كةرةي مةن جانئبةك حاندار قازاق مةملةكةتئنئث نةگئزئن قالاؤشئلار بولدئ

استانا. 2 - ماؤسئم. قازاقپارات - قازاق حاندئعئنئث قذرئلؤ تاريحئنا بايلانئستئ جازئلعان تاريحي زةرتتةؤلةر مةن ادةبيةتتةردئث بارئندة حاندئقتئث نةگئزئن سالؤشئلار - كةرةي مةن جانئبةك حاندار دةپ ايتئلاتئنئ بةلگئلئ.
None
None

دةرةك مالئمةتتةرئندة كورسةتئلگةندةي، «ولاردئث ءابئلقايئر حاننان ءبولئنئپ، جةتئسؤداعئ موعولستان اتتئ حاندئققا كةلؤئمةن قازاق حاندئعئ قذرئلدئ» دةگةن پئكئردئ زةرتتةؤشئلةردئث ءبارئ مويئندايدئ. XIX عاسئردئث ورتاسئندا ايتئلعان بذل پئكئر قازئرگئ كذندةرگة دةيئن تةك دامؤ ذستئندة بولدئ. ءبئراق تا وسئ ساياسي ذردئستة جةتةكشئ رول اتقارعان تذلعالار - كةرةي مةن جانئبةك حاندار تؤرالئ زةرتتةؤلةر تولئق جذرگئزئلمةي، ولار تؤرالئ ءبئلئمئمئز تةك دةرةك مالئمةتئ دةثگةيئندة قالا بةردئ. وعان سةبةپ - دةرةكتئك مالئمةتتةردئث ماردئمسئزدئعئ. قازئرگئ كذندة زامان تالابئ وزگةرئپ، ءوز تاريحئمئزعا قايتا ذثئلگةندة، العاشقئ حاندارئمئزدئث تاريحئن، ولاردئث اتقارعان رولئن كورسةتؤگة وسئ سةبةپ قولبايلاؤ بولادئ دا تذرادئ. ماردئمسئز دةگةن - ءتئپتئ جوق دةگةن ةمةس، ازداؤ، بئرةن-ساران دةگةن ماعئنادا. ولاي بولسا، قولدا بار دةرةكتةرگة سذيةنئپ، ذلتتئق مةملةكةتئمئزدئث ئرگةتاسئن قالاؤشئلاردئث ةل تاريحئنداعئ الاتئن ورنئن نةگة اشئپ كورسةتپةيمئز؟!

كةرةي مةن جانئبةك حاندارعا تاعدئر جاثا ةتنيكالئق بئرلةستئككة نةگئزدةلگةن مةملةكةتتئ قذرؤ جانة ونئ باسقارؤ ذلةسئن بةردئ. بذل ذلةس كةزدةيسوق سياقتئ بولئپ كورئنگةنئمةن، زاثدئلئق بولاتئن. ويتكةنئ ةكئ حاننئث ارعئ اتا-بابالارئ - شئثعئس حاننان كةرةي مةن جانئبةك حاندارعا دةيئن شئعئس دةشتئ قئپشاق اؤماعئنداعئ ساياسي بيلئكتئ مذراگةرلئك جولمةن يةمدةنئپ، اتادان بالاعا قالدئرئپ وتئرعان. باسقاشا ايتقاندا، كةرةي مةن جانئبةك بئرنةشة عاسئر بويئ ؤئسئنان بيلئك كةتپةگةن وتة مئقتئ ءارئ وتة بةدةلدئ اؤلةتتئث وكئلدةرئ بولئپ تابئلادئ.

تاريح عئلئمئندا ХІХ عاسئردئث 60- جئلدارئنان بةرئ قازاق حاندئعئنئث نةگئزئن قالاعان ةكئ تذلعانئث - كةرةي مةن جانئبةكتئث ةسئمدةرئ انئقتالئپ، بةلگئلئ بولعان. أ.أ.أةليامينوأ-زةرنوأ العاش رةت ورازمذحاممةد حاننئث شئعؤ تةگئن انئقتاؤ بارئسئندا «تاريح-ي راشيديدئث» مالئمةتتةرئن اينالئمعا ةنگئزة وتئرا، بئلاي دةپ جازعان بولاتئن: «قازاقتار تؤرالئ (أ.أ. أةليامينوأ-زةرنوأ قئرعئز قايساقتار دةپ جازادئ - ب.ك.) «تاريح-ي راشيديدة» مذحاممةد حايدار ايتقان مالئمةتتةر حيجرا بويئنشا 860 - جئلدان 944 - جئلعا دةيئنگئ، ياعني 1456- جئلدان 1537-38- جئلعا دةيئنگئ كةزةثدئ قامتيدئ. وسئ 80 جئل ئشئندة مذحاممةد حايدار بويئنشا قازاقتاردئث ةث باستئ تذلعالارئ: جوشئلئق كةرةي مةن جانئبةك، كةرةيدئث ذلئ بذرئندئق، جانئبةكتئث ذلدارئ ادئك پةن قاسئم جانة ادئكتئث ذلئ تاحير بولدئ». مئنة، وسئ كةزدةن باستاپ كةرةي مةن جانئبةك حانداردئث قازاق حاندئعئنئث قذرئلؤئنداعئ تاريحي رولئ انئقتالئپ، قازئرگئ كذندةرگة دةيئن ونئ ةشبئر زةرتتةؤشئ تةرئسكة شئعارماي، كةرئسئنشة، ونئ زةرتتةؤشئلةردئث ءبارئ ءبئراؤئزدان مويئنداپ وتئر. ولاي بولسا، وسئنداي تاريحي تذلعالاردئث وزدةرئنة جةكة توقتاپ، ولاردئث شئعؤ تةگئنة، اتا-بابالارئنا، جةكة ومئرئنة، حاندئقتئ قذرؤ ئسئندةگئ ءئس-ارةكةتتةرئنة قاتئستئ ماسةلةلةرگة ارنايئ توقتاپ ءوتؤ ارقئلئ ولاردئث قازاق تاريحئنداعئ الاتئن ورنئ مةن اتقارعان رولئنة نازار اؤدارالئق.

