قئران بذركئت نةگة ازايئپ بارادئ؟

  استانا. 26 - اقپان. قازاقپارات - كوگئمئزدة قالئقتاعان بذركئت ءبئزدئث قازاققا ةجةلدةن ةتةنة قذستاردئث بئرئنة اينالعان. كونة زاماننان ساياتشئلئق ونةردئ جانئنا سةرئك ةتكةن بابالار ونئ باعالاي ءبئلدئ.

قئران بذركئت نةگة ازايئپ بارادئ؟

اينالانئ اق ذلپا قار جامئلعان ؤاقئتتئ قازةكةم قانسونار دةيدئ. ءدال وسئ شاقتا جذگئرگةن اثعا بذركئت سالؤ ادامعا ةرةكشة اسةر ةتةرئ داؤسئز. دةيمئز-اؤ...

 وسئنداي كوثئلگة كورئكتئ ويدئ قوناق ةتةر كورئنئستئث قازئر وتكةن شاققا اينالعانئ وكئنئشتئ-اق. بذگئندة ساياتشئلئق ونةردئ شاعئن عانا توپ جانئنا سةرئك ةتئپ ءجذر. قالعان قانداس باؤئرلار اراسئندا ونئث نة ةكةنئن بئلمةيتئنئ دة كةزدةسةدئ. ودان قالدئ، بذركئت قذسئنئث ةلئمئزدئث «قئزئل كئتابئنا» ةنگةنئن بئرةؤ ءبئلئپ، بئرةؤ بئلمةس. قالاي دةسةك تة، ونئث سانئ ازايئپ بارا جاتقانئ بةلگئلئ بولئپ تذر. ءبئزدئث حالئقتئث جانئنا جاقئن قاسيةتتئ قذستئث وسئلايشا ادامدار تاراپئنان ايالئ الاقان، جئلئ پةيئل جانة ءتيئستئ قامقورلئق كذتئپ جذرگةنئن ةشكئم دة قاپةرگة الئپ جذرگةن جوق سةكئلدئ.

قازاق دالاسئنئث قاي قيئرئنان دا كةزدةسةتئن بذركئت كةزئندة ةلئمئزدئث باتئس وثئرئندة، سئر بويئندا، الاتاؤ جانة التاي تاؤلارئنئث بوكتةرئندة كوزگة ذشئراسقان. قازئر شة؟ كةيدة اسپان استئنان ءبئردئ-ةكئلئ بذركئتتئ كورة قالعان جاعدايدا جانئمئز جادئراپ سالا بةرةدئ. الايدا ولاردئث سانئ بذرئنعئداي ةمةس، بئرنةشة ةسةگة كةمئپ كةتكةن سةكئلدئ. قذستار الةمئنئث قئر-سئرئنا قانئق ورنيتولوگ عالئمداردئث ءوزئ تؤعان توپئراقتاعئ بذركئت قذسئنئث سانئ قانشا ةكةنئن شوتقا قاعئپ ايتا المايدئ. ولاردئث بولجامئنشا، ونئث سانئ بئرنةشة جذزدةن اسپايدئ. وسئنئث ءوزئ ءبئزدئث وعان دةگةن سةلقوس كوزقاراسئمئزدئ ايعاق ةتةدئ.

بذركئتتةر سانئ نةگة ازايئپ كةتتئ؟ وعان ةندئ-ةندئ عانا جاؤاپ ئزدةي باستادئق. كةزئندة بذل ماسةلةگة ةشكئم نازار سالا قويمادئ. جانئنا جاقئن ساياتشئلئق ونةردئ قازةكةم 90-جئلدارعا دةيئن دة جوعالتا قويعان جوق. ءبئر قئزئعئ، ذلتتئق ذعئمعا قايشئ كةلةتئن تالاي ارةكةت جاساعان كةثةس وداعئنئث شةندئ-شةكپةندئلةرئ وعان توقتاؤ سالمادئ. سول كةزدئث وزئندة بذركئتتئ قولعا ذيرةتئپ، قذس سالؤعا قذلئقتئ بولعان جاندار از كةزدةسپةدئ. دةگةنمةن وسئ ءبئر كةزةثدةردة بذركئتتئث سانئن ساقتاؤعا ةشقانداي ءمان بةرئلمةگةن. ونئ زاثسئز اؤلاؤشئلار كوبةيئپ كةتتئ. بالكئم، ولار كيةلئ قذستئ شةتةل اسئرئپ، قئرؤار قارجئ تاپقان شئعار. ايتةؤئر، تابيعاتتئث قذندئ دذنيةسئنة كوز جذما قاراؤ جاعدايئ ورئن الدئ. ودان قالدئ، قولدا ءوسئرؤ ءذشئن ذيادان بالاپانداردئ الؤ كوبةيئپ كةتتئ.

