ب.بةگدةسةنوأ: کئناسئزدئگئمدئ تولئق دالةلدةگةن سوث قازاقستانعا کوشةمئن
بئلتئرعئ جئلئ مامئردا تذرئکمةن سوتئ بةگدةسةنوأتئ توعئز جئل شارتتئ جازاعا کةسکةن بولاتئن. پرةزيدةنت جارلئعئمةن قازاق بةلسةندئسئ راقئمشئلئققا ئلئنگةن. حالئقارالئق ذيئمدار مةن شةتةلدئک ب ا ق ارالاسقاننان کةيئن ب.بةگدةسةنوأ اقئرئ الماتئعا کةلئپتئ. «جاس الاشتئث» رةداکسياسئنا سوعئپ، گازةتتئث وزئنة ارا تذسکةنئنة ريزاشئلئعئن ءبئلدئرئپ، ارنايئ سذحبات بةردئ.
- بيسةنعذل اعا، سونئمةن بذعان دةيئن شةتةلگة شئعؤعا نةگة رذقسات بةرئلمةدئ؟
- بئلتئرعئ جئلدئث مامئرئندا سوت توعئز جئل شارتتئ جازاعا کةسئپ، دذنية-مذلئکتئ تارکئلةؤ جونئندة شةشئم شئعاردئ. توعئز جئلدئث بةس جئلئ - سئناق مةرزئمئ. ءسويتئپ، سونئ سئلتاؤ ةتئپ اشحاباد قالاسئنان شئعؤعا بولمايدئ دةگةن. ءبئراق، مذنئسئ زاثسئز. دةمةک، مةن باسقا قالادا تذراتئن شةشةمة بارؤ ءذشئن دة رذقسات الؤئم کةرةک. الايدا زاثدا مذنداي تالاپ کورسةتئلمةگةن. ونئث ذستئنة پرةزيدةنت جارلئعئمةن راقئمشئلئققا ئلئنگةنمئن. بذل - قئلمئس کةشئرئلدئ دةگةن ءسوز.
سونئمةن، بيلةت، أيزامدئ الئپ، اؤةجايدئث کةدةندئک باقئلاؤئنان وتة بةرگةندة «ةلدةن شئعؤعا بولمايدئ» دةپ کةرئ قايتاردئ. بذل جايلئ شةتةلدئک اقپارات قذرالدارئ جازدئ. سونئث پايداسئ ءتيدئ. تذرئکمةنستاندا زاثدا جازئلماعان قارا ءتئزئم بار. رةسمي ورگاندار ونداي ءتئزئمنئث بار ةکةنئن مويئندامايدئ. ايتةؤئر سول قارا تئزئمگة ئلئنگةندةرگة ةلدةن شئعؤعا تئيئم سالئنعان. بذل تئزئمدة نةشة مئث ادام بارئن بئلمةيسئث. تةک ءوز باسئثا کذن تذسکةندة مذنئث راس ةکةنئنة کوز جةتکئزةسئث. ءوز باسئم ءار مةکةمةگة حات جازئپ جاتئپ «شةتةلگة شئعؤعا بولادئ» دةگةن جاؤاپ العان سوث وسئندا کةلدئم.
- قئلمئس تولئق کةشئرئلئپ، پرةزيدةنت راقئمشئلئق جاساعانئمةن، «مةملةکةتکة 40 مئث دوللار شئعئن کةلتئردئ» دةپ موينئثئزعا ءئلئپ قويعان ايئبئ کذشئن جويماعان سياقتئ.
-ء يا، راقئمشئلئققا تذسکةنئممةن، ءذيئن جةکةشةلةندئرگةن قازاقتاردئث ءذي شئعئنئن تولةؤئم کةرةک ةکةن.
بار گاپ قازاقتارعا ءذيئن جةکةشةلةندئرؤگة کومةکتةسکةنئمنةن باستالدئ. تذرئکمةنستان قازاقتارئ سوندا 30-40 جئل ءومئر ءسذرئپ، ةثبةک ةتسة دة، باسپاناسئ مةملةکةت مةنشئگئندة. قازاقستانعا قونئس اؤدارايئن دةسة، تذرئکمةن بيلئگئ «ءذيئثدئ مةملةکةتکة تاستا دا، کوشة بةر» دةيدئ. ال ولار ءومئر بويئ جيعان-تةرگةنئن تاستاپ کةتئپ، اتاجذرتقا قالاي قذر قول کوشسئن؟ قازاقستانعا کةلگةن سوث باسپانالئ بولؤ کةرةک قوي.