ماحمؤد بةن ءؤاليدئث جازؤئ بويئنشا، العاشقئ قازاق حانئ كةرةي حان بولعاندئقتان، ارنايئ قاراستئرؤدئ كةرةي حاننان باستالئق.

جازبا دةرةكتةر مةن تاريحي زةرتتةؤلةردة العاشقئ قازاق حانئنئث ةسئمئ - گيرةي، گةرةي، كيراي، كةرةي تذرئندة كةزدةسةدئ. قازاق تئلئندة جازئلعان ادةبيةتتةر مةن زةرتتةؤلةردة سوثعئ ةسئم ءجيئ جانة تذراقتئ پايدالانئلاتئندئقتان، ءبئز دة وسئ ةسئمدئ ءوز زةرتتةؤئمئزدة قولدانامئز.

بذل ءسوزدئث ءتذپ-توركئنئ مةن ماعئناسئنا كةلسةك، أ.أ.بارتولد ول جونئندة بئلاي دةپ جازادئ: «ءوزئنئث دةرةكتةرئن كورسةتپةي، احمةد أةفيك-پاشا ءوز سوزدئگئندة «گيرةي» - موثعول ءسوزئ، موثعولشا «گاراي» دةلئنئپ، «ةثبةگئ سئثگةن»، «لايئقتئ»، «قذقئلئ» دةگةن ماعئنادا قولدانئلادئ». قازئرگئ كةزدة موثعوليادان تاريحي وتانئنا قونئس اؤدارعان جانة كونة موثعول ءتئلئن جةتئك بئلةتئن باؤئرلارئمئزدان بذل ءسوزدئث ءمان-ماعئناسئ جونئندة سذراستئرعانئمئزدا، كةزئندة تاريح ءپانئنئث مذعالئمئ بولئپ، زةينةتكةرلئككة شئققان، ارداگةر-ذستاز نئعمةت مامبةت ذلئ اقساقال: «گاراي» - كونة موثعول ءسوزئ، ونئث ةكئ ماعئناسئ بار، ءبئرئنشئسئ - «بيئك»، «ةثسةلئ»، «الئپ» دةگةندئ بئلدئرسة، ةكئنشئسئ - «ةرجذرةك»، «باتئل»، «ةركئن»، «بةرئك» دةگةن ماعئنانئ بئلدئرةتئنئن حاباردار ةتتئ. اراب تئلئندة بذل ماعئنالاردئث «حايدار»، «عايدار» دةگةن سوزدةرمةن بةرئلةتئنئن ةسكةرة كةلة، موثعول تئلئندةگئ - «كةرةي» ءسوزئ مةن اراب تئلئندةگئ - «حايدار» سوزدةرئنئث ماعئناسئ ورتاق، بئردةي دةگةن قورئتئندئعا كةلةمئز.

مذنداي ةسئمنئث التئن وردا داؤئرئنة دةيئنگئ اراب، پارسئ تئلدةرئندةگئ شئعارمالاردا كةزدةسپةؤئنة جانة دة تةك قانا وسئ داؤئردة عانا شئثعئس ذرپاقتارئ مةن كوشپةلئ قوعامنئث جوعارعئ توبئ اراسئندا ءجيئ كةزدةسؤئنة قاراعاندا بذل ءسوزدئث ءتذپ-توركئنئ موثعولدئق، ال ماعئناسئ جوعارئدا ايتئپ وتكةن «ةرجذرةك»، «باتئل»، «الئپ»، «بةرئك» دةگةن ماعئنانئ بئلدئرةدئ دةگةن پئكئرلةردئ تولئق قولدايمئز.

