تاؤلئ قاراباق تراگةدياسئ
وسئ ماسةلة بويئنشا ي ئ ذ ارمةنيانئ اگرةسسور ةل رةتئندة ايئپتاپ، ءتيئستئ شةشئم قابئلداماق. ءبئراق وسئ تذستا كاأكازدئث ماسةلةسئ ي ئ ذ-نا مذشة ةلدةردئث بارلئعئنا دةرلئك ماثئزدئ پروبلةما بولئپ تابئلمايتئنئن ايتا كةتؤ كةرةك. وعان قوسا، ي ئ ذ مذشةگة، وثتذستئك كاأكازدئث اينالاسئنداعئ مةملةكةتتةر بذل ماسةلة بويئنشا ءار ءتذرلئ كوزقاراستا. مئسالئ، قازئر يران ارمياندارمةن ةكونوميكالئق قارئم-قاتئناستئ نئعايتؤدا.
تاؤلئ قاراباق شيةلةنئسئن ي ئ ذ شةثبةرئندة قاراستئرؤ ءازئربايجان باسشئسئنئث بذل ماسةلةگة الةم ةلدةرئ ذيئمدارئنئث تالقئلاؤئن ذسئنعاننان كةيئن جذزةگة استئ. بذل كةزدة ءازئربايجاندا ةكونوميكالئق قيئندئقتار ورئن الئپ جاتقان. ارمياندئق لوببيستةر 1992- جئلئ ا ق ش كونگرةسئندة 907- «تاؤةلسئزدئكتئ قولداؤ تؤرالئ اكت» ذسئندئ. بذل شةشئم بارئسئندا باكؤ امةريكاندئق اكئمشئلئكتئث ساياسي قولداؤئمةن بولئنةتئن قارجئلاي كومةكتةن ايئرئلدئ. ال ءازئربايجاندئق باسشئلئق ءوز جاعئنا الةمدئك ذيئمداردئث نازارئن اؤدارؤ ءذشئن بار مذمكئندئكتئ پايدالاندئ.
تاؤلئ قاراباق شيةلةنئسئ كةثةس وداعئ ئدئراعاننان كةيئن جةرگئلئكتئ پروبلةمادان الةم كذشتةرئن تارتاتئن ورتالئققا اينالدئ. بذل كاسپيي اؤماعئ مةن وثتذستئك كاأكازدئث ترانسپورتتئق مذمكئندئگئنئث گةوساياساتتاعئ بةدةلئنة بايلانئستئ ةدئ. بذل ماسةلةدة ةرةكشة بةلسةندئلئك تانئتقان تذركيا عانا. 1992- جئلدئث كوكتةمئندة ارمةنيا شةكاراسئندا تذرئك اسكةرئ تانكئن جيعاندا رةسةي جاعئ قارسئلئق تانئتئپ، ذ ق ك نةگئزئندة وداقتاستئق مئندةتئنئث بار ةكةنئن جانة ءتونئپ كةلة جاتقان قاقتئعئسقا دايئن ةكةندئگئن جةتكئزدئ.
بذل كةزدة ورتالئق ازيا ةلدةرئ گةوساياساتقا ارالاسپاؤ ماقساتئمةن ءازئربايجانعا ايتارلئقتاي قولداؤ كورسةتپةدئ. قازاقستان دا بةيتاراپ قالدئ. سونئمةن قاتار قازاقستاندئق باسشئلئق ءازئربايجان مةن ارمةنياعا ءوزئنئث دةلدالدئق قئزمةتئن ذسئندئ. ال وزبةكستان بيلئك پةن وپپوزيسيا اراسئنداعئ ءوزئنئث ئشكئ قايشئلئقتارئمةن الئسئپ، ءازئربايجان مةن تذركيا ةلدةرئمةن قارئم-قاتئناسئن بذزئپ الدئ. تذركئمةنستان بولسا كاأكاز شيةلةنئسئندة ءوز رولئن انئقتاماعاندئقتان، حالئقارالئق بةيتاراپتئقتئ ماقذلدادئ. ءتذرلئ كذشتةرگة يةك ارتقان ءازئربايجان - رةسةي، تذركيا، ا ق ش جانة ةؤرووداق ةلدةرئمةن تئعئز بايلانئسئپ، سئرتقئ ستراتةگياسئن جذرگئزئپ جاتتئ. بذل كةزدة ءازئربايجاننئث سئرتقئ ساياسي باعئتئ كاسپيدئث باتئس جاعالاؤئ مةن مذناي-گاز كةنئ ارقئلئ گةوگرافياسئن كةثةيتئپ، نئعايتؤدئ كوزدةدئ. سونئمةن قاتار بذل مةملةكةت تذرئك سامميتئ، ي ئ ذ، گؤام سةكئلدئ ءار تذرلئ فورؤمداردا وسئ جايئندا ديالوگ جذرگئزدئ.
ءازئربايجان مةن ي ئ ذ-نئث بئرلةسئپ اتقارعان جذمئسئ 1994- جئلئ گةيدار اليةأتئث ساؤد ارابياسئنا ارنايئ بارئپ، كاسابلانكا ذيئمئنا مذشة ةلدةردئث 7- سامميتئنة قاتئسقانئنان باستاپ دامي ءتذستئ. ئنتئماقتاستئق تانئتئپ جانة ءازئربايجاننئث گةوساياسي دامؤئن نةگئزگة الا وتئرئپ، ي ئ ذ-نئث س م ك ةكئ بئردةي ماثئزدئ قذجاتتاردئ قابئلدادئ. «ءازئربايجان مةن ارمةنيا اراسئنداعئ قاقتئعئس جايئندا» دةپ اتالاتئن شةشئمدة، مذسئلمان ةلدةرئ ارمةنيانئ ءبئر اؤئزدان «اگرةسسور-مةملةكةت» دةپ تانئدئ. وسئ جايئندا ي ئ ذ ب ذ ذ-نان قابئلدانعان شةشئم بارئسئندا تاباندئ ارةكةت كورسةتؤئن سذرادئ. وعان قوسا الةمدئك ذيئمنئث نازارئن ءازئربايجانداعئ ذرئس ناتيجةسئندة بوسقئنداردئث قاپتاپ كةلؤئنةن ةلدةگئ ةكونوميكالئق جانة گؤمانيتارلئق جاعدايدئث تومةندةگةنئنة اؤداردئ. يسلام ةلدةرئنئث س ءئ م مذسئلمان ذيئمدارئنان بذل مةملةكةتكة كومةك كورسةتؤدئ سذرادئ.
وسئ كاسابلانكاداعئ ي ءئ ذ-نئث 7- كةزدةسؤئندة-اق، پرةزيدةنت اليةأ قاراباق پروبلةماسئ جايئندا بايانداما جاساپ، بذل تاقئرئپتئث سامميتتئث شةشؤشئ قذجاتئنا ةنؤئنة جانة باسقا دا ذجئمدئق فورؤمداردا تالقئلانؤئنا الئپ كةلدئ. ءازئربايجانعا دا ي ئ ذ قولداؤئ وسئنداي ءئرئ سامميتتةر مةن فورؤمداردا قذجات ارقئلئ كورسةتؤئنة ءتيئمدئ ةدئ. ي ئ ذ قابئلداعان «ارمةنيا رةسپؤبليكاسئنئث ءازئربايجان رةسپؤبليكاسئنا جاساعان قارسئ اگرةسسياسئ»، «مادةني جانة تاريحي ماثئزئ بار ةسكةرتكئشتةردئث ارمةنيا رةسپؤبليكاسئنئث ءازئربايجان رةسپؤبليكاسئنا اگرةسسياسئ كةزئندة جويئلؤئ»، «ءازئربايجان رةسپؤبليكاسئنا ةكونوميكالئق كومةكتئث كورسةتئلؤئ» سئندئ قذجاتتار ارقاسئندا ءازئربايجان ديپلوماتياسئنئث ساياسي دامؤئنا الئپ كةلدئ. سونئمةن قاتار ارمةنيا رةسپؤبليكاسئنئث دا وسئ كةزدة ءوزئنئث سئرتقئ ساياسي رةسؤرستارئن پايدالانا وتئرئپ، شئعئس مذسئلمان ةلدةرئمةن بةلسةندئ تذردة ساياسي جذمئس جاساعانئن ايتا كةتؤ كةرةك. الايدا، ي ئ ذ-عا ءازئربايجاننئث مذشةلئككة ءوتؤئ بذكئل يسلام ارةالئندا تاؤلئ قاراباق ماسةلةسئنة ءبئرئثعاي كوزقاراستئ قالئپتاستئرؤ جاعئن قاراستئرئپ قويعان بولاتئن. مذنئث سوثئ ءازئربايجان سئرتقئ ساياساتئنئث تةك ي ئ ذ مةن عانا ةمةس، بذكئل مذسئلمان ةلدةرئمةن قارئم-قاتئناسئنئث دامي تذسؤئنة الئپ كةلدئ.
پرةزيدةنت ءئلحام اليةأ 2005- جئلئ مةككةدة وتكةن ي ئ ذ-نئث كةزةكتةن تئس سامميتئنة قاتئسئپ، بئرنةشة رةت باس حاتشئ ةحسانوعلئمةن كةزدةستئ. وسئ كةزدة ءازئربايجان ي ئ ذ-نئث دامؤئنا ءوز ذلةسئن قوسپاق نيةتپةن ءتذرلئ ذسئنئستار جاساپ، ءوز تةرريتورياسئندا وسئعان بايلانئستئ ءئس-شارالاردئ ذيئمداستئردئ. مئسالئ، ءازئربايجان 2014 - جئلئ وتةتئن ي ئ ذ باسشئلارئن سايلاؤدئ باكؤدة وتكئزؤدئ جانة باس حاتشئ ورئنباسارئنا ءوز ذمئتكةرئن ذسئندئ.
ي ئ ذ-نئث تاؤلئ قاراباق ماسةلةسئنة بايلانئستئ ذستانعان پئكئرئ بةلگئلئ بولعان سوث، باس حاتشئلئق ب ذ ذ-نئث وكئلئ ارقئلئ ءازئربايجانعا باس اسسامبلةيا جانة باسقا دا حالئقارالئق فورؤمداردا قولداؤ كورسةتتئ. 2005 - جئلدئث ناؤرئزئندا ب ذ ذ-نئث باس اسسامبلةياسئندا «باسئپ الئنعان ازئربايجاندئق تةرريتوريالار جايئندا» دةگةن ماسةلة قارالدئ. شةشئم قابئلداؤعا جاقتاپ داؤئس بةرگةندةر سانئ - 39 دةلةگات. ال 7 ةلدئث وكئلئ قارسئ، 100 ئ بةيتاراپ قالدئ.
بذل جةردة ءازئربايجاندئ قولداعان مةملةكةتتئث كوبئ ي ئ ذ-عا مذشة ةلدةر بولاتئن. قابئلدانعان قذجات بويئنشا، «ةشقانداي مةملةكةت ءازئربايجان تةرريتورياسئنداعئ باسئپ الؤدئ زاثدئ دةپ قابئلداماسئن جانة بذل ماسةلةگة قولداؤ كورسةتپةسئن» دةلئنگةن. بذل قذجاتتا «باسئپ الئنعان ءازئربايجان رةسپؤبليكاسئنئث جةرئنةن تةز ارادا ارميان اسكةرئن شئعارؤ»، جانة «ءازئربايجان تةرريتورياسئنان بوسئپ كةتكةن تذرعئنداردئ ةلئنة قايتارئپ، ولارعا قاجةتتئ كومةك كورسةتئلؤئ ءتيئس» دةلئنگةن.
ءازئربايجان ةلئ ب ذ ذ باس اسسامبلةياسئندا جاعئمدئ قولداؤ كورسةتكةنئمةن، ي ئ ذ مةن ة ق ئ ذ-نئث مينسك توبئ اراسئندا كةلئسپةؤشئلئك تؤدئ. ة ق ئ ذ-ا ق ش مينسك توبئ، فرانسيا جانة رةسةي جاعئ شةشئمدئ قولدامادئ. ولاردئث ويئنشا، بذل قابئلدانعان شةشئم 2007- جئلئ مينسك توبئ ذسئنعان «تةپة-تةثدئك پاكةتئندةگئ» جانجالداردئ شةشؤ جولئنا كةرةعار.
ءازئربايجاننئث تاعئ ءبئر قولداؤ كذتةتئن ذيئمئ - تذركئ تئلدةس حالئقتاردئث سامميتئ بولئپ تابئلادئ. ي ئ ذ-مةن بئرلةسئپ جذمئس اتقارئپ جانة تاؤلئ قاراباق ماسةلةسئنئث ؤشئعؤئ تذركئتئلدةس ةلدةردئث توعئزئنشئ سامميتئندة 2009- جئلئ ناحيچةأان قالاسئندا تالقئلانعان.
ءازئربايجان مةن ارمةنيا اراسئنداعئ بذل ماسةلة قازئر حالئقارالئق ذيئمدار مةن دةلدالدئق قئزمةت ذسئنعان مةملةكةتتةر جذمئسئنا ايتارلئقتاي ناتيجة الئپ كةلمةدئ. قازاقستان ءوزئنئث ة ئ ق ذ باسشئلئق ةتكةن كةزدةرئ جانجالداسقان ةلدةر اراسئن ساياسي تذرعئدا رةتتةؤگة تئرئسقانئن ةسكةرئپ، بذل ماسةلةنئث ي ئ ذ-نئث شةثبةرئندة قارالؤئ مذمكئن. بذعان قوسا، ي ئ ذ-نئث ءازئربايجاندئ قولداپ وتئرعان كوزقاراسئن دا ةسكةرؤ كةرةك.
الان اسةت
دةرةككوز: «جاس قازاق» گازةتئ