حالئق ءبيئ «قارا جورعا» جايلئ قاؤةسةت پةن شئندئق
مةنئث ايتايئن دةگةنئم: وسئدان تؤرا ءبئر عاسئر بذرئن تؤئپ، قازاقتئث كاسئبي بي ونةرئنئث قالئپتاسؤئنا ةلةؤلئ ةثبةك سئثئرگةن، قازاق بيشئلئگئنئث العاشقئ قارلئعاشئ شارا جيةنقذلوأا «ءومئرئم مةنئث - ونةرئم» اتتئ ءومئرباياندئق پوأةسئندة، «حالئق ونةرئ - شاشئلئپ قالعان مونشاق ءتارئزدئ. سول اسئلداردئ جيناؤ، تئزبةگة تئگؤ، جاثعئرتئپ، تذرلةندئرئپ شئعارؤ - مئنة، بئزگة، بئزدةن كةيئنگئگة پارئز، امانات» دةپتئ.
راسئندا دا، ونةر يةلةرئ ارقالاعان وسئ امانات، وسئ پارئز بذگئندة تولئق وتةلدئ دةپ ءبئز ايتا المايمئز. حالئق ونةرئ، اسئرةسة، قازاقتئث ذلتتئق ونةرئ قاي باعئتئ بويئنشا الساق تا، ءالئ دة تئنئمسئز ئزدةنئستئ، كذردةلئ ةثبةكتئ، جذيةلئ عئلئمي پايئمداؤدئ قاجةت ةتةدئ. ءدال بذگئنگئ قازاقتئث ذلتتئق ءبيئ رةتئندة گينةسس رةكوردتار كئتابئنا ةنئپ، الةمگة تاراي باستاعان «قارا جورعا» تؤرالئ قاؤةسةت تة وسئ ءسوزئمئزدئث ايعاعئ.
سونئمةن، «قارا جورعا» - قازاقتئث ءبيئ ةمةس دةيدئ بئلگئشتةر. ةلگة بةلگئلئ ةسترادا ءانشئسئ لذقپان جولداسوأ تا تةلةارناداعئ باعدارلامالاردئث بئرئندة: «تاريحشئلار مةنئث بذل سوزئمة قارسئ شئعئپ، داؤ ايتاتئن دا شئعار. ءبئراق، «قارا جورعا» قازاقتئث ءبيئ ةمةس. بئزدة ونداي بي بولماعان»، - دةپ سوقتئ كونة تاريحتئث كؤاگةرئ سةكئلدةنئپ. ونئث كوپشئلئك اراسئندا قارسئ داؤ ايتؤشئلاردئ شؤلاتئپ، ءبئراز پئكئرتالاسقا كةزةكتئ تذرتكئ بولعانئ دا راس.
وكئنئشتئسئ سول، وزئنئكئنة «مةنئكئ» دةپ قاراي الماي، ذلتتئق تذرعئدا ءالئ كذنگة ءوز مةنئن تاني الماي جذرگةن مذنداي زامانداستار ارامئزدا از ةمةس ةكةن. ونئ جوعارئداعئ ماقالاعا جازئلعان پئكئرلةردةن بايقادئق. سونداي-اق وتكةندة «Nur.kz» سايتئ جالپئ كوپشئلئككة «قارا جورعانئ» قازئرگئ قازاقتاردئث رةسمي ءبيئ دةپ ايتؤعا بولادئ ما؟» دةپ ساؤالناما جذرگئزئپتئ. ساؤالناماعا قاتئسقان 1539 ادامنئث ةث كوبئ - 657 ادام (نةمةسة 42,69% ) "مةن "قارا جورعاعا» تولئعئمةن قارسئمئن. وعان تئيئم سالؤ كةرةك» دةپ جاؤاپ بةرئپتئ. 230 ادام (14,94%)) «ماعان ءبارئبئر» دةپ بةيتاراپ قارايتئنئن بئلدئرسة، 363 ادام (23,59%) «شةتةل بيلةرئن بيلةگةنشة "قارا جورعانئ» بيلةگةن جاقسئ» دةگةن پئكئرئن جةتكئزةدئ. ال «ارينة، «قارا جورعا» - ذلتئمئزدئث ماقتانئشئ» دةپ جاؤاپ بةرگةندةر - 289 ادام عانا (18.78%).
