رؤلار تاريحئ - قازاق تاريحئ
استانا. 10- اقپان. قازاقپارات. «الاش» تاريحي-زةرتتةؤ ورتالئعئنئث پرةزيدةنتئ حايروللا عابجاليلوأپةن سذحبات.
بذل كذندة حايروللا عابجاليلوأتئث ذيئمداستئرؤمةن قازاق رؤلارئنئث عئلئمي تذرعئدان زةرتتةلگةن تاريحئ تؤرالئ ءجذز تومدئق ةنسيكلوپةديالئق ةثبةكتةردئث العاشقئ 36 تومئنئث جاريالانؤئ قازاقستان عئلئمئنا قوسئلعان سذبةلئ ذلةس ءارئ تاريحتئ زةرتتةؤدة مذلدة تئث باعئت، جاثا كوزقاراس ذستانؤئ عئلئم الةمئندة، قوعامدا ايتارلئقتاي جاثالئق بولدئ. بذتئندةي ءبئر عئلئمي-زةرتتةؤ ينستيتؤتئ اتقارؤعا ءتيئس وسئنشاما اسا زور اؤقئمدئ جذمئستئ حايروللا عابجاليلوأتئث تئكةلةي ءوزئنئث قاراجاتئمةن جذزةگة اسئرئپ كةلة جاتقانئ حالئق اراسئندا زور قذرمةتكة بولةسة دة، وكئنئشكة قاراي، رةسمي ورئندار تاراپئنان ةلةنة قويعان جوق.
مذنئث باستئ سةبةپتةرئنئث ءبئرئ - قازاقتئث قازئرگئ زيالئلارئ، سونئث ئشئندة قالامگةرلةرئ مةن عالئمدارئ اراسئندا قازاق رؤلارئنا دةگةن كةثةس وكئمةتئ قالئپتاستئرعان تةرئس كوزقاراستئث جويئلماؤئ. ءتئپتئ وزدةرئن «قازاق ذلتئنئث پاتريوتئمئن» دةپ جذرگةن قايراتكةرلةرگة دةيئن «رؤدئ ءبئلؤ - ذلتشئلدئققا، ذلتتئ بولشةكتةؤگة، قازاق حالقئ اراسئنا ئرئتكئ سالؤعا باستايتئن زياندئ ارةكةت» دةپ، بذل ماسةلةنئ قوزعاؤدان، قورعاؤدان ات-توندارئن الا قاشاتئنئن كذندة كورئپ، ءبئلئپ، ةستئپ ءجذرمئز. سوندئقتان مذلدة جاثا ذلتتئق كوزقاراستاعئ، تئث باعئتتاعئ وسئناؤ اؤقئمدئ جذمئس قالاي قولعا الئنئپ، قالاي جذرگئزئلئپ كةلة جاتقانئ جانة العئ كةزةثدة قالاي ءوربيتئنئ تؤرالئ حايروللا ماعاؤيا ذلئمةن بولعان سذحباتتئ جاريالاؤداعئ ماقساتئمئز - اسئرةسة قازئرگئ قازاق زيالئلارئ اراسئنداعئ رؤ-تايپا تؤرالئ تةرئس كوزقاراستان ارئلؤعا ئقپال ةتؤگة سةپتةسئن بولؤ دةگةن ويدامئز.
- حايرةكة، تاؤةلسئزدئك العالئ 20 جئلدئث ءجذزئ بولسا دا، ءالئ كذنگة دةيئن بيلئكتة قئزمةت ةتةتئندةردئ بئلاي قويعاندا، ذلتتئق كوزقاراستاعئ زيالئلار اراسئندا رؤئن ايتؤعا، رؤ تاريحئن بئلؤگة، جالپئ، رؤ ماسةلةسئنة مذلدة تةرئس كوزقاراس باسئم بولئپ كةلة جاتقانئ وزئثئزگة دة ءمالئم بولسا كةرةك. رؤ ماسةلةسئن قوزعاعان كةزدة «رؤشئلدئق - ةسكئلئكتئ كوزقاراس» دةپ سئرت اينالاتئندار ءوزئثئزدئث دوس-جاراندارئثئزدئث، ءتئپتئ تاريحشئلاردئث اراسئندا ءجيئ كةزدةسئپ ءجذر عوي. ال وسئنداي قارسئلئققا قاراماي، رؤلار تاريحئن زةرتتةؤگة، ناسيحاتتاؤعا، كوپ تومدئق كئتاپ ةتئپ شئعارؤعا بةلسةنة كئرئسئپ كةتكةنئثئزگة نة سةبةپ؟ بذل جونئندة بئرةؤلةر سئزگة وي سالدئ ما، الدة تاپسئرئس بةردئ مة؟
- ماعان بذل جونئندة ءاؤ باستا ةشكئم دة وي قوسقان جوق. رؤ ماسةلةسئنةن ذركئپ-قورقاتئن قازئرگئ قازاق قوعامئندا كئم تاپسئرئس بةرة قويسئن؟! بذل مةنئث بالا كذنئمنةن كوكةيئمدة جاتتالئپ قالعان ارمان-وي دةسةم دة بولادئ. جالپئ، بويئمدا جئلت ةتكةن قاسيةت بولسا، ول اتا-بابالارئمنان دارئعان دةپ بئلةمئن. اكةم ماعاؤيانئث قذلاعئما قذيعان اقئل-كةثةسئ، وسيةتئ، زامانداستارئمةن، دوس-جاراندارئمةن بولعان اثگئمةلةرئ جادئمدا جاتتالئپ قالئپتئ.
