دا، وزدةرئنة بةكئتئلگةن بةينةلةردئ تاماشا سومداپ شئعا الدئ. جانة بذلار - وزگة جذرتقا «قازاق دةگةن حالئقتئث شئنايئ كةسكئن-كةلبةتئ وسئنداي» دةپ كورسةتة الاتئنداي كورئكتئ قئز-جئگئتتةر. ايگئلئ «ترويا» فيلمئن تذسئرگةن رةجيسسةر أولفگانگ پةتةرسةننئث نة دةگةنئن ةستئدئثئز بة؟
- مةن «جاؤجذرةك مئث بالانئ» كورگةن كةزدة قايران قالدئم. جةر بةتئندة قازاق دةگةن حالئقتئث بارئن دا سول كةزدة ءبئر-اق ءبئلدئم. ءبئز، باتئس جذرتشئلئعئ، ازيالئقتاردئ ةكئ-اق ءتذرلئ سيپاتتا دةپ بئلةمئز: جاپوندار سةكئلدئ جالپاق بةتتئ، قئسئق كوزدئ نةمةسة ارابتار سةكئلدئ قوثقاق مذرئندئ، قاؤعا ساقالدئ دةپ. ال «جاؤجذرةك مئث بالانئ» قاراپ وتئرسام، قازاقتار الگئلةردئث ةشقايسئسئنا دا ذقسامايدئ. جانة ءبارئ شةتئنةن كةلبةتتئ، كةلئستئ ادامدار ةكةن! «بذل قازاق دةگةن ناعئز كينوعا تذسؤگة لايئقتئ جذرت ةكةن-اؤ» دةپ تة قالدئم. الداعئ ؤاقئتتا كينو تذسئرةتئن بولسام، قازاق اكتةرلةرئن شاقئرسام دةگةن ويدامئن، - دةپتئ ول ءبئر سذحباتئندا.
قئسقاسئ، جازؤشئ-دراماتؤرگ دؤلات يسابةكوأتئث سوزئمةن ايتقاندا: «جاؤجذرةك مئث بالا» - پروكات جذيةسئندةگئ سةثدئ بذزعان فيلم. «قازاقتار قازاق تئلئندةگئ سةانستارعا كةلمةيدئ» دةگةن قاتة تذسئنئكتئ قالئپتاستئرعان تةك پروكاتشئلار ةمةس، ءوز تؤئندئلارئمئزدئث ساپاسئ ةكةن. ءالجؤاز، ورتاقول، ءتئپتئ ذلتتئ جةرگة قاراتاتئن تؤئندئلارعا كورةرمةن قالاي بارسئن؟ «جاؤجذرةك مئث بالا» ذلتتئق ناقئشئنئث بايلئعئ، كوركةمدئك ساپاسئنئث جوعارئلئعئ ارقاسئندا قازاق كورةرمةنئن كينوتةاترلارعا قايتا جينادئ. بذل - قازاق كينوسئنئث ةلةؤلئ تابئسئ. وسئ فيلمنةن كةيئن «قازاقفيلم» كينوستؤدياسئنئث دا، بارشا كورةرمةن قاؤئمنئث دا ةثسةسئ كوتةرئلئپ، وزگةلةردئث الدئندا ذلتئث ءذشئن ذيالماي، سالبئراعان باستئ جوعارئ كوتةرئپ جذرةتئن كةز كةلدئ».
تةك «جئل ذزدئگئ» اتانعان «شالدئث» «...مئث بالادان» نةسئمةن وزعانئن تذسئنبةدئك.
* * *
...2012 - جئلدئث سوثعئ ايلارئندا عانا ةكرانعا شئعئپ ذلگةرگةندئكتةن، جذرتشئلئق تاراپئنان ءالئ لايئقتئ باعاسئن الا قويماعان، الايدا، قازئردئث وزئندة كورةرمةن قاؤئمنئث ايرئقشا قئزئعؤشئلئعئن وياتئپ وتئرعان تؤئندئلار دا بارشئلئق. اتاپ ايتقاندا، «بالالئق شاعئمنئث اسپانئ» اتتئ عذمئرباياندئق مةلودرامانئث جالعاسئ سانالاتئن «كوشباسشئ جولئ» (رةجيسسةرئ رذستةم ءابدئراشةأ)، «اققئز» ليريكالئق دراماسئ (جانئبةك جةتئرؤوأ)، ءبئرئ قالادا - اناسئمةن بئرگة، ةكئنشئسئ اؤئلدا - ناعاشئلارئنئث قولئندا تاربيةلةنئپ، اراعا جيئرما سالئپ ءبئر-بئرئمةن كةزدةسةتئن ةگئز جئگئتتةردئث تاعدئرئن باياندايتئن «قارا شاثئراق» (اسقار-مذحيت نارئمبةتوأ)، ف.دوستوةأسكيدئث «قئلمئس پةن جازا» تؤئندئسئنئث جةلئسئمةن تذسئرئلگةن «ستؤدةنت» (دارةجان ومئربايةأ)، كومپيؤتةرلئك گرافيكا مةن انيماسيانئث زاماناؤي تةحنولوگيالارئ ءساتتئ پايدالانئلعان، قازاق كينوسئنداعئ فةنتةزي جانرئنئث العاشقئ قارلئعاشئ «اثئزدار كئتابئ: تئلسئم ورمان» (احات ئبئرايةأ) سةكئلدئ تؤئندئلار كورةرمةن نازارئن بئردةن اؤداردئ. سونداي-اق، جاقئندا «ةر توستئك پةن سامذرئق قذس» اتتئ تولئق مةتراجدئ انيماسيالئق فيلم دة ءتذسئرئلئپ ءبئتتئ.
بذل فيلمدةردئ تالداپ-تارازئلاؤ - الداعئ، 2013 - جئلدئث ةنشئسئندة...
دەرەككوز: jaqsy.kz