قوعامداعئ بارلئق حالئقتئث ينتةللةكتؤالدئق دةثگةيئ بئردةي بولا بةرمةيدئ. كوزئ اشئق، سانالئ، وزئق ويلايتئندار قاي قاشان دا ساناؤلئ-اق بولادئ.
ايتسة دة، 2009 - جئلئ قئتايداعئ قازاق دياسپوراسئندا 13 مئث ادام الاثدا بئرگة بيلةپ، گيننةستئث رةكوردتار كئتابئنا ةنگئزگةن، ءوز وتانئمئزدا 15 مئث ادام بيلةپ رةكوردتئ جاثارتقانداعئ «قارا جورعانئث» كئمگة قانداي زالالئ بار؟ «قارا جورعا» قازاقتئث ءبيئ ةمةس» دةيتئندةر وسئ ءبئر ونةر ءتذرئنئث «قازاقتئث ءبيئ» دةپ گينةسس كئتابئنا ةنئپ، وشپةستةي بولئپ، ماثگئلئك ادامزاتتئق مذراعا جازئلئپ قالئپ جاتقانئنان زيان شةگئپ وتئر ما؟.. جالپئ، بذلاي جاثعئرعان ذلتتئق بيئمئزگة جاتسئنا قاراپ، ءتول ونةرئمئزدئ وزگةگة تةلئپ جذرگةندةر كئمدةر؟..
تاعئ دا ءبيشئ، قازاق س س ر-ئنئث حالئق ءارتئسئ، قازاق س س ر مةملةكةتتئك سئيلئعئنئث يةگةرئ شارا جيةنقذلوأانئث سوزئنة سذيةنؤدئ ءجون كوردئك. «بالعئن سانامدا ةمئس-ةمئس جاراتئلا باستاعان تأورچةستأومنئث باستاؤ كوزئ نة ةدئ؟..» دةي كةلة: «دومبئرا تارت دةسة، ءبالسئنئپ وتئرئپ الاتئن نةمةسة جذرت ارقاسئ قئزا باستاسا، قاس قئلعانداي جوق بوپ كةتةتئن جذماباي دا تابئلدئ. «قارا جورعا»، «كةلئنشةك»، «ايجان قئزداردئ» دوثگةلةتكةندة ءوزئثنئث دة قالاي دوثگةلةنئپ كةتكةنئثدئ بئلمةيسئث. كذي ئرعاعئنا قاراي ات بولئپ شابام، ذرشئق يئرةم، كيئز باسام، كذبئ پئسةم - نة كةرةك، كورگةن-بئلگةنئمنئث ءبارئن جذرتتئث كوز الدئنا كةلتئرةم»، - دةيدئ ول عذمئرناماسئنئث بةلگئلئ بةتتةرئندة. (قاراثئز: «ءومئرئم مةنئث - ونةرئم». «جازؤشئ» باسپاسئ 1992 جئل. 15-بةت.)
بذل - 1912 - جئلئ تؤعان ءبيشئنئث بالالئق شاعئندا بولعان كورئنئس.