كةرةي حاننئث شئعؤ تةگئ، بذعان دةيئن ايتئلعانداي، جوشئ حاننئث ذلكةن ذلئ - وردا ةجةننةن باستاؤ الادئ. وردا ةجةن، ونئث ذلئ ساسئ بذقا، ونئث ذلئ ةرزةن، ونئث ذلئ شئمتاي جانة ونئث ذلئ ورئس حان بولئپ جالعاسادئ. ورئس حاننان كةرةيگة دةيئنگئ شةجئرة ورتاعاسئرلئق دةرةكتةردة جاقسئ ساقتالعان. ت.ي.سذلتانوأ اؤدارعان «مؤيزز ال-ءانسابتئث» مالئمةتئندة «ورئس حاننئث 15 بالاسئ: 8 ذل جانة 7 قئزئ بولعان دةلئنةدئ دة: «ءبئرئنشئ ذل - توقتاقيا، ول حاندئق بيلئكتة بولعان. ونئث ءذش قئزئ جانة ءذش ذلئ بولعان: 1) انيكة-بؤلاد، 2) بؤگؤچاك، 3) تةنگريبةردي» دةپ ايتئلادئ. ال «تاؤاريح-ي گؤزيدا-ي نؤسرات-نامادا» توقتاقيانئث ذلدارئ «تةنگري-بةردي، ياگؤدجاك-انةكة، پؤلاد» دةپ بةرئلةدئ. «انيكة» نةمةسة «انةكة» ءسوزئنئث بئرةسة بولاتتئث الدئندا، بئرةسة ياگؤدجاكتئث سوثئندا بةرئلؤئن قولجازبانئ كوشئرؤشئلةردةن جئبةرئلگةن تةحنيكالئق قاتة دةؤگة بولادئ. «تاؤاريح-ي گؤزيدا-يي نؤسرات-نامانئث» وسئ مالئمةتتةرئ 1426- جئلئ جازئلعان «مؤيزز ال-ءانسابقا» تاؤةلدئ بولعاندئقتان، ءبئز وسئ شئعارماداعئ مالئمةتتئ نةگئزگة الامئز. ال انيكة-بؤلاد نةمةسة بولاتتا ءبئر عانا ذل بولعان، ونئث ةسئمئ - كةرةي. ءسويتئپ، ورئس حاننان بةرئ قاراي تاراتساق، ورئس-حان، ونئث ذلئ توقتاقيا، ونئث ذلئ انيكة بولات جانة ونئث ذلئ كةرةي حان بولئپ جالعاسادئ.

كةرةي حاننئث ورئس حانعا دةيئنگئ اتا-بابالارئ جونئندة تاريحي زةرتتةؤلةردة بئرشاما جاقسئ قاراستئرئلعاندئقتان، ءبئز ولارعا توقتالمايمئز. زةرتتةؤلةردئث بارئندة دة وردا ةجةننةن باستاپ ورئس حانعا دةيئن شئعئس دةشتئ قئپشاقتاعئ وردا ةجةن اؤلةتئ بيلئگئنئث ذزئلمةگةندئگئ ايتئلادئ. 1377 - جئلئ اق وردا بيلةؤشئسئ ورئس حان قايتئس بولعاننان كةيئن تاققا ونئث ذلكةن ذلئ توقتاقيا، ياعني كةرةيدئث اتاسئ كةلةدئ دة، 2 اي عانا بيلئك قذرادئ. ت.ي.سذلتانوأتئث جازؤئ بويئنشا، كةرةي حاننئث اتاسئ توقتاقيا «جذمساق مئنةزدئ جانة ادئلةتتئ» ادام بولئپ، ءامئر تةمئر مةن توقتامئسقا قارسئ كذرةستة قايتئس بولعان. ال كةرةيدئث اكةسئ انيكة-بولات نةمةسة بولاتقا كةلسةك، ول - توقتاقيانئث ءذش ذلئنئث ءبئرئ. ونئث ةسئمئ دةرةكتةردة شةجئرةلةرگة قاتئستئ عانا ايتئلادئ. باسقا جاعدايلاردا انيكة-بولات تؤرالئ ةشقانداي مالئمةتتةر ايتئلمايدئ. «تاؤاريح-ي گؤزيدا-ي نؤسرات-ناما» بويئنشا كةرةي حان - بولاتتئث (انيكة بولاتتئث) جالعئز ذلئ. توقتاقيانئث بولاتتان باسقا تاثئربةردئ جانة بذعئشاق اتتئ ةكئ ذلئ بولئپ، بذعئشاقتئث مذحاممةد، احمةت جانة ءالي اتتئ ءذش ذلئ جانة يمةن بي اتتئ قئزئ بولعاندئعئ بةلگئلئ.

كةرةيدئث قاي جئلئ دذنيةگة كةلگةندئگئن دةرةكتةر ايتپايدئ، ءبئراق ونئ سالئستئرؤ ءادئسئ ارقئلئ بولجاپ، شامامةن ايتؤعا بولادئ. ورئس حاننئث ذلكةن ذلئ توقتاقيا دا، كئشئ ذلئ قويئرشاق، ولاردئث جاس اراسئن شامامةن 15-20 جئل دةؤگة بولادئ. توقتاقيا ذلئ بولات بولسا، قويئرشاقتئث ذلئ - باراق. باراقتئث 1428- جئلئ قايتئس بولعانئ بةلگئلئ. باراقتئث ءذش ذلئنئث ذلكةنئ - جانئبةك حان. ال جانئبةك حان مةن بولاتتئث ذلئ كةرةيدئث ءبئر تاريحي كةزةثدة ءومئر سذرگةنئ جانة بةلگئلئ. ولاردئث دا اراسئنداعئ جاس ايئرماشئلئقتارئ 10-20 جئل دةپ ساناؤعا بولادئ. كةرةيدئث ةسئمئ ХV عاسئردئث 60-شئ جئلدارئنئث سوثئنان، ال جانئبةكتئث ةسئمئ ХV عاسئردئث 70-شئ جئلدارئنئث ورتاسئنان باستاپ جازبا دةرةك مالئمةتتةرئندة كةزدةسپةيدئ. سوعان قاراپ ولاردئ 60-70 جئل ءومئر سذرگةن دةپ ةسةپتةسةك، وندا ولار ХV عاسئردئث باسئندا دذنيةگة كةلگةن بولئپ شئعادئ.