بذل دا بذركئتتئث ةسةپسئز كةمؤئنة از اسةر ةتكةن جوق. دالاعا تاستالعان ؤلانعان جةمدةر دة ولاردئث قئرئلئپ قالؤئنا الئپ كةلدئ. سونداي-اق، ولاي-بذلاي تارتئلعان ةلةكتر سئمدارئنا شئرمالئپ، تالاي بذركئت قذربان بولدئ. بذدان باسقا دا سةبةبئ جوق ةمةس. وكئنئشكة قاراي، سول كةزدة بذل جاعداي ةشبئر پةندةنئ ةلةث ةتكئزبةدئ. قازئر دة ساناؤلئ عانا ادامدار بولماسا، بذركئتتئ قورعاؤعا الؤ جونئندة ماسةلة كوتةرئپ جذرگةن جانداردئث سانئ كةم.

ورازحان ايداروأ، قورقئت اتا اتئنداعئ قئزئلوردا مةملةكةتتئك ؤنيأةرسيتةتئنئث وقئتؤشئسئ:

- وسئدان 40-50 جئل بذرئن قازاق دالاسئنئث كةز كةلگةن بولئگئنةن اتالمئش قذستئ ءجيئ كةزدةستئرةتئن ةدئك. ونئ ءبئزدئث سئر ولكةسئنةن دة تالاي مارتة كوزئمئز شالعان. تابيعات تئلسئمئن تةرةث تذسئنگةن كئسئلةر وعان كوزدئث قاراشئعئنداي قاراپ، ولاردئث ءجونسئز اؤلانباؤئن قاتاث قاداعالايتئن. وكئنئشتئسئ، مذنداي كوزقاراس سوثعئ 25-30 جئلدا مذلدةم ةسكةرئلمةي كةلدئ. ماسةلةن، قازئرگئ كذنئ «قئزئل كئتاپقا» ةنگئزئلگةن اث مةن قذستاردئث ازايئپ كةتؤئنة وسئنداي جايلار اسةر ةتتئ ةمةس پة؟ بذركئت تة سونداي سالقئن كوزقاراستئث سالدارئنان ةسةپسئز ازايئپ كةتتئ. ءبئزدئث وثئردة كةزئندة اتاعئ شئققان كوپتةگةن قذسبةگئلةر بولعان. قازئر ولاردئ ةمگة ئزدةسةث دة تاپپايسئث. قازاقئلئق قايماعئ بذزئلماعان وثئردة ساياتشئلئق ونةردئث ءوزئ دة اياقاستئ بولئپ قالدئ. جالپئ، بذل ونةر تةك قذستئ اثعا سالؤمةن شةكتةلمةيدئ عوي. سول ارقئلئ بذركئتتئ قالاي باپتاؤ كةرةك، ولاردئ قالاي ساقتاؤ كةرةك دةگةن ماسةلةلةر ءوز شةشئمئن تاؤئپ جاتاتئن.

راس، قازةكةم ساياتشئلئقتئ دا ذمئت قالدئرئپ بارادئ. الماتئ وبلئسئنئث ةثبةكشئ قازاق اؤدانئنداعئ نذرا اؤئلئندا جالايئر شورا مةكتةبئ جذمئس جاسايدئ. وندا جاس بذركئتشئلةر مةكتةبئ تذساؤئن كةسكةن. ال ةلئمئزدئث قالعان ايماقتارئندا ءبئر-ةكئلئ قذسبةگئلةر بار. ولاردئث ءوزئ جاسئ كةلئپ قالعان ادامدار. جالپئ، كةز كةلگةن ادام قذسبةگئ بولا المايدئ. ونئث دا ذيرةنةتئن تذستارئ از ةمةس. وسئنئث سالدارئنان بذگئنگئ ذرپاق اتا-بابانئث ةجةلگئ كةزةثنةن بةرگئ جان سةرئگئنة اينالعان سايات ونةرئن ذمئتا باستادئ.

تاريحي دةرةكتةردة جوشئ حاننئث 3 مئثنان استام بذركئتشئسئ بولعانئ ايتئلادئ. تذركئ تئلدةس حالئقتاردئث بارلئعئ دةرلئك اينالئسقان ساياتشئلئق وسئلايشا قازئرگئ كذنئ كوزدةن عايئپ بولئپ بارادئ دةسةك تة بولادئ. ءاربئر حالئقتئث بولمئس-ءبئتئمئ ذلتتئق ذستئنئنان ايقئندالادئ. ءبئزدئث ءالئ كذنگة دةيئن ءتذپ-تامئرئمئز سانالعان قانشاما قذندئلئققا كوثئل بولمةي جذرگةنئمئز ويعا قالدئرادئ.

تةگةؤرئنئ مئقتئ بذركئت سةكئلدئ تالاي جئرتقئش قذستار قازاق دالاسئنئث ءمانئ دة، ءسانئ دة ةمةس پة ةدئ؟..

اأتور: ءادئلجان ذمبةت، قئزئلوردا وبلئسئ

دةرةككوزئ:«الاش ايناسئ» گازةتئ