ءسويتئپ، زاثداردئ قاراستئردئق. تذرئکمةنستان زاثئندا «ءذيدئ جةکةشةلةندئرمةسئن» دةگةن باپ جوق. قايتا کةرئسئنشة، تذرعئن ءذي کودةکسئندة «ةگةر ازامات ون بةس جئل بويئ تذرئکمةنستاندا تذرئپ، قئزمةت ةتسة، وندا ونئث ءذيئن جةکةشةلةندئرئپ بةرؤ کةرةک» دةپ تايعا تاثبا باسقانداي جازئلعان. ءبئراق بذل زاثنئث ءبئرئ دة جذمئس ئستةمةيدئ. باسپانانئ جةکةشةلةندئرؤدئث جالعئز جولئ رةسةيمةن اراداعئ کةلئسئم.
کةزئندة ةلسين قول جةتکئزگةن کةلئسئمدة «رةسةيگة کوشئپ باراتئن ادامنئث ءذيئ تةگئن جةکةشةلةندئرئلةدئ، سالئق سالئنبايدئ، اقشاسئن الئپ کةتؤگة رذقسات بةرئلةدئ» دةپ جازئلعان. تذرئکمةنستاننئث باسقا مةملةکةتتةرمةن مذنداي کةلئسئمئ جوق. ءبئز سول کةلئسئمدئ پايدالاندئق. ول ءذشئن رةسةيدئث ميگراسيالئق قئزمةتئ قونئس اؤدارؤشئ مارتةبةسئن بةرؤگة ءتيئس. ال ونئ الؤ ءذشئن رةسةيدةن شاقئرتؤ قاعازئن الدئرتؤ کةرةک. مةن وسئ شاقئرتؤ قاعازئن الئپ بةرؤمةن اينالئستئم.
تذرئکمةنستانداعئ قازاقتار «سةنئث تانئس-تؤمالاستارئث بار عوي، شاقئرتؤ قاعازئن الئپ بةرؤگة کومةکتةس» دةگةننةن کةيئن وسئ قئزمةتپةن اينالئستئم. اسپيرانتؤرانئ رةسةيدة وقئدئم، ونئث ذستئنة قذرئلتايدا رةسةيلئک قازاقتارمةن ارالاسئپ-قذرالاسئپ ءجذرمئز. سول تانئستاردئ العا سالئپ، نوتاريؤس ارقئلئ شاقئرتؤ حاتتارئن الئپ جذرةتئنمئن. ءارئ بذل قئزمةتئم زاثداستئرئلعان. سالئق ورگاندارئ مةنئ کاسئپکةر رةتئندة تئرکةپ، پاتةنت بةرگةن. کوشةتئن ادامدارعا قذجات دايئنداؤعا کومةکتةسؤ، کةثةس بةرؤ مةن اؤدارما ئستةرئنة رذقسات العانمئن. بةس جئلدان بةرئ وسئ قئزمةتپةن اينالئسئپ ءجذرمئن. بذعان دةيئن ةشکئم بذل جذمئسئما شذيلئککةن ةمةس.
- ولاي بولسا، تذرئکمةن قذقئق قورعاؤ ورگاندارئ نةگة ايئپ تاقتئ؟
- 1997-98 - جئلدارئ تذرئکمةنستاننان قازاق قوعامدئق مادةني ورتالئعئن اشؤ جذمئستارئن قولعا الماق بولدئق. ءسويتئپ، مادةنيةت جانة ادئلةت مينيسترلئگئنة بئرنةشة مارتة ءوتئنئش حات جازدئق. مينيسترلئک ءبئزدئث ءوتئنئشتئ قاناعاتتاندئرمادئ، ذيئم اشؤعا رذقسات بةرمةدئ.