ХV عاسئردئث 50- جئلدارئندا، ياعني قازاق حاندئعئنئث قذرئلار قارساثئندا ورئس حاننان تاراعان كةرةي مةن جانئبةك سةكئلدئ شوبةرةلةردئ ساناعانئمئزدا، تةمئر مالئكتئث ذرپاقتارئنسئز ولاردئث سانئ 20 عا جؤئقتاعان. ولاردئث ئشئندة جاسئ جاعئنان ةث ذلكةنئ كةرةي بولعان. سونداي-اق ورئس حاننئث ذلكةن ذلئ - توقتاقيا، ال ونئث ذلكةن ذلئ - انيكة بولات، ال ونئث جالعئز ذلئ كةرةي بولعاندئقتان، ХV عاسئر ورتاسئندا شئعئس دةشتئ قئپشاقتاعئ وردا ةجةن اؤلةتئنئث، ورئس حان ذرپاقتارئنئث اراسئندا اتا جولئ جاعئنان كةرةيدئث مارتةبةسئ جوعارئ بولعان.

سول سةبةپتئ كةرةي ماحمؤد بةن ءؤالي ايتقانداي، ءابئلقايئر حاندئعئ ءبولئنئپ كةتكةندة جاسئ مةن جولئنا قاراي حان بولئپ سايلاندئ. ول ونشاقتئ جئلداي حان بولئپ، قازاق حاندئعئنئث ئرگةتاسئن قالاعان حانداردئث قاتارئنا جاتادئ. جازبا دةرةكتةر ونئث ناقتئ قاي جئلئ قايتئس بولعانئن ايتپاسا دا، جاناما مالئمةتتةر ارقئلئ ونئ انئقتاؤعا بولادئ. ءابئلقايئر حان قايتئس بولئپ، ونئث ورنئنا وتئرعان شايح حايدار حانعا قارسئ كذرةسكةن قارسئلاستاردئ شايبانيلئق دةرةكتةر ناقتئلاي اتايدئ. «تاؤاريح-ي گؤزيدا-يي نؤسرات-نامادا» شايح حايداردئث جاؤلارئنا: «قاجئ مذحاممةد حاننئث ذلئ سةيتةك، قاجئ مذحاممةد حاننئث نةمةرةسئ، ماحمؤدةكتئث ذلئ يباق، باراق حاننئث ذلدارئ جانئبةك پةن كةرةي، ارابشاحتئث ذرپاعئ بؤرةكة سذلتان، ماثعئتتان ابباس، مذسا، جاثبئرشئ بيلةر جاتقئزئلادئ». ال «فاتح-نامة» مةن «شايباني-نامة» دةرةكتةرئندة كةرةيدئث ةسئمئ اتالماي، تةك باراقتئث ذلئ جانئبةك حاننئث ةسئمئ باسقالارمةن بئرگة ايتئلادئ. سوثعئ ةكئ دةرةك مالئمةتئن نةگئزگة الا وتئرا، ءبئز كةرةي حان ةسئمئنئث ولاردا كةزدةسپةؤئن، سول تذستا، ياعني 1469-1471 -جئلدارئ كةرةي حان ومئردة بولماعان، ناقتئراق ايتساق، وسئ جئلدارعا دةيئن كةرةي حان قايتئس بولئپ كةتكةن دةپ وي تذيةمئز. كةرةي حاننئث جانئبةك حانمةن بئرگة قازاق حاندئعئن قذرؤداعئ ءئس-ارةكةتتةرئ الداعئ تاراؤشادا قاراستئرئلاتئندئقتان، ءبئز بذل جةردة وعان توقتالئپ جاتپايمئز.