- ءوزئثئز ساؤلةتشئ، ديزاينةر بولا تذرا تاريحتئ زةرتتةؤگة بوي ذرعانئثئز تاثدانارلئق قوي. مذنداي زةرتتةؤ جذمئسئنا قانداي دايئندئعئثئز، ءبئلئمئثئز بةن بئلئگئثئز بولدئ دةپ ويلايسئز؟
- مةن بذل ومئردةگئ ةث بيئك، ةث جوعارئ ينستيتؤت - وتباسئلئق تاربية ينستيتؤتئنان ءوتتئم. از وقئدئم دةمةيمئن، كوپ ءبئتئردئم دة دةمةيمئن. ءبئراق ءبئر ازاماتتئث عذمئرئنا جةتةتئن ءبئلئم دة، تاجئريبة دة جيناقتادئم. سامارقان قالاسئنداعئ مةملةكةتتئك ساؤلةت-قذرئلئس ينستيتؤتئن ءبئتئرئپ، سوناؤ ةؤروپانئث پراگا قالاسئندا سؤرةتشئ-ساؤلةتشئلةر مةكتةبئندة تاجئريبةدةن وتكةنئم ومئرئمة ذلكةن باعئت بةردئ دةپ ويلايمئن. ةؤروپا ةلدةرئندة اتا-بابا تاريحئن ةرةكشة قذرمةتتةيتئنئنة قانئق بولعانمئن.
الماتئ، جاثاتاس جانة ةلئمئزدئث بئرنةشة قالالارئندا قالا قذرئلئسئن جوبالاؤدا قولتاثبامنئث قالعانئن ماقتانئش ةتةمئن. بذل جولداعئ تاجئريبةم قاجةتكة جاراپ، ةلئمئزدئث تذثعئش أاليؤتاسئ - قازاقتئث ءتول تةثگةسئن شئعارؤدئ ذيئمداستئرؤشئ جانة اأتورلارئنئث ءبئرئ بولئپ، قازاقستاندئ الةمگة ةث العاش تةثگة ارقئلئ تانئتؤعا قاتئسقانئمدئ باقئتئم دةپ بئلةمئن. دةمةك، بذل مةنئث وقؤ-بئلئمدةگئ تاجئريبةمنئث زايا كةتپةگةندئگئن اثعارتسا كةرةك. سونداي-اق رؤلاردئ زةرتتةپ ءبئلؤ، قذرمةتتةؤ جونئندة كوثئلگة تذيگةنئمدئ دة جذزةگة اسئرؤ ارمانئم ةدئ.
ؤاقئتپةن ساناسپاي ءجذرئپ، اتا بولاتئن جاسقا دا كةلئپ قالئپپئن. ةندئ كةيئنگئ ذرپاققا ذلتئمئزدئ قورعاؤ جونئندة وسيةت قالدئرؤ دا - پارئز. جالپئ، ادامعا العاشقئ وتئز جئلئ قاتةلئكتةر جاساؤ ءذشئن، كةيئنگئ وتئز جئلئ ونئ تذزةتؤ ءذشئن، سوثعئ وتئز جئلئ جيعان-تةرگةنئ مةن وي-ساناعا تذيگةنئن ذرپاعئنا دارئتؤ ءذشئن بةرئلةتئن كورئنةدئ. مةن وسئنئث ءذشئنشئ باسپالداعئنا تابان تئرةدئم.
ءسئز ماعان «تاريح ماماندئعئن العان جوقسئز» دةگةندةي وي ايتتئثئز. راس، مةن ديزاينةر-ساؤلةتشئ بولسام دا، كةيئن كاسئبي تاريحشئعا اينالدئم. تاريح عئلئمدارئنئث كانديداتئ دارةجةسئن الؤعا ديسسةرتاسيا قورعادئم. مةن قازئر كاسئبي تاريحشئمئن. دةمةك، تاريحتئ عئلئمي تذرعئدان زةرتتةؤگة دة دايئندئعئم تئثعئلئقتئ دةؤگة بولادئ. 2005 - جئلئ «الاش» تاريحي زةرتتةؤ ورتالئعئن اشئپ، ونئث اينالاسئنا بةلگئلئ تاريح ماماندارئن توپتاستئردئم. بذل - تاؤةلسئز قازاقستانداعئ ةث العاش تاريحي زةرتتةؤ ورتالئعئ ةكةندئگئن ايتا كةتكةنئم ارتئق بولماس.
- «الاش» تاريحي زةرتتةؤ ورتالئعئن قذرؤعا، رؤلار تاريحئ تؤرالئ 100 تومدئق عئلئمي ةثبةك شئعارؤعا ناقتئ نة تذرتكئ بولعانئن تارقاتئپ ايتئپ بةرسةثئز...
- قازاق تاريحئ تؤرالئ كاسئبي تاريحشئلار جازئپ شئعارعان عئلئمي ةثبةك تةك قانا 5 تومدئق تاريحي كئتاپ ةكةن. مذنئث ءوزئ - ساياسي تاريح. بذل كئتاپتاردا مةملةكةتتةردئث قالئپتاسؤئ، كذيرةؤئ، ساياسي-الةؤمةتتئك، اسكةري جاعدايلارئ ءسوز بولعان. تذپتةپ كةلگةندة، قازاقتئث ناعئز تاريحئ، نةگئزئنةن، رؤ-تايپالار ذيئسئپ، مةملةكةت قذرعاندئعئن جانة ولاردان شئققان ذلئ تذلعالاردان قذرالادئ. وسئنئث ءبارئن تذبةگةيلئ زةرتتةپ بارئپ، شئنايئ تاريحتئث جازئلاتئندئعئن ءتذيسئندئم.