جالپئ، تذرئکمةنستاندا ةشبئر ذلتتئث ءوز ذيئمئ نةمةسة ورتالئعئ جوق. بيلئک وعان رذقسات بةرمةيدئ. ءبئز الگئندةي ءوتئنئش تذسئرگةن سوث تذرئکمةننئث ارنايئ قئزمةت ورگاندارئ ءبئزدئ شاقئرتئپ الئپ، سذراقتئث استئنا الدئ. الگئ ارةکةتئمئز ذناماي قالسا کةرةک.
تذرئکمةنستاندا بيلئککة کةلمةک بولئپ کذرةسکةن وپپوزيسيونةرلةردئ الدةقاشان تذقئرتئپ تاستاعان. ةندئ ءوز قذقئعئثدئ قورعاپ، پئکئرئثدئ بئلدئرسةث دة مذنئث ءبارئ ساياسات بولئپ ةسةپتةلةدئ.
- ذلتتئق قاؤئپسئزدئک مينيسترلئگئنئث سئزگة ايعايلاتئپ ايئپ تاعئپ، ارتئنشا سوتتئث شارتتئ جازامةن بوساتئپ جئبةرگةنئ قالاي؟
- ءدال ءبئر 37-جئلداعئداي ايئپ تاقتئ. بئلتئرعئ جئلئ 11- ساؤئردة ذلتتئق قاؤئپسئزدئک مينيسترلئگئ مةنئ تذتقئنداپ، تذرمةگة وتئرعئزدئ. ادامدارعا قئزمةت کورسةتکةندة زيان تيگئزئپسئث دةدئ. ةگةر ولارعا زيان تيگئزئپ، الداعان بولسام، ولار الدئمةن قذقئق قورعاؤ ورگاندارئنا شاعئمدانئپ، تالاپ-ارئز تذسئرةدئ ةمةس پة. ونداي ارئزدئث ءبئرئ دة جوق. ارتئنان ذلتتئق قاؤئپسئزدئک مينيسترلئگئنئث قئزمةتکةرلةرئ ءذيدئ ءتئنتتئ. سول کةزدة قاعازداردئ اقتارئپ، قاي وتباسئلارعا کومةکتةسکةنئمدئ کوردئ. ارتئنشا سول وتباسئلاردئ تاؤئپ الئپ، مةنئث ذستئمنةن زورلاپ ارئز جازدئردئ.
کةيئننةن تةرگةؤ سذراققا العاندا «وسئلاردان اقشا الدئث با؟» دةيدئ. «جيئرما بةس ادامنان عانا ةمةس، الپئس سةگئزئنةن اقشا الدئم» دةپ جاؤاپ بةردئم. مةنئ قاشقاقتايدئ دةپ ويلاسا کةرةک، الگئندةي جاؤاپتئ کذتپةدئ. سوسئن بذل قئزمةتئم زاثدئ، وعان رذقساتئم بار ةکةنئن ءتذسئندئردئم. سالئق ورگاندارئنا ءتيئستئ سالئعئمدئ تولةگةنمئن.
ءارئ-بةرئدةن سوث ءذيدئ جةکةشةلةندئرؤ تؤرالئ شةشئمدئ جةرگئلئکتئ اتقارؤشئ ورگان شئعاردئ. مةنئث الئپ بةرگةن شاقئرتؤ قاعازئم بذل رةتتة قوسئمشا کوزئر ءتارئزدئ عانا. جةرگئلئکتئ کوميسسيا ول قاعازعا قاراپ ةمةس، تذرئکمةنستاندا ون بةس جئل بويئ تذرئپ، قئزمةت ةتکةنئنة قاراپ شةشئم شئعارعان.
ارتئنشا العاشقئ سوتقا کةلگةن، کةيئن اپةللياسيالئق شاعئمدئ قاراعان کةزدة قالالئق سوتقا کةلگةن جيئرما قازاق وتباسئ ةشقانداي ايئپ تاقپايتئنئن، مةنةن زيان کورمةگةنئن ايتتئ. بذلاردئث بارلئعئ دةرلئک کومپيؤتةردة باسئلعان ءبئر ذلگئدةگئ ارئزعا قول قويسا کةرةک. ويتکةنئ بارئندة جازئلعان ءماتئن ءبئر.