ال ةندئ جانئبةك حانعا كةلسةك، تاريحي دةرةكتةردة ونئث ةسئمئ ءارءتذرلئ جاعدايلارعا بايلانئستئ كةرةي حانعا قاراعاندا ءجيئ كةزدةسةدئ. 1426- جئلئ جازئلعان «مؤيزز ال-ءانساب» ةثبةگئ مةن ХVІ عاسئردئث العاشقئ جئلدارئندا جازئلعان «تاؤاريح-ي گؤزيدا-ي نؤسرات-نامادا» ونئث ةسئمئ حاندار شةجئرةسئنة بايلانئستئ كةزدةسسة، «تاريح-ي راشيدي»، «فاتح-نامة»، «شايباني-نامة» سةكئلدئ تاريحي شئعارمالاردا قازاق حاندئعئن قذرؤشئلاردئث ءبئرئ رةتئندة ءجيئ ايتئلادئ. ال ءابئلعازئ، قادئرعالي جالايئري، گاففاري، حايدار رازيدئث ةثبةكتةرئندة جانئبةك حان ةسئمئ شئعئس دةشتئ قئپشاقتا بيلئك قذرعان اؤلةتتئث وكئلئ رةتئندة ذشئراسادئ. جانئبةك حاننئث ةسئمئ ورتاعاسئرلئق دةرةكتةردة ءجيئ ايتئلسا دا، تاريح عئلئمئندا ونئث تاريحي رولئن العاش انئقتاپ بةرگةن أ.أ.أةليامينوأ-زةرنوأ بولدئ. ول وراز مذحاممةد حاننئث شئعؤ تةگئ مةن اتا-بابالارئن انئقتاؤ بارئسئندا كوپتةگةن مذسئلمان دةرةكتةرئنئث مالئمةتتةرئن عئلئمي اينالئمعا ةنگئزة وتئرا، جانئبةكتئ كةرةيمةن بئرگة قازاق حاندئعئنئث العاشقئ 80 جئلدئق تاريحئنداعئ ءئرئ تذلعالار دةي كةلة، جانئبةكتئ ءابئلقايئر حان داؤئرئندة ورتا ازيا تاريحئندا وزئندئك ماثئز اتقارعان جانة ودان كةيئن قازاقتاردئث بيلةؤشئسئ بولعان دةيدئ دة، «ودان باسقا ءبئز بذل ةكئ تذلعانئث (اأتور بذل جةردة ةكئ تذلعا دةپ جانئبةك حان مةن ونئث ذلئ جادئك سذلتاندئ ايتئپ وتئر - ب.ك.) قازاق حالقئن قذرؤشئلار ةكةندئگئن بئلةمئز» دةپ ناقتئ كورسةتةدئ. وسئعان بايلانئستئ زةرتتةؤشئنئث «قازاق حالقئن قذرؤشئلاردئث» ءبئرئ رةتئندة جانئبةكتئ اتاپ كورسةتؤئن ونئث ةتنيكالئق ءذردئس پةن ساياسي ذردئستئث اراجئگئن اجئراتپاي، ةكئ ءذردئستئ ءبئر ءذردئس دةپ قاراستئرؤئنان دةپ تذسئنةمئز. سول سةبةپتئ دة ءبئز أ.أ. أةليامينوأ-زةرنوأتئث «قازاق حالقئن قذرؤشئلاردئث» ءبئرئ دةگةن ويئن قاتة دةپ قابئلداپ، جانئبةكتئ قازاق حاندئعئن قذرؤشئلاردئث ءبئرئ بولعان دةگةن پئكئرمةن تولئقتئرامئز.

جانئبةك حاننئث شئعؤ تةگئ مةن اتا-بابالارئنا كةلسةك، ول كةرةي حاننئث شوبةرةلةس تؤئسئ بولعاندئقتان، ولاردئث وردا ةجةننةن ورئس حانعا دةيئنگئ بابالارئ ورتاق بولئپ كةلةدئ. سول سةبةپتئ دة ءبئز بذل جةردة جوشئدان ورئس حانعا دةيئنگئ جانئبةك حاننئث اتا-بابالارئن قايتالاپ جاتپاي، بئردةن ورئس حاننان تارايتئن اتالارئنا توقتالامئز. بذل تؤرالئ بذعان دةيئن ايتئلئپ وتكةندةي، 1426- جئلئ جازئلعان «مؤيزز ال-انساب» پةن ХVІ عاسئردئث العاشقئ جئلدارئ جازئلعان، مالئمةتتةرئ ءبئرئنشئ شئعارماعا تاؤةلدئ «تاؤاريح-ي گؤزيدا-يي نؤسرات-نامادا» ايتئلادئ. ت.ي.سذلتانوأتئث دالةلدةؤئ بويئنشا، «مؤيزز ال-انسابتئث» پاريجدةگئ ذلتتئق كئتاپحانادا تذرعان قولجازباسئنان الئنئپ، «سبورنيك ماتةريالوأ وتنوسياششيحسيا ك يستوري زولوتوي وردئ» اتتئ جيناقتئث ةكئنشئ تومئنا ةنگئزئلگةن شئثعئس حان ذرپاقتارئنا قاتئستئ مالئمةتتةردة ءبئرشاما قاتةلئكتةر جئبةرئلئپ، «شئثعئس حان اؤلةتئندةگئ بئرنةشة ونداعان حانزادالار سيقئرلئ تاياقتئث اسةرئنة ذشئراعانداي، وعلاندارعا اينالئپ كةتكةن». سوعان بايلانئستئ ول شئعارمانئث ورئس حان ذرپاقتارئنا قاتئستئ مالئمةتتةرئن دةرةكتانؤ عئلئمئنئث تالاپتارئنا ساي ورئس تئلئنة اؤداردئ. ءبئز جانئبةك حاننئث اتا-باباسئ جونئندة قاراستئرعانئمئزدا ت.ي.سذلتانوأ اؤدارماسئن پايدالانعانئمئزدئ ةسكةرتئپ وتةمئز. ول اؤدارمادا جانئبةك حاننئث اتا-بابالارئ جايلئ بئلايشا بةرئلةدئ: «ورئس حاننئث ءبئرئنشئ ذلئ - توقتاقيا. ول بيلئك قذرعانئ ورئس حاننئث سةگئزئنشئ ذلئ - قذيئرشئق. ونئث پاياندة-سذلتان، رؤكيا دةگةن ةكئ قئزئ جانة باراق اتتئ ءبئر ذلئ بولدئ. باراق بيلئك قذرعان. باراقتا ءتورت بالا: سادات-بةك دةگةن قئزئ جانة ءابؤ سايد، مير قاسئم، مير سايد دةگةن ءذش ذلئ بولعان». «تاؤاريح-ي گؤزيدا-يي نؤسرات-نامادا» ءابؤ سايد باراق حاننئث ءذش ذلئنئث كئشئسئ جانة جانئبةك حان دةگةن قوسئمشا ةسئممةن بةرئلسة، قادئرعالي جالايئر ول تؤرالئ باراقتئث ذلئ «كئشئ جانئبةك حان» دةپ دالئرةك ءتذسئندئرةدئ. وسئلايشا دةرةكتةردةگئ جانئبةك حان تؤرالئ ايتئلاتئن شةجئرةلئك مالئمةتتةردة ونئث شئن ةسئمئ - ءابؤ سايد، ال لاقاب ةسئمئ - جانئبةك ةكةندئگئن بئلةمئز. ال قازاق حاندئعئنئث قذرئلؤئ بارئسئن باياندايتئن مالئمةتتةردئث بارئندة ونئث ةسئمئ كةرةي حاننئث ةسئمئمةن بئرگة جانئبةك حان دةپ كةزدةسةدئ.

ةندئ كةرةيدئث ءابئلقايئر حاننان بولئنگةنگة دةيئنگئ، ياعني XV عاسئردئث 50-جئلدارئنداعئ ءومئرئ تؤرالئ ءبئر-ةكئ اؤئز ءسوز ايتساق. ويتكةنئ كةز كةلگةن وقئرمانعا كةرةي مةن جانئبةك ءابئلقايئردان بولئنگةنگة دةيئن دةشتئ قئپشاقتئث قاي جةرئندة ءومئر ءسذردئ دةگةن سذراق تؤؤئ مذمكئن. مذنداي سذراققا ورتاعاسئرلئق ةشبئر دةرةك جاؤاپ بةرة المايدئ. تةك قانا جاناما مالئمةتتةر مةن سوثعئ جئلدارئ تابئلئپ، عئلئمي اينالئمعا ةنگئزئلگةن اؤئز ادةبيةتئنئث دةرةكتةرئ عانا بذل سذراققا تولئق جاؤاپ بةرةدئ.

تاريحتان بةلگئلئ، شئثعئس حان ءتورت ذلئنا جاؤلاپ العان جةرلةرئن ءبولئپ بةرةدئ. ونئث ءبولئسئ ةؤروپالئقتاردئث افريكانئ بولؤئندةي ةمةس، بةلگئلئ ءبئر قاعيداتقا نةگئزدةلدئ. ول جاؤلاپ الئنعان حالئقتاردئث شارؤاشئلئق، ةتنيكالئق، تئلدئك جانة ت.ب. بةلگئلةرئنة قاراعان. سول سياقتئ جوشئ ذلئسئ دا ءوز ئشئندة ذساق ذلئستارعا بولئنگةندة، نةگئزئنةن، شارؤاشئلئق جاعداي ةسكةرئلةدئ. موثعول جاؤلاؤئنا دةيئن-اق حورةزممةن كذرةستة السئرةگةن قئپشاق حاندئعئندا XII ғ. II جارتئسئ مةن XIII عاسئر باسئندا ةكئ ايماق پايدا بولعان ةدئ. شئعئس ايماققا - قازاقستاننئث وثتذستئك، ورتالئق جانة سولتذستئك-شئعئسئ ةنةدئ (قاراثئز: احينجانوأ س.م. كيپچاكي أ يستوريي سرةدنةأةكوأوگو قازاحستانا ا.، 1995، 211-212-ب ب.). ال ارالدئث سولتذستئگئ مةن ودان باتئسقا قاراي جاتقان جةرلةر - باتئس ايماققا قاراعان. قئپشاق داؤئرئندةگئ تابيعي-شارؤاشئلئق جاعدايعا ساي ءبولئسؤ جوشئ ذلئسئندا دا ةسكةرئلئپ، جوشئنئث ذلكةن ذلئ وردا ةجةن، نةگئزئنةن، شئعئس ايماقتئ باسقارادئ. XIII ع. سوثئ - XIV ع. باسئندا وردا ةجةن ذلئسئنئث ورتالئعئ الاكول ماثئنان سئردئث ورتا اعئسئ بويئنا كوشئرئلةدئ.

بايان حاننان باراق حانعا دةيئن سئر ءوثئرئ اق وردانئث ساياسي-اكئمشئلئك، ساؤدا-ايئرباس، ءدئني-مادةني ورتالئعئ بولادئ. مال باعؤشئ تايپالاردئث قئسقئ جايئلئمدارئ مةن قئستاؤلارئ وسئ وثئردة ةدئ. 1428- جئلئ باراق حان ءولئپ، حاندئق بيلئك شايبانيلئق ءابئلقايئرعا كوشكةنئمةن، اق وردا حاندارئنئث ذرپاقتارئ سئر وثئرئندة قالا بةرگةن. ولاردئث ئشئندة كةرةي دة، جانئبةك تة جانة باسقالار دا بار. 1446 -جئلئ ءابئلقايئر حان سئر ءوثئرئن ماؤرةنناحردان قايتارئپ، ءوز استاناسئن سئعاناققا كوشئرةدئ. شايبانيلئق سذلتانداردئث سئر وثئرئنة كةلؤئ ورداةجةندئك سذلتاندارعا وتة اؤئر بولادئ. ةث جاقسئ جايئلئمدار مةن قئستاؤلاردان ايئرئلؤ ورداةجةندئك سذلتاندار ءذشئن «كوپ قيئنشئلئققا ذشئراؤ» بولعان.