اأتور كئتاپتئث تاعئ ءبئر بةتتةرئندة بي - حالئق تذرمئسئنئث كورئنئسئ ةكةنئن ايتا كةلة، ءار ةلدئث ذلتتئق بيئ ذلتتئق سالتئنا، تئنئس-تئرشئلئگئ مةن داستذرئنة نةگئزدةلگةنئنة توقتالعان. «قاي بيگة قاراماثئز، ءوز حالقئنئث تذرمئس-تئرشئلئگئن بةينةلةيدئ. سولتذستئك سؤئق جاقتئث حالئقتارئندا «بذعئ»، «مارال» بيلةرئ، پامير ءوثئرئ حالئقتارئندا «بذركئت»، «قارعا»، «لاشئن» بيلةرئ، ءومئر باقي سوعئسئپ وتكةن حالئقتاردا سايئستئ بةينةلةيتئن سوعئس بيلةرئ كورئنئس بةرةدئ. گرةكتةردئث ةجةلدةن كةلة جاتقان «پيرچةسكية پلياسكي» بيئندة سايئستئث ءادئس-قيمئلدارئ اسا شةبةرلئكپةن بةينةلةنةدئ. الئسقا بارماي-اق، ءوزئمئزدئث گرؤزيندةردة «پاريكوبا» ءبيئ دة قئلئشپةن ورئندالادئ. قازاقتئث ونةر قورئندا اثشئلئق كاسئپتةردئ بةينةلةيتئن بيلةر نةمةسة پانتوميمو قيمئلدارئ بولعانئ تؤراسئندا ايتئلئپ ءجذر. سونداي بيلةردئ ورئندايتئن تاريحي ادامداردئث بولعاندئعئ جايلئ قازاق سوأةت ةنسيكلوپةدياسئندا ايتئلعان... مؤزئكالئق قورئمئزدا ارنايئ جازئلعان، جوعارئداعئ جايتتاردئث كةيبئرئن مؤزئكا تئلئمةن بةينةلةگةن شئعارمالار از ةمةس. «قارا جورعا»، «مةرگةن»، «ورتةكة»، ت.ب.»، - دةلئنةدئ ءدال سول كئتاپتئث 154-155-بةتتةرئندة.
بذدان اثعارئلاتئنئ، قازاقتا دا وزگة ةلدةردئكئ سةكئلدئ ءوزئنئث ذلتتئق ءبيئ بولعان. قازاقتئث ءبيئ دة حالئقتئق تذرمئس- سالتئنئث ايناسئ ئسپةتتئ. ال ومئرئندة ذلتتئق ونةرئمئزگة 70 ءبيدئث باسئن قذراپ، قالدئرئپ كةتكةن شارا جيةنقذلوأانئ كاسئبي بي ونةرئنة باؤلئپ، ذستازدئق ةتكةن الةكساندر ارتةم ذلئ قازاق ذلتتئق ءبيئنئث العاشقئ جيئنتئعئن قذراستئرعان تذتسا وسئ حالئقتئث ءوزئنئث سالت-داستذرئنة، ومئرئنة جذگئنگةن.
بي دةمةكشئ، «بئزدة مذلدةم بي دةگةن بولماعان» دةيدئ كةيبئر سئثارجاق پئكئر يةلةرئ. وسئلايشا، اكة-شةشةسئنئث تانگو، لامبادا بيلةگةندةرئن، بذگئنگئ ساحنادا قازاق ءانئ ايتئلئپ جاتسا دا، كئندئگئن اشئپ تاستاپ، كةؤدةسئ مةن بوكسةسئن جذلقئلاي دئرئلدةتكةندةردئ كورئپ، كوز ذيرةتكةن زامانداستار كونةدةن جةتكةن «قارا جورعانئث» «قالماقتئث نة موثعولدئث ءبيئ ةكةندئگئنة» كوز جةتكئزبةك بولادئ.
ال 1892-1938 - جئلدار ارالئعئندا ءومئر سذرگةن رةجيسسةر، دراماتؤرگ، اكتةر، قازاق ذلتتئق پروفةسسيونالدئ تةاتر ونةرئنئث نةگئزئن سالؤشئلاردئث ءبئرئ، ذلت قايراتكةرئ جذمات شانين ذرپاققا امانات ةتئپ قالدئرعان اتالئ ءسوزئنئث بئرئندة: «قازاقتا بي بولماسا، وندا «بي، بيلةؤ» دةگةن ءسوز قايدان شئققان؟» دةپ، قاراثعئ ويلايتئنداردئث داؤئنا باسؤ ايتقان كورئنةدئ. (سوعان قاراعاندا، «قازاقتا بي بولماعان» دةپ قازاقتئ بذكئل ونةر مةن مادةنيةتتةن ماقذرئم جابايئ حالئق سانايتئن «جارئمجاندار» شانين زامانئندا دا بولعان. - اأت.)