موينئمدا ءئلؤلئ تذرعان 40 مئث دوللار شئعئنعا کةلسةک، وزئمة تاعئلعان ايئپتئ مويئندامايمئن. سول سةبةپتئ بذل شئعئندئ وتةمةيمئن. ةگةر وتةسةم، کئنامدئ مويئنداعانئم بولئپ شئعادئ. بذل شةشئمنئث جويئلؤئ ءذشئن کذرةسةمئن. ارينة، تذرئکمةنستاندا قالئپتاسقان جذيةدة کذرةسؤ قيئن. ءبئراق اقيقات مةنئث جاعئمدا. قولئمنان کةلگةنشة دالةل جينايمئن.
قازئر قازاقستانعا أيزامةن کةلدئم. وسئندا قالئپ قويسام دا بولادئ. الايدا قايتئپ بارماسام ايئپتئ مويئنداپ، ودان قاشقانداي بولامئن عوي. سول سةبةپتئ کئناسئزدئگئمدئ تولئق دالةلدةگةن سوث عانا قازاقستانعا کوشکئم کةلةدئ.
- تذرئکمةنستاندا ءومئر ءسذرئپ جاتقان قازاق اعايئندارئنئث حال-احؤالئ قانداي؟ بةرئ قاراي کوشسةک دةگةن نيةتتةرئ بار ما؟
- کوشؤگة جاعدايئ بارلارئ وسئندا کوشئپ کةلدئ. تذرئکمةنستان - بذرئنعئ ک س ر و ةلدةرئنئث ئشئندةگئ شةکاراسئ جابئق جالعئز مةملةکةت. تذرئکمةنستانداعئ قازاقتاردئث کوپشئلئگئنئث اعايئن-تؤعاندارئ قازاقستاندا، ولارمةن قاتئناسا المايدئ. شةتةلدةن ةشقانداي گازةت-جؤرنال الؤعا بولمايدئ. کئتاپ اکةلؤگة تئيئم سالئنعان. ينتةرنةت بارلئق جةردة قولجةتئمدئ ةمةس، اشحاباد ءتارئزدئ ءئرئ قالالاردا عانا بار. ونئث وزئندة جئلدامدئعئ تومةن. قازاقستاندا ليميتسئز ينتةرنةت بار-جوعئ 4 مئث تةثگة بولسا، بئزدة ول 7 مئث دوللار.
ينتةرنةت-کافةلةر جذمئس ئستةيدئ، ءبئراق وعان تولقذجاتئثمةن بارؤ کةرةک. وندا قاي ذستةلگة، قاي کومپيؤتةرگة وتئردئث، قاي سايتتاردئ اشتئث، ءبارئ تئرکةلةدئ. وپپوزيسيالئق سايتتار مذلدة اشئلمايدئ، ءبئر عانا مةملةکةتتئک پروأايدةر بولعاندئقتان، پوشتاث ارقئلئ حات جازساث دا ءبارئ وقئلادئ. شةتةلگة تةلةفون شالساث، اثگئمةث تاسپاعا جازئلادئ. پرةزيدةنت، أاليؤتا، أيزا، دوللار ءتارئزدئ باستئ سوزدةردئ ايتئپ قالساث، اثگئمةث اأتوماتتئ تذردة تاسپاعا جازئلا باستايدئ. سوندئقتان حالئق ونئ اينالئپ ءوتؤ ءذشئن باسقا سوزدةرمةن اؤئستئرئپ ايتادئ.
الئسقا بارماي-اق، ءوز وتباسئمنان مئسال کةلتئرسةم جةتکئلئکتئ. کةنجة ذلئم الماتئدا جذمئس ئستةيدئ. ارا-تذرا اشحابادتاعئ سئنئپتاستارئنا حات جازئپ، حال سذراسادئ. سونداي حاتتئث بئرئندة «اشحابادتا نة جاثالئق بار؟» دةپ سذراعان. سئنئپتاسئ قالاداعئ ةکئ ذلکةن بازاردئث ءبئرئ ورتةنئپ کةتکةنئن جازعان. سول-اق ةکةن، کةلةسئ کذنئ ازاماتتئق کيئم کيگةن ارنايئ قئزمةت ورگاندارئنئث وکئلدةرئ سئنئپتاسئنئث جذمئسئنا کةلئپ، باستئعئنا ونئ جذمئستان شئعارؤعا بذيئرعان. «نةلئکتةن؟» دةسة، «شةتةلگة جاعئمسئز اقپارات بةرگةنئ ءذشئن» دةپتئ. ول ةشقانداي جالعان اقپارات ةمةس، ءبارئ بئلةتئن نارسة ةدئ. نة کةرةک، ذلئم سودان بةرئ سئنئپتاستارئمةن حات جازئسپايدئ.
تذرئکمةنستان قازاقتارئ ءذشئن جوعارئ ءبئلئم الؤ مذمکئن ةمةس. بذرئنعئ پرةزيدةنت «بذل ةلدة تةک تذرئکمةندةر وقي الادئ» دةپ اشئق ايتقان. اقئلئ، سئرتتاي، کةشکئ وقؤ اتئمةن جوق. تةک مةملةکةتتئک وقؤ عانا بار. وندا ون بةس مئث ستؤدةنت ءبئلئم الادئ. مذنئسئ ءبئلئمدئ ادام از بولسا باسشئعا جاقسئ باعئنادئ دةگةنئ بولسا کةرةک.
ذلکةن ذلئم الئبةک تذرئکمةنستان ءبئلئم مينيسترلئگئ جانئنداعئ ةکونوميکالئق پاندةر مةن شةت ءتئلئن تةرةثدةتئپ وقئتاتئن ارنايئ مةکتةپتئ ذزدئک ءبئتئردئ. وقؤشئلار اراسئنداعئ ماتةماتيکالئق وليمپيادادان ءبئرئنشئ ورئن العان. «ةلدئث ايتقانئنا سةنبة، ءوزئث تاپسئرئپ، ءوز کوزئثمةن کور» دةدئم. ءسويتئپ، ول تذرئکمةنستاننئث حالئق شارؤاشئلئعئ ينستيتؤتئنا قذجات تاپسئردئ. بئزدة ةمتيحان ءتارتئبئ وسئ جاقتاعئداي ةمةس. جالپئعا بئردةي تةث تاپسئرما جوق. مذعالئممةن بةتپة-بةت اثگئمةلةسؤ ارقئلئ ةمتيحان الئنادئ. ونئث وزئنة کوپ قذجات تاپسئرئلادئ. اکة شةشةث، اتا باباث تؤرالئ انئقتاماعا دةيئن جينايسئث. سودان ةمتيحانعا کةلگةن کئمنئث کئم ةکةنئ کورئنئپ تذر.
ذلئما مذعالئم شةشئمئ جوق ةسةپ بةرگةن. سودان ةکئلئک قويعان. ةسةپتئ کورئپ، شةشئمئ جوق ةکةنئن ءتذسئندئم. اپةللياسياعا بةردئک، رةکتورعا دا باردئق. ءبئراق ناتيجة بولمادئ. کةلةسئ جئلئ کئشئ ذلئم ورئس مةکتةبئن ذزدئک ءبئتئردئ. ول پوليتةحنيکالئق ينستيتؤتقا قذجات تاپسئردئ. وندا دا ماتةماتيکادان «ةکئ» الدئ. تاعئ دا اپةللياسياعا باردئق. ءبئراق ءبارئ قذر بةکةرگة کةتتئ. تذرئکمةنستان تاؤةلسئزدئک العالئ بةرئ اپةللياسيادان ءالئ بئردة-ءبئر ادام جةثئپ شئقپاپتئ. ارتئنشا قازاقستان ءبئلئم مينيسترلئگئنئث کوميسسياسئ کةلئپ، قازاق بالالارئنان ةمتيحان الدئ. ةکةؤئ دة ذزدئک باعا الئپ، وسئندا وقؤعا ءتذستئ.
- ءسئزدئ قؤدالاؤ باستالعاندا تذرئکمةنستانداعئ قازاق ةلشئسئ «بةگدةسةنوأتئ تانئمايمئن» دةدئ ةمةس پة. راسئمةن سولاي ما؟
- ول مةنئ تانيدئ.
- وندا نةگة اراشا تذسپةدئ؟
- بئزگة کةلةتئن قازاق ةلشئلةرئ شالقئپ-شئلقئپ ءومئر سذرةدئ، تذرمئس جاعدايئنان جةثئلدئکتةر بار. گاز، سؤ، جارئق تةگئن. بةنزين بار-جوعئ وتئز تةثگة. سوندئقتان شةتةلدئک ديپلوماتتار ءذشئن بذل - عاجاپ تذرمئس. وسئ ورئندا نةعذرلئم کوبئرةک وتئرعئسئ کةلةدئ. تذرئکمةنستان تؤرالئ سئن ايتسا، بيلئک بئردةن أيزانئث کذشئن جويادئ. بيلئکتئ سئناعان ورکةنيةتتئ مةملةکةتتةردئث، ءتئپتئ ة ق ئ ذ ةلشئسئن قؤئپ شئققان.
2003 - جئلدارئ ورئس، وزبةک، قازاق مةکتةپتةرئن جابؤ ناؤقانئ باستالدئ. قازاق مةکتةبئ جابئلعاندا ديرةکتور ءئزئمحان بايامانوأا سوتقا بةردئ. سوتتاسقانئمةن، ءبارئ ءبئر جاؤئپ تاستادئ. ءسويتئپ، امالئ تاؤسئلعان سوث قازاق ةلشئسئنة باسئن تئرةيدئ. سويتکةن ةلشئ «سةنئث شؤلاپ جذرگةنئث ماعان کةدةرگئ کةلتئرةدئ، شؤلاما، ايتپةسة قازاقستانعا کوشئپ کةت» دةگةن...
- ال ءومئر ءسذرؤ دةثگةيئ شة؟ گاز، سؤ، جارئق تةگئن جةردة کذنکورئس قانداي؟
- حالئقتئث تاپقان-تايانعانئ ازئق-تذلئککة کةتةدئ. تةگئن دذنية دةگةن اتئ عانا، ونئث ةشقايسئسئ جةردة جاتقان جوق. مئسالئ، بئزدة 400 گرام تذز تةگئن بةرئلةدئ. ءبئراق سونئ الايئن دةسةث، وتباسئندا نةشة ادام بار دةگةندةي انئقتاما الئپ کةلؤ کةرةک. ول انئقتامانئث اقئسئن «حالئق بانکئنة» بارئپ تولةؤ قاجةت. ءبئر عانا بانک بولعاندئقتان، ول جاقتا ذنةمئ ذلکةن کةزةک. انئقتاما اقئسئ- ءذش مئث مانات، بانک کوميسسياسئ - توعئز مئث مانات. ياعني، انئقتاما ارقئلئ تذز الساث، ون ةسة کوپ اقشا شئعئندايسئث. ودان دا سول تذزدئ اقشاعا ساتئپ الؤ وثاي.
ادام قازا تاپقاندا جةرلةؤ ءذشئن بةرئلةتئن تةگئن ءتورت-بةس مةتر اق ماتاعا دا انئقتاما جيناؤ کةرةک. ونداي ؤاقئتتا ةشکئم انئقتاما جينامايدئ. تةگئن بةنزينگة دة ءدال سولاي قذجات جيناپ ساندالاسئث. ءبئراق تةگئن جانارماي کولئگئ بار ادامدارعا عانا بةرئلةدئ. ال کولئکتئ کذيلئ ادامدار عانا مئنةدئ. ياعني، کئمنئث ماشينةسئ بار بولسا، سوعان پايدا. ةسةسئنة، حالئق بذدان شئعئن شةکتئ، سةبةبئ ساؤداداعئ بةنزين باعاسئ ون ةسة ذشتئ. تاکسي، ازئق-تذلئک قذنئ قئمباتتادئ.
تةثگةمةن ةسةپتةگةندة ورتاشا جالاقئ شامامةن 30 مئث تةثگة شاماسئندا. راس، وزبةکستانعا قاراعاندا تذرئکمةنستانداعئ قازاقتاردئث تذرمئسئ جاقسئراق. ءبئراق، مورالدئق احؤال اؤئر. قازاق بالالارئن جاقسئ جذمئسقا المايتئنئ ءوز الدئنا، جوعارئ ءبئلئم دة الا المايدئ.
- اثگئمةثئزگة راحمةت!
اثگئمةلةسکةن ةلنذر باقئت قئزئ.
دةرةککوز: «جاس الاش» گازةتئ