تاريحتئ زةرتتةؤگة دةن قويؤئمنئث تاعئ ءبئر سةبةبئ بار. ةلئمئزدئث تذثعئش تةثگةسئن شئعارؤ جولئندا ةؤروپالئق مةملةكةتتةرمةن تئعئز قارئم-قاتئناس جاسادئق. سوندا لوندوندا جذرگةندة ءتئپتئ اعئلشئن زيالئلارئنا دةيئن قازاق حالقئنا جةر بةتئندة سوثعئ جئلدارئ پايدا بولعان حالئق رةتئندة قارايتئندئعئن بايقادئم. شةت جذرتتاردئث كوبئ، ءتئپتئ قازاق دةگةن ذلتتئ ةستئپ كورمةگةنئ مةنئ تاثداندئردئ. شئن مانئندة، قازاقتئث كونةدةن كةلة جاتقان وركةنيةتئ، تاريحئ اعئلشئن، فرانسؤز، نةمئس جانة وزگة حالئقتار تاريحئنان، وركةنيةتئنةن كةم ةمةس، ءتئپتئ ودان دا تةرةثگة بويلايتئنئن سةزئنگةن سايئن ولاردئث وسئنداي وركوكئرةك كوزقاراستارئنا نامئستاندئم. ءسويتئپ، وسئ جذمئستئ قولعا السام دةگةن ارمان جةتةگئنة بةرئلدئم.
سونئمةن، مةن تةثگة شئققاننان كةيئن ءبئراز ؤاقئتتان سوث ارمان-ويئمدئ، جوبا-جوسپارئمدئ بايان ةتئپ، ةلباسئمئز ن.ا.نازاربايةأقا حات جولدادئم. ةلباسئ مةنئث حاتئمدئ 2005- جئلئ 10- مامئر كذنئ وقئپ «قازاق حالقئنئث تاريحئن، ونئث الةمدةگئ وركةنيةتتةگئ ورنئن جانة رولئن عئلئمي تالداؤعا باعئتتالعان» جوباما ذلتئمئزدئ قالئپتاستئرؤعا باعئتتالعان ذلكةن ةثبةك دةپ قولداؤ ءبئلدئردئ. ةلباسئنئث قولداؤئ مةنئث سةنئمئمدئ بةكةمدةي ءتذستئ. ءسويتئپ، ءبئراز تاريحشئلاردئ بذل ئسكة جذمئلدئرئپ، اؤةلئ «الاش» تاريحي-زةرتتةؤ ورتالئعئن قذردئم. ءسويتئپ، تاريح ماماندارئن قئتاي، رةسةي، يران، اراب ةلدةرئنة، تاشكةنت، قازان، باكؤ قالالارئنا ارحيأتةردةن دةرةكتةر جيناؤعا ءوز قاراجاتئممةن جئبةردئم. قازئرگئ كذنئ ءبئزدئث ورتالئقتا وسئ ةلدةردةن جينالعان ءتورت مئثعا جؤئق كئتاپ قورئ، قولجازبالار مةن دةرةكتةر بار. ولاردئث دةنئ قئتاي، اراب، پارسئ، ورئس، نةمئس، اعئلشئن تئلدةرئندة جازئلعان.
ورتالئق ةكئ ايدا ءبئر شئعاتئن «الاش» تاريحي-ةتنولوگيالئق عئلئمي جؤرنالئن شئعارئپ كةلةدئ. وسئ ؤاقئت ارالئعئندا «قازاق رؤ-تايپالارئنئث تاريحئ» تؤرالئ 36 دان اسا عئلئمي ةثبةك جاريالاندئ.
وسئنئث ءبارئن مةن ءوز قارجئممةن جذزةگة اسئرئپ كةلةمئن. ةل ءذشئن ةثبةك ةتكةنئمة وكئنبةي، قايتا ادال ةثبةگئمنئث اعارتؤشئلئق جولعا جذمسالعانئنا قؤانامئن.
- بذل ورتالئقتئث رؤلار تاريحئن جازؤداعئ نةگئزگئ ةرةكشةلئكتةرئ، ذستانئمدارئ، كونسةپسيالارئ قانداي؟
- «الاش» تاريحي-زةرتتةؤ ورتالئعئنئث ماقساتئ - بئرةؤدئث رؤئن نةمةسة اتاسئن دارئپتةؤ ةمةس، قازاقتئث عئلئمي تاريحئن زةرتتةپ جازؤ. سةبةبئ قازاق حالقئ رؤ-تايپالئق داؤئردةن قازئرگئ مةملةكةتتئك دةثگةيگة دةيئن وسكةن حالئق. ءبئر مةملةكةتتئث يةسئ بولئپ وتئرعان حالئقتئث تاريحئن جازؤ ءذشئن ونئث قذرامئن زةرتتةؤ كةرةك. قازاقتئث تامئرئ - رؤلئق جذيةدة ةمةس پة؟ 43 اتادان تارايتئن رؤلار: 25 اتا - كئشئ ءجذز، 6 اتا - ورتا ءجذز، 12 اتا - ذلئ ءجذز. ءبئز سونئث ءتذپ-تامئرئن زةرتتةپ جاتئرمئز. قازاق رؤلارئنئث مئثداعان جئل بذرئن قالاي پايدا بولعانئ، تاريح ساحناسئنا قالاي شئققانئ جونئندة دةرةكتةر ءالئ دة ماردئمسئز.