سونئمةن، «قارا جورعا» - قازاقتا بذرئننان بولعان. كاسئبي ءبيشئ، قازاقتئث بي ونةرئنئث تاريحئمةن تانئسئپ، جئلئگئن شاعئپ، مايئن ئشكةن شارا جيةنقذلوأانئث ءوزئ بذل بي تؤرالئ ءوزئنئث كئتابئندا از جازباعان. بةلگئلئ كذيشئ، سازگةر ءشامئل ءابئلتاي دا: «بذرئن بالا كةزئمدة «قارا جورعانئ» مةن دة تارتقانمئن» دةيدئ.
ال ةندئ، وسئنداي ونةردئث وتئن جاققان كذيشئ، بيشئلةردئث ءوزئ وتكةن عاسئردان بةرئ قازاقتا «قارا جورعا» دةگةن بي بولعانئن ايتئپ، دالةلدةپ كةلگةن بولسا، باسقاسئن بئلاي قويعاندا بي ونةرئنئث قئر-سئرئ، ونةر تاريحئ دةگةننةن بةيماعلذم زامانداستارعا نة جورئق؟ ولاردئث ءوزئ بئلمةيتئن تاقئرئپتا پئكئر ءبئلدئرئپ، قازاقتئث جئلاپ كورئسئپ وتئرعان ذلتتئق ءبيئن قارالاؤعا، جةتئپ وتئرعان جةتئستئگئن جوققا شئعارئپ، جاثعئرعان اتا مذراسئن كذرةسئنگة لاقتئرؤعا ءمورالدئق حاقئسئ بار ما؟..
راس، «قارا جورعا» تاؤةلسئزدئك الئپ، ةتةك-جةثئمئزدئ جابا باستاعان تذستا، 1995 - جئلداردا وتانئمئزعا ورالدئ. «وتانئمئزعا ورالدئ» دةيتئنئمئز، بذل ونةر قازاق حالقئ وتارلانا باستاعان تذستا وتانئنان ويئستئرئلعان. ХХعاسئردئث العاشقئ شيرةگئنةن كةيئن قازاق جةرئ ذلتتئق ار-نامئسئ پئسئپ جةتئلگةن، كوزئ اشئق، كوكئرةگئ وياؤ، شئعئس پةن باتئستئث ءئلئمئن، تاجئريبةسئن قاتار يگةرئپ، ةلگة جاثا ءومئر سئيلاؤعا ذمتئلعان ازاماتتارعا كةندة بولماعان ةدئ. سول تذستا وتارشئلدار تاراپئنان اشتئق تا، ماستئق تا جاسالدئ. قولدان جاسالعان قئرعئن، قئلئشئنان قان تامعان سولاقاي ساياسات سالدارئنان ومئرئنة قاؤئپ تونگةن تالاي قازاق ذدةرة كوشؤگة ءماجبذر بولدئ. ذلت كوسةمئ ءاليحان بوكةيحان ذلئنئث: «قازاقتئث قازاقستاننان باسقا وتانئ جوق. سوندئقتان، قازاق ذكئمةتئ، قازاقستاندا قالئثدار!» دةپ، الاش قايراتكةرلةرئنة ءذن تاستاعان تذسئ دا وسئ. الايدا، التايعا، ءذندئستانعا، انادولئعا، ءبئر شةتئ ةؤروپا ةلدةرئنة دةيئن شاشئراعان قازاققا توقتاؤ بولعان جوق. ءوز وتانئمئزدا ذلتتئق مادةنيةت پةن ءداستذر تذبةگةيلئ تذنشئقتئرئلئپ جاتقاندا ءبئزدئث ذلتتئق ونةرئمئزدئث ءبئرسئپئراسئ، سونئث ئشئندة «قارا جورعا» ءبيئ نةگئزئنةن قئتاي، ماثعوليا ةلدةرئندةگئ قازاق دياسپوراسئندا ساقتالئپ قالعانئ دا سوندئقتان.
1995 - جئلئ ةؤروپادان كةلگةن ارئستان قاجئ شادةت ذلئ ءوز جةرئمئزدة ءتول ونةرئمئزدئ قايتادان ءناسيحاتتاي باستادئ. وعان دةيئن شئعئس قازاقستان، سونئث ئشئندة سةمةي وثئرئندة دة بذل بي بئرةن-ساراننئث ةسئندة بولعان دةيدئ دةرةك كوزدةرئ.
بئلةتئندةردئث ايتؤئنشا، «قارا جورعا» ءبئر زامانداردا «جئلقئ ءبيئ» دةپ تة اتالعان. جئلقئنئ ءمئنئس ات تا، ساؤئپ سؤسئن دا، سويئپ ةت تة ةتئپ جاراتا بئلگةن «جئلقئ مئنةزدئ» قازاق ءذشئن «جئلقئ ءبيئ» اتاؤئ، ارينة، جاقئنئراق كورئنةتئنئ ءسوزسئز. ءبئراق، بؤئن-بؤئندئ بوساتئپ، دةنساؤلئققا اكةلةر پايداسئن بئلاي قويعاندا، ذلتتئق رؤحئمئزدئ جانيتئن ادةمئ اؤةزگة نةگئزدةلگةن «جئلقئ ءبيئ»، سول «قارا جورعا» بذگئن تةپةرئش كورئپ كةلةدئ. بذل ءبيدئ «ماثعول بيئ»، «قالماق ءبيئ» دةيدئ كةيبئرةؤلةر. ءتول مادةنيةتئمئزدئث ءبئر بةلگئسئن بذلايشا سئرتقا تةبؤگة ونئث شةتةل قازاقتارئ ارقئلئ ساقتالئپ جةتكةنئ سةبةپ بولاتئن دا سةكئلدئ. سوندا بذل نة؟ كورةالماستئق پا، الدة كورسوقئرلئق پا؟ ال قئمئزئمئزعا نةمئستةردئث پوتةنت الئپ، باؤئرساقتئ قئرعئزدار مةنشئكتةپ، ءتئلئمئزدئث «مةملةكةتتئك دةثگةيدة باسقارؤ تئلئنة اينالدئرؤعا جارامسئز» اتانئپ، بةسئگئمئزدئث «تالتاق اياق، جالپاق باس بالا قالئپتاستئراتئن» «زياندئ توسةككة» تةلئنئپ جاتقانئ ءبئز ءذشئن از با؟..
«قارا جورعانئ» ماثعولدار بيلةسة، ول - قازاق بيلةمةؤئ كةرةك دةگةن ءسوز ةمةس. ءتذپ تاريحئن، قالئپتاسؤئن ايتپاعاندا قازاق سةكئلدئ ماثعولدار دا كيئز ءذي تذتئنادئ. ءبئراق، بذل دا «كيئز ءذي موثعولدئكئ» دةگةن ءسوز ةمةس.
توقسان اؤئز ءسوزدئث توبئقتاي ءتذيئنئ، قازاقتا جئلقئنئث ةر-ازاماتتئث جان سةرئگئ بولعانئ راس بولسا، «قارا جورعا» دا - قازاق بيشئلةرئنئث اؤةلگئ ءبيئ. ءار حالئقتئث ءبيئ ذلتتئث تذرمئس-سالتئنا نةگئزدةلةدئ دةگةن شارا جيةنقذلوأانئث سوزئنة سذيةنة ايتارئمئز، جئلقئنئ جاتسئنباعان ءار قازاق «قارا جورعادان» دا قاشپاعانئ ابزال.
ءنازيرا بايئربةك
دةرةككوز:«نامئس» سايتئ