وسئ جةردة ايتا كةتةرلئك ءبئر ماسةلة، ورئس حانعا دةيئن وردا ةجةن اؤلةتئنئث بيلئگئ شئعئس دةشتئ قئپشاقتا قالاي جالعاسسا، ودان كةيئن دة بذل اؤلةتتئث بيلئگئ وسئ اؤماقتا ءارءتذرلئ ساياسي جاعدايلارعا قاراماستان 1428- جئلعا دةيئن جالعاسا بةرگةن. كةرةي حاننئث اتاسئ توقتاقيانئث، جانئبةك حاننئث اتاسئ قويئرشاق حان مةن اكةسئ باراق حاننئث بيلئكتة بولؤئ اؤلةت وكئلدةرئ ئشئندة وسئ وتباسئلارئنئث مارتةبةسئن ةرةكشةلةندئرةدئ. ةكئنشئ، ХV عاسئردئث ورتاسئندا شايبانيلئق اؤلةتكة قارسئ كذرةستة كةرةي مةن جانئبةك حاندار تةكتئ اتانئث ذرپاقتارئ رةتئندة بةدةلدئ اؤلةتتئث وكئلدةرئ رةتئندة باسشئلئق جاساماي، تئنئش قالؤئ مذمكئن ةمةس بولاتئن. ХV عاسئردئث 50-جئلدارئ سوثئندا كةرةي مةن جانئبةك «قيئنشئلئققا» كونبةي، وسئلايشا سئر وثئرئنةن كوشكةن. ءبئزدئث بذل ويئمئزدئ تاريحي اثئز مالئمةتئ دة دالةلدةي تذسةدئ. 20 جئلدان استام ؤاقئت بويئ شؤ مةن تالاس، سئر وثئرلةرئندة ارحةولوگيالئق بارلاؤ مةن قازبا جذمئستارئن جذرگئزگةن ارحةولوگ ماديار ةلةؤوأ ةل اؤزئنداعئ تاريحي اؤئز-اثگئمةلةردئ دة جيناستئرادئ. ونئث جيعان اثئزدارئنئث بئرنةشةؤئ جارئق كوردئ. ونداعئ 5 اثئزدئث ةكةؤئ كةرةي مةن جانئبةكتئث شؤ بويئنا كةلؤئنة بايلانئستئ ايتئلادئ. ءبئرئنشئ اثئزدا - «سئردئث بويئنان تئشقان جئلئ قارا كذزدة ءبئر تذمةن ةلئمةن اؤا كوشكةن اعايئندئ كةرةي مةن جانئبةك سذلتاندار قئس تذسة مويئنقذمعا جةتئپتئ» دةپ باياندالادئ (ةلةؤذلئ م. شؤ ءوثئرئ: اثئز بةن تاريح. قازمؤ حابارشئسئ. تاريح سةرياسئ، 3-شئعؤئ. الماتئ، «قازاق ؤنيأةرسيتةتئ» باسپاسئ، 1996، 7-ب.). وسئ اثئزدئث سوثئندا ءبئرشاما جئلدار وتكةننةن سوث، ةكئ سذلتاننئث سئرعا قايتا ورالعاندئعئ جونئندة جازئلادئ. ال ءتورتئنشئ اثئز بولسا: «قارا كذزدة سئردان قوپارئلا كوشكةن قالئث ةلدئ كةرةي مةن جانئبةك سذلتاندار مويئنقذمعا باستاپ كةلئپتئ» دةپ باستالادئ دا، ءبئر-بئرئمةن ئرگةلةس جاتقان ةكئ ةسكئ قالا جذرتئن كورئپ، جانئبةك سذلتان كةرةيگة: «اللا تاعالا ةكةؤمئزدئ اجئراماسئن دةپ وسئ ةكئ ةسكئ جذرتتئ بئزگة بذيئرتقان شئعار، قالاساثئز، بئرئنة ءسئز، ال ةكئنشئسئنة مةن قونئستانئپ، قالا سالايئق» دةگةن ةكةن. سول كةزدة شئعئسقا قاراپ تذرعان كةرةي حان بةتئن باتئسقا بذرئپ: «ؤادة، ءبئراق ءبئز بذل جةردة ذزاق تذرا الماسپئز، اللا تاعالا ءساتئن سالعان كذنئ - تذركئستانعا جول ءجذرؤئمئز كةرةك» دةپتئ. ةكئ اثئز دا ءبئزدئث ويئمئزدئ دالةلدةي ءتذسئپ، سئر ءوثئرئ - كةرةي مةن جانئبةك سذلتانداردئث ذلئسئ بولعاندئعئن باياندايدئ. سوثعئ اثئزداعئ تذركئستان اتئ قانداي ماعئنادا ايتئلعانئ بةلگئسئز، ونئث نة قالا، نة سئر ءوثئرئنئث XIV-XVI عاسئرداعئ اتاؤئ ماعئناسئندا ايتئلئپ تذرعانئن اجئراتؤ مذمكئن ةمةس، ءبئراق تا انئق نارسةگة سئر ءوثئرئنئث دة، تذركئستان قالاسئنئث دا شؤدئث باتئسئندا ورنالاسقاندئعئ جاتادئ. بذل مالئمةتتة سئر ءوثئرئنئث كةرةي مةن جانئبةككة «اتامةكةن» ةكةندئگئن كورسةتةدئ.

1446 - جئلدان باستاپ سئر ءوثئرئ ءابئلقايئر حانعا قارادئ دةدئك. وسئ جئلداردان باستاپ 1457- جئلعا دةيئن كةرةي مةن جانئبةك باستاعان سذلتانداردئث ءابئلقايئر حانعا نارازئلئعئ وسة تذسةدئ. اق وردانئن مذراگةرلةرئ وسئ جئلداردا تةك وزدةرئ عانا «وپپوزيسيادا» بولماسا كةرةك. ولاردئ جةرگئلئكتئ رؤ-تايپا كوسةمدةرئ قولداي باستاعان سةكئلدئ. ويتكةنئ 1428- جئلئ ءابئلقايئر حاندئققا وتئرؤئنا دةشتئ قئپشاقتئث 71 رؤ-تايپا باسشئسئ «داؤئس» بةرسة، 1457 - جئلعئ سئعاناق تذبئندةگئ قالماقتارمةن ذرئسقا ءتذسؤ ءذشئن حان جارلئعئمةن نةبارئ 17 تايپادان عانا جاساق جينالادئ (قاراثئز: ХV-ХVІІІ ع ع. قازاق حاندئعئ تاريحئنئث ماتةريالدارئ. ا.، 1969، 143-144-ب ب). وسئ دةرةك قازاق حاندئعئنئث قذرئلؤ قارساثئنداعئ دةشتئ قئپشاقتاعئ ساياسي ءومئردئث ءبئر ايناسئ ئسپةتتئ. ساياسي بيلئك وزدةرئندة بولماسا دا جةرگئلئكتئ حالئقتئث رةسمي حاندئ مويئندامايتئنئنا ةكئ سذلتاننئث كوزئ جةتةدئ.

مةنئثشة، كةرةي مةن جانئبةك ءابئلقايئردان بولئنبةي تذرئپ، الدئن الا قايدا باراتئندارئن ايقئنداپ، كةلئسئپ العان. قالاي بولسا دا، ةكئ سذلتان ءابئلقايئر حاننئث قارسئلاسئنا كةتؤدئ ذيعارعانئ «مةنئث جاؤئمنئث جاؤئ ماعان جاؤ ةمةس» دةگةن قاعيدا بويئنشا، ولارعا موعول حانئ ةسةن بذعا حان ءتيئمدئ بولادئ. ةكئ جاقتئ ءوزارا كةلئسئمنئث بولعاندئعئن تومةندةگئ جاعدايلار قؤاتتايدئ. بئرئنشئدةن، كةرةي مةن جانئبةك قاراماعئنداعئ ذلئسئمةن م.ةلةؤوأتئث اثئزئندا ءبئر تذمةن ةلمةن كوشكةن. وسئنشاما اداممةن، ءتورت تذلئك مالئمةن ماقساتسئز، باعئت-باعدارسئز كوشؤ اقئلعا سئيمايدئ. ذلئسپةن تذگةلدةي كوشؤگة قاراعاندا الدئن الا ؤاعدالاستئق بولعان. ةكئنشئدةن، موعول حانئ ةسةن بذعا حان سذلتانداردئ قذرمةت كورسةتئپ كذتئپ الادئ (ХV-ХVІІІ ع ع. قازاق حاندئعئ تاريحئنئث ماتةريالدارئ. ا.، 1969، 352-ب.). بذل الدئن الا كةلئسئمنئث بولعاندئعئن دالةلدةيدئ.

بولئنؤگة تذرتكئ بولعان وقيعاعا كوپشئلئككة بةلگئلئ اثئز - قاراقئپشاق قوبئلاندئ مةن ارعئن اقجول بي اراسئنداعئ جاثجال جاتتئ. اقجول ءبيدئث قانئن وتةؤگة ارعئن تايپاسئ تاعئ دا كةرةي مةن جانئبةككة جذگئنةدئ. بذل دا ةكئ سذلتاننئث دةشتئ قئپشاقتاعئ ءابئلقايئر حانعا قارسئ تذرار تذلعالار ةكةندئگئن كورسةتةدئ.

مذحاممةد حايدار دؤلاتي مةن ماحمذد ءيبن ءؤالي ةكئ سذلتاننئث موعولستانعا كةلؤئن، ةسةن بذعا حاننئث ولارعا شؤ مةن قوزئباسئ جايلاؤئ اراسئندا ورنالاسقان جةردئ بةرگةنئن جازادئ. نة سةبةپتئ ةسةن بذعانئث بذل ءوثئردئ ةكئ سذلتانعا بةرگةنئن «باحر ال-اسرار في ماناكيب ال-احيار» اأتورئ بئلاي تذسئندئرةدئ: «بذل كةزدة موعولستاندا شئثعئس حاننئث ذلئ، شاعاتاي حان ذرپاقتارئنئث ءبئرئ ؤايئس حان ذلئ ةسةن بذعا حان بيلئك ةتئپ تذردئ. ءدال وسئ تذستا ءامئر تةمئر كؤرةكاننئث ذلئ ميرانشاحتئث، ونئث ذلئ سذلتان مذحاممةد-مئرزانئث، ونئث ذلئ ءابؤ سايد مئرزا جوعارئدا اتالعان حاننئث اعاسئ ءجذنئس حاندئ يراقتان الدئرتئپ، كومةك بةرةدئ جانة قولداؤ كورسةتةدئ، ءسويتئپ، ونئث