قازاق رؤلارئ دةگةنئمئز - قازاق حالقئنئث قاسيةت تذتقان ةرةكشةلئگئ، ذلتتئ قورعاؤداعئ ةث مئقتئ قامالئ بولسا دا، ونئ تارك ةتؤگة، بذعان قارسئ دذشپاندئق پيعئل قازئرگئ قازاق قوعامئندا ءالئ دة باسئم. سويتسة دة، ءبئز مذندايلاردئث قارسئلئعئنا قاراماي، ينةمةن قذدئق قازعانداي بولئپ، شةت جذرتتارداعئ دةرةكتةردئ، ةلئمئزدةگئ ماعلذماتتاردئ بارئنشا پايدالانؤعا تئرئسئپ كةلةمئز. ءار رؤدئث كوشئپ-قونؤ مةكةندةرئ، شئثعئس حان كةزئندةگئ جاعدايئ، قازاق حاندئعئ كةزئندةگئ جاعداياتتار، ولاردئث ءوسئپ، ذيئسئپ، مةملةكةت بولعانداعئ ئقپالئ، ساياسي ورنئ سةكئلدئ ماعلذماتتار رؤ تاريحئنا قامتئلؤئ ءتيئس. ولاردان شئققان باتئرلاردئ، بيلةردئ، اؤليةلةردئ، ذلكةن شايقاستاردئ، ءبئر تؤدئث استئنا ءبئر قازاق ذلتئ بولئپ توپتاسؤئن تالداؤ، زةرتتةؤ وثاي ةمةس. رؤلار تاريحئ زةرتتةلئپ كئتاپ بولئپ شئققان سوث، قازاق حالقئنئث شئنايئ تاريحئن جازؤ قيئن بولماسا كةرةك. ءبئز مذنئ زةرتتةي وتئرئپ، تذركئ الةمئنئث تاريحئنا كئرئپ بارا جاتقانئمئزدئ بايقايمئز. بارلئعئنئث دا ءتذبئ ءبئر حالئق ةكةنئنة كوزئمئز جةتكةندةي بولدئ. جةكة-جةكة رؤلار بولا تذرا، ولاردئث ءتذپ-تامئرئ ءبئر جةرگة، ءبئر يدةولوگياعا شوعئرلانعان. ال ساناسئ تومةن، وي-ورةسئ تار ادامداردئث ءبئز تالقئعا سالئپ وتئرعان ذلكةن كةثئستئك ئشئنةن ءوز اتالارئن ءبولئپ الئپ، ءجون-جوسئقسئز اسئرا ماداقتاؤئ - سوراقئلئق.
تاريح - ادامنئث جادئسئ، رؤحئ، ءتئلئ. حالئقتئث ذلتتئق رؤحئن كوتةرةمئن دةسةثئز، ونئث رؤلارئنئث عئلئمي، ياعني شئنايئ تاريحئن بئلؤگة، قذرمةتتةؤگة باؤلؤ كةرةك. ءبئز كئمبئز، بذرئن كئم بولدئق، ةجةلگئ داؤئردةگئ قازاق كئم بولدئ، بولاشاقتاعئ ورنئمئز قانداي بولماق؟ بولاشاق دةگةنئمئز - ءبئزدئث بالالارئمئز، نةمةرةلةرئمئز، شوبةرةلةرئمئز. ولارعا ءبئز قانداي مةملةكةت قالدئرامئز؟ قانداي قوعامدئق ورتا قالدئرامئز؟ ءئرئپ-ءشئرئپ جاتقان قوعامدئ ازدئرئپ، توزدئرئپ قالدئرئپ كةتةمئز بة، الدة ذرپاعئمئزعا قازاقتئث ةشبئر حالئقتان كةم ةمةس وركةنيةتئ بولعانئن، تةرةث تاريحئ بار ةكةنئن ايشئقتاپ جازئلعان تاريحئ مةن اتا-بابالارئمئز قان توگئپ قورعاعان، جةرئ مةن قازئنا-بايلئعئن مذرا ةتةمئز بة؟ مئنة، ماسةلة - وسئندا.
وتانسذيگئشتئك، ةث الدئمةن، تاريحتئ قذرمةتتةؤدةن باستالادئ. ال تاريح دةگةن ذعئم جالپئلاما ةمةس، ءار قازاقتئث اتا-بابالارئنئث، رؤئنئث تاريحئ، باستان كةشكةن كذرةستةرئ مةن جةثئستةرئنئث، جةثئلئستةرئنئث، قايعئ-قاسئرةتئنئث بايانئ ةمةس پة. اتا-بابالارئمئزدئث سالت-ءداستذرئ مةن ةلئنئث تاريحئن ساناسئنا ءسئثئرئپ وسكةن جاس ذرپاق ازامات بولعاندا وتانئن، ذلتئن ةشقاشان ساتئپ، تاستاپ كةتپةيدئ، قازئرگئ كةيبئر شةنةؤنئكتةرگة ذقساپ، دذنيةنئث قذلئنا اينالمايدئ. قازئر شةنةؤنئكتئث ءبئرازئ وتانسئز، قانعئباستئققا بةيئم دةسةم، ارتئق ايتقاندئق ةمةس. تاريحئنان، انا تئلئنةن، سالت-داستذرئنةن مذلدة بةيحابار، ماثگذرت شةنةؤنئكتةر، جاسئراتئنئ جوق، تةك ءتئلئمئزدئ عانا ةمةس، تاريح عئلئمئمئزدئث دامؤئنا دا، ذلتتئق سالت-سانامئزدئ وياتاتئنداي تاربية بةرؤگة دة تةرئس قارايتئنئن بايقاپ ءجذرمئز.
شةت جذرتتاردئث، اسئرةسة ةؤروپا، امةريكا ةلدةرئنئث قازئرگئ ازعئنداعان مادةنيةتئنة تابئنؤشئلئق، قازاق ذلتئنان بةزئنؤشئلئك سةكئلدئ قذبئلئستار وسئندايدان ءورشئپ بارا جاتقانئ جاسئرئن ةمةس. سوندئقتان مةن تاريحئمئزدئ جيناپ-تةرگةن بار قاراجاتئم مةن ئنتامدئ سالئپ، بولاشاق ذرپاقتئ ذلتتئق رؤحتا تاربيةلةؤ ءذشئن عئلئمي-زةرتتةؤلةر جذرگئزئپ جاتئرمئن دةگةن ويدامئن. قازاق حالقئنئث كوپتةگةن رؤ-تايپاسئن زةرتتةپ جازدئق.
- سوندا ناقتئ قانداي رؤلار تؤرالئ، ولاردئث ءارقايسئسئ نةشة توم بولئپ جارئققا شئققانئ تؤرالئ ايتا كةتسةثئز؟
- كئتاپ شئعارؤدئ ءبئز تاما رؤئنان باستادئق. ويتكةنئ مةن تاما رؤ تايپاسئن بذعان دةيئن ءذش جئل زةرتتةپ، مول ماعلذمات العان ةدئم. ءسويتئپ، تاما - ءذش توم، تابئن - ةكئ توم، كةردةرئ - ءبئر توم، كةرةيئت - ءبئر توم، جاعالبايلئ - ةكئ توم، تةلةؤ - ءبئر توم، رامادان - ءبئر توم، جالايئر - ةكئ توم، ارعئن - ءذش توم، نايمان - ءذش توم، دؤلات - ةكئ توم، قاثلئ - ءبئر توم، قاراكةسةك بئرلةستئگئ (ءالئم، كةتة، شومةكةي) ءتورت توم - «مادةني مذرا» باعدارلاماسئمةن 12 كئتاپ جارئق كوردئ. باسپاعا جئبةرؤگة باي ذلئ تايپاسئ تؤرالئ - التئ كئتاپ، قوثئرات رؤئ تؤرالئ - ءبئر كئتاپ، قئپشاق رؤئ تؤرالئ - ءبئر كئتاپ، تورةلةر تؤرالئ - ءبئر كئتاپ، قوجا، سؤناق، تولةثگئتتةر تؤرالئ ءبئر كئتاپ باسؤعا دايئن تذر.
- بذل كئتاپتاردئ شئعارؤعا قانشا قارجئ جذمسالعانئن ايتؤعا بولماي ما؟ ءار كئتاپتئث ساتئلئم باعاسئ قانشا دةگةن دة سذراقتار وزئنةن-ءوزئ تؤئندايدئ عوي؟
- جالپئ، بذكئل جذمئستئ، سونئث ئشئندة زةرتتةؤ، دذنيةءجذزئ مذراجايلارئنان دةرةكتةردئ جيناستئرؤ سةكئلدئ جذمئستاردئ قوسا ةسةپتةسةم، كئتاپتاردئث ءار داناسئنئث وزئندئك قذنئن شئعارؤ ءذشئن مولشةرمةن 18-20 مئث تةثگة قاراجاتئم جذمسالعان دةؤگة بولادئ. تذسئنگةن ادامعا ءبئز شئعارئپ جاتقان عئلئمي تذرعئدان زةرتتةلگةن تاريح كئتاپتارئ باعا جةتپةس قذندئ دذنية بولماق. الايدا كئتاپتاردئث ءار داناسئنئث ساتئلئم باعاسئن 1500-2000 تةثگةدةن دةپ بةلگئلةدئك. الداعئ ؤاقئتتا البان، سؤاندارعا جانة تاعئ باسقا تايپالارعا ماتةريال جيناقتالماق. وسئ ةثبةكتئ جازئپ شئقاننان سوث نةگئزگئ ماقساتئمئز - بئرنةشة توم ةتئپ قازاقتئث ةث مئقتئ، ءبئلئمدار، يماندئ تاريحشئلارئن جذمئلدئرئپ، قازاق حالقئ قانداي حالئق ةكةنئن، سوناؤ ةجةلگئ داؤئردةن باستاپ وركةنيةت جةتئستئكتةرئ بذكئل الةمگة قالاي تاراعانئن دا قوزعاساق دةيمئن. ءتئپتئ وزئندئك وركةنيةتكة ية بولعان ماييا تايپالارئ، امةريكاداعئ وزگة ابوريگةندةردئث تذركئ تايپالارئنان تاراعانئن، ولاردئث ءتذپ اتاسئ كوك تذرك يمپةرياسئنئث قارا شاثئراعئن ذستاپ وتئرعان قازاق حالقئ ةكةنئن دالةلدةپ جازئپ شئعارساق دةيمئن. سونئمةن قاتار ونئ اعئلشئن تئلئنة اؤدارئپ، مئثداعان دانامةن شئعارئپ، قازاق ةلئنئث تاريحئن بذكئل الةمگة پاش ةتكئم كةلةدئ.
- بذل كئتاپتار قانشا دانامةن باسئلدئ، ول وقئرماندارئنا قالاي تارالئپ جاتئر؟
- رؤ-تايپالاردئث تاريحئ تؤرالئ كئتاپتارعا دةگةن سذرانئس وتة كذشتئ بولعانئ ءبئزدئ قاناتتاندئرا ءتذستئ. جذرتتئث بذعان دةگةن ئقئلاسئ ةرةسةن ةكةن. ءتئپتئ شالعاي اؤدانداردان كةلئپ، ساتئپ الاتئندار ءجيئ ذشئراسادئ. ارينة، كئتاپتئث شئققانئن جارنامالاؤ جاعئ كةمشئن، ونئث سةبةبئ - قازئرگئ ب ا ق-تاردا ءسئزدئث جؤرناليست ارئپتةستةرئثئزدئث ءوزئ رؤعا ذركة قارايتئندئعئندا. ءتئپتئ ولاردئث اراسئندا «ةلدئ رؤ-رؤعا ءبولئپ جاتئرسئث» دةيتئندةرئ بار. رؤلاردئ قذرمةتتةؤدئ رؤشئلدئق دةپ ايتئپ، قازاقتئث سالت-ساناسئن، ءداستذرئن ءاجؤا-مازاق ةتؤ گازةتتةردة، راديودا، تةلةارنالاردا ءورشئپ بارادئ. وكئنئشتئسئ سول مذنداي دذشپاندئق ارةكةتتةرگة قازاق جؤرناليستةرئ مةن اقئن-جازؤشئلارئ بئلةك سئبانئپ قاتئساتئن بولدئ. ءسويتئپ، ولار اتا-بابالارئنئث نالاسئنا ذشئراپ، ذرپاقتارئنئث ماثگذرتكة اينالاتئنئن اثداي الماي كةلةدئ. سونئمةن قاتار، قانداي قاراپايئم قازاق بالاسئ بولسا دا، ءوزئنئث اتا-بابا تاريحئن، رؤئن بئلؤگة قذشتار ةكةنئ داؤسئز. ءتئپتئ انا تئلئنةن بةيحابار، قازاقتئ مةنسئنبةيتئن كةيبئر شةنةؤنئكتةرگة دةيئن ءوزئنئث رؤئن، ونئث تاريحئن بئلؤگة قذشتار ةكةنئن بايقاپ ءجذرمئن. ال قارا قازاق ءذشئن رؤئنئث تاريحئ ةث باستئ قذندئلئق ةكةنئ قاشاندا سةزئلئپ تذرادئ. قازئر ءتئپتئ مةكتةپتة وقيتئن بالالارعا دةيئن «كئمنئث بالاسئسئث» دةسةث، «بالةنبايدئث بالاسئمئن» دةيدئ، «رؤئث كئم» دةسةث، رؤئن ايتئپ، تاقئلداپ تذرادئ. مذندايلار رؤئنان شئققان باتئرلار مةن ايگئلئ تذلعالاردئ دا ماقتان تذتادئ. ءوزئمئز دة وسئلاي بولئپ وستئك. مةن دة ءوزئمنئث رؤئم تاما ةكةنئن، ونئث ئشئندة قارابؤرا اتامئزدان تارايتئنئمئزدئ بالا كةزئمدة ءبئلئپ ماقتان ةتكةم. مذنئ اكةم قذلاعئما قذيعان. قارابؤرا تؤرالئ داستانداردئ دا جاتتاپ ءوستئم. بذل تؤرالئ جةكة كئتاپ شئعارؤ دا ويئمدا بار. بالكي، مةنئث رؤلار تاريحئن زةرتتةؤگة قذشتار بولؤئمنئث سةبةبئ وسئدان بولار. ارينة، رؤئن ماقتان تذتقان بالالاردئث ةرجةتكةن سوث ذلتئن ساتئپ كةتپةيتئنئ انئق.
ال قازئر قازاقتئقتان بةزئنؤ، ذلتتئق قذندئلئقتاردئ سئناپ-مئنةپ، ودان سئرت اينالؤ، قازاق ءتئلئن مةنسئنبةؤ اتا-بابا تاريحئن، قاسيةتئن بئلمةؤدةن ةكةنئ انئق. قازاق «بئلمةگةن ؤ ئشةدئ» دةمةي مة؟! ءتئپتئ كةيبئر ايگئلئ انشئلةر مةن اكتةرلةرگة دةيئن، اقئن-جازؤشئلارعا دةيئن رؤئن ايتؤعا نامئستانادئ، اتا سالتقا قذرمةتپةن قارامايدئ. ويتكةنئ ولار جاسئنان اتا-بابا تاريحئنان ماقذرئم وسكةندةر عوي. «ؤ ئشسةث - رؤئثمةن، تامئرئنا قاراي - بذتاعئ، تةگئنة قاراي - ذرپاعئ»، «تةگئن بئلگةننةن قورئقپا، تةكسئزگة اينالعاننان قورئق» دةپ بةكةر ايتپاعان عوي حالقئمئز. رؤئثدئ قذرمةتتةمةي، قاسيةت تذتپاي ذلت پاتريوتئ بولا المايسئث. ذلتتئق مذددة دةگةندئ تذسئنبةيتئن، حالقئنئث قامئن ويلامايتئن كةيبئر اكئمقارالار مةن بيلئكتة وتئرعان توعئشارلار ءوزئنئث جاقئنئن تارتئپ، بئلئكتئ مامانداردئ قؤدالاعانئن دا كورئپ ءجذرمئز. مذندايلار وي-ورةسئ تار، توپاس ادامدار عوي. مذندايلار بارلئق ذلتتا بار، ءتئپتئ كةثةس زامانئندا دا بولعان. بذل تةك ءبئزدئث قازاقتا عانا ةمةس، وزگة حالئقتئث بارئندة ذشئراسئپ جاتادئ. قازاقتئث رؤئن قذرمةتتةؤئ، ونئ ماقتان تذتؤئ، اسئل قاسيةت دةپ بئلةمئن. وتكةن عاسئرلارداعئ جوثعارعا قارسئ سوعئستا ءاربئر رؤ باتئرلارئ ءوز رؤلارئنئث ذرانئن ايتئپ، دذشپانعا اتوي سالعان.
- قازاق تاريحئن زةرتتةيتئن عالئمدار، عئلئمي-زةرتتةؤ مةكةمةلةرئ نة تئندئرئپ ءجذر؟
- تاريح عئلئمئ جالپئ حالئقتئق دةثگةيدة بولؤئ كةرةك. ءاربئر قازاقتئث ذيئندة تذراتئن تاريح كئتابئ ءالئ جازئلماي جاتئر. ءاربئر وقؤشئ، ءاربئر ستؤدةنت، ءاربئر قويشئ، ءاربئر ينجةنةر وقئپ، رؤحئ كوتةرئلئپ، ءبئلئم الاتئن تاريح كئتاپتارئ بولؤئ كةرةك. «بابالارئم مئناداي ةكةن عوي» دةپ، رؤحتارئن، وتانشئلدئق قاسيةتئن كوتةرةتئن تاريح جازؤ كةرةك. قازئر ءبئزدئث تاريحئمئزدئ تاريحشئلارئمئزدئث السئزدئگئنةن جازؤشئلار جانة باسقا سالا ماماندارئ جازئپ جاتئر. مئسالئ، ءئلياس ةسةنبةرلين، ولجاس سذلةيمةنوأ، مذحتار ماعاؤين، سوفئ سماتاي، قويشئعارا سالعارا ذلئ، اقسةلةؤ سةيدئمبةكتةر سياقتئ تاريح عئلئمئنا وزگة ماماندئقتان كةلئپ، باعا جةتپةس ةثبةك ءسئثئردئ. ذلكةن عالئم، سةناتور ءادئل احمةتوأ مايا تايپالارئ تذرك تةكتةس رؤلار اراسئنان كةتكةنئن دالةلدةپ ءجذر. ولاردئث قولدانعان سوزدةرئنئث كوبئنئث ءبئزدئث تئلمةن سايكةستئگئ ايقئن بايقالادئ. سول سياقتئ قازبا تاريحي جادئگةرلةر اراسئنان نةمئستئث سأاستيكاسئنئث، بةس جذلدئزدئث التاي وثئرئنةن تابئلؤئ، ءدئننئث بةلگئلةرئ بئزدةن باستاؤ العاندئعئ، مادةنيةتئمئزدئث، تاريحئمئزدئث وتة تةرةث ةكةنئن كورسةتةدئ.
مةنئث تاثداناتئنئم - الاش قايراتكةرلةرئنئث قازاق رؤلارئ جونئندة ايتقان تذجئرئمدارئن تاريحشئلارئمئزدئث باسشئلئققا المايتئنئ. ماسةلةن، مذحامةتجان تئنئشبايةأ مئناداي تذجئرئم تذيگةن عوي: ««قازاق حالقئنئث ءاربئر جةكة رؤئنئث شئعؤ تةگئن، الدئن الا زةرتتةمةي، سونداي-اق ونئث كئممةن جانة قانداي ؤاقئتتاردا باس قوسقانئن انئقتاماي، قازاق حالقئنئث تاريحي تاعدئرئنئث جالپئ كورئنئسئن كوزگة ةلةستةتؤ مذمكئن ةمةس».
قازاق حالقئنئث تاريحئ رؤلئق-تايپالئق قذرئلئمدارمةن تئعئز بايلانئستئ ةكةندئگئن ةشكئم دة جوققا شئعارا المايدئ. قالاساق تا، قالاماساق تا، بذل ءبئزدئث ذلتئمئزدئث تاريحئنا ءتان سيپات بولئپ تابئلادئ. تايپالئق-رؤلئق قاؤئمداستئق ةرةكشةلئكتةرئ جئل ساناؤعا دةيئنگئ مئثجئلدئقتاردان باستاؤ الئپ، كةشةگئ 20- عاسئردئث 30- جئلدارئنداعئ كةثةستئك ءداؤئردئث بةرئك ورنئعؤ كةزةثئنة دةيئن ءبئزدئث اتا-بابالارئمئزدئث الةؤمةتتئك، ساياسي-شارؤاشئلئقتئق ومئرئمةن تئعئز، بئتة قايناسئپ، ءوربئپ، ورئستةپ كةلدئ. بذل - عئلئمدا دالةلدةؤدئ قاجةت ةتپةيتئن اكسيوما! جالپئ، «قئتايلاردئث بةس مئث جئلدئق تاريحئ بار» دةگةن ءسوزدئ ةستئپ ءجذرمئز. تئثعئلئقتئ زةرتتةؤ جذرگئزة الساق، قازاق قذرامئنداعئ رؤلاردئث تاريحئ دا سونداي كةزةثدئ قامتيتئنئ داؤسئز.
سولاي بولا تذرسا دا، قازاقستان تاريحئ بذرئنعئ بةس تومدئقتئث كولةمئنةن اسپاي قويدئ. ةلئمئزدئث تاريحئنا بايلانئستئ باسپالاردان قاپتاپ شئعئپ جاتقان «قازاقستان تاريحئ» وقؤلئقتارئ دا، نةگئزئنةن، باستئ ماسةلةلةردة ءبئرئن-ءبئرئ قايتالاؤدان ذزاي قويمادئ. سونئث سالدارئنان باتئستئث جانة امةريكا قذرلئعئ ةلدةرئنئث بذگئنگئ مادةنيةتئن اسپةتتةؤ، ذلتتئق ءداستذرلئ قذندئلئقتاردئث ةكئنشئ قاتارعا ئسئرئلؤئ ازعئنداعان ذرپاقتئث ذستةمدئگئنة جول اشئپ كةلةدئ. مذنئث ةل ءذشئن قاؤپئ اسا زور. بذدان ءبئز ءوزئمئزدئث ءداستذرلئ رؤحاني قذندئلئقتارئمئز بةن ذلتتئق تاريحئمئزدئ قارسئ قويعاندا عانا قورعانا الامئز. ةگةر وسئ ايتئلعانداردئ مويئندار بولساق، قازاق قوعامئن قذراعان رؤلار مةن تايپالار تاريحئن تةرةثدةتة زةرتتةؤ قاجةتتئگئ وزئنةن-ءوزئ تؤئندايدئ.
ونئث ذستئنة كةثةستئك جذيةگة دةيئن قازاقتئث ءاربئر رؤئنئث وزئندئك اتاقونئسئ، شارؤاشئلئقتئق كوشؤ جولدارئ، ةل باسقارعان رؤ باسئلارئ، وت اؤئزدئ، وراق ءتئلدئ شةشةن-بيلةرئ، قول باستاعان ةرةن باتئرلارئ، ذلتئمئزدئث رؤحاني، ءدئني جانة مادةني ومئرئندة ءئز قالدئرعان ايتؤلئ سال-سةرئلةرئ، دارئندئ ءانشئ-كذيشئلةرئ، ادؤئندئ جئراؤلارئ جانة ت.ب. بولعانئن دا ةشكئمنئث جوققا شئعارا المايتئنئ ايدان انئق. قازاق رؤلارئنئث تاريحئن ءبئلؤ دةگةن ءسوز وسئنداي ايتؤلئ تذلعالاردئ ماقتانئش ةتئپ، بولاشاققا ذلگئ ةتؤ بولئپ شئعادئ.
الايدا قازئرگئ قازاق قوعامئ ءئرئ تذلعالاردئ رؤلئق ةمةس، ذلتتئق دةثگةيدة ناسيحاتتاؤعا داعدئلاندئ. ال تاريحي تذلعالار وزدةرئنئث رؤئمةن بئرگة، رؤلئق-تايپالئق الةؤمةتتئك قوعامدا ارةكةت جاساعانئن نةگة ذمئتؤئمئز كةرةك؟ مذنداي تاريحي بةينةلةر تاريحئ ءوزئنئث تؤعان رؤئنئث ورتاق تاريحئنان جةكة-دارا جانة دةربةس قارالماؤئ كةرةك. رؤدئ ذمئتئپ، ذلت تاريحئن جاسايمئز دةؤ - عئلئمي قاتةلئك.
ورئس وتارلاؤئ ورنئققانعا دةيئن قازاقتاردئث وزدةرئنئث ةسئمدةرئنة رؤ-تايپا اتتارئن تئركةپ ايتقانئ، اكةلةرئنئث ةسئمدةرئنئث ورنئنا ءدال وسئ رؤلار مةن تايپالار اتتارئ جازئلعانئ (قوثئرات الاتاؤ، شاقشاق بوگةنباي، شاپئراشتئ قاراساي، تاراقتئ بايقوزئ، البان رايئمبةك جانة ت.ب.) قازاق تاريحئنان حابارئ بار كئسئلةرگة بةلگئلئ.
حالئقتئث تاريحي ساناسئندا قانجئعالئ بوگةنباي، قاراكةرةي قابانباي دةگةن ةسئمدةرمةن قالعان ذلتتئق تذلعالاردئ جاثا جاعدايدا نةگة باسقاشا اتاؤعا ءتيئسپئز؟ باتئرلارعا ءوز رؤلارئنان دذشپانعا قارسئ جاساقتاردئ جيناپ بةرگةن «قانجئعالئ» نةمةسة «قاراكةرةي» رؤلارئ تاريحئمئزدا نةگة ذمئت قالؤلارئ كةرةك؟ قانجئعالئ كئم؟ قاراكةرةي كئم؟ بذل رؤلار قايدان، قالاي شئعئپ، ءوسئپ-ونگةن؟ بذلاردئ نةگة قاسيةت تذتئپ ماقتان ةتپةسكة؟ بذلار ساؤالداردان گورئ بذگئنگئ جاثادان جازئلؤئ ءتيئس ةتنيكالئق، ذلتتئق تاريحئمئزعا قويئلاتئن تالاپتار بولسا كةرةك. بذدان شئعاتئن قورئتئندئ - تاريحي تذلعالاردئ رؤلارمةن، تايپالارمةن تذتاس قاراستئرؤ مئندةت.
ذلتئمئزعا ءتان تاعئ ءبئر ةرةكشة اسئل قاسيةت اتالاس اعايئندئ، تؤئستئ، قذدا-جةكجاتتئ، دوس-جاراندئ، جيةن-ناعاشئنئ قاستةرلةيتئن سالتئ دةر ةدئك. وسئناؤ اسئل قاسيةتتةرئمئزدةن اجئراپ قالماؤدئث جولئن تئنباي ئزدةستئرؤئمئز كةرةك. قازاقتئث رؤلئق-تايپالئق تاريحئن تةرةث بئلگةن ازامات بوتةن جذرتتئث الدئندا ءوزئنئث ذلتئن قورعاپ قالؤعا بةلسةندئ جذمئس ئستةيتئن بولادئ.
- جالپئ، قازاقتئث رؤلارئ مةن تايپالارئن زةرتتةگةن عالئمدار دا از ةمةس قوي؟
- قازاق رؤلارئنئث تاريحئن جازؤدان قاشقاقتايتئن زةرتتةؤشئلةرگة پ.ي.رئچكوأتئث، أ.أ.أةليامينوأ-زةرنوأتئث، ا.ي.لةأشيننئث، شاكارئم قذدايبةردئ ذلئنئث، ا.ي.اريستوأتئث، گ.ة.گرؤمم-گرجيمايلونئث، أ.أ.بارتولدتئث، اقئرئندا ءوزئمئزدئث شوقان ءؤاليحانوأ پةن مذحامةتجان تئنئشبايةأتئث جانة وزگة الاش كوسةمدةرئنئث ةثبةكتةرئنة نازار اؤدارئثئز دةر ةدئك. حالقئمئزدئث رؤلئق-تايپالئق تاريحئن بةلسةندئ، تياناقتئ ءارئ تةرةث زةرتتةگةن وسئنداي عالئمدار بولماسا، بذگئنگئ قازاقستان تاريحئ تولئققاندئ بولا الار ما ةدئ؟ ارينة، جوق. الايدا وسئنداي ساليقالئ دا بايسالدئ زةرتتةؤشئلةر سالعان ايقئن جول كةثةستئك-توتاليتارلئق جذية تذسئندا ءذزئلئپ قالدئ. ءتئپتئ قازاق رؤلارئ مةن تايپالارئ تاريحئن جازؤشئلاردئث قؤعئندالعانئ، جازالانعانئ بارشاعا ءمالئم. رؤئن ماقتان ةتكةندئ «رؤشئل» دةپ جازعئرؤ بةل الدئ. سونئث سالقئنئ وسئ كذنگة دةيئن كةلة جاتقان سياقتئ. ارامئزدا «بالام جةتئ اتاسئن ءبئلسئن، ودان ارئ بئلمةي-اق قويسئن، رؤ، تايپانئ ذمئتؤ كةرةك، ذرپاق ساناسئنان ءوشئرؤ كةرةك» دةگةندةي كوزقاراس ذستاناتئندار ءالئ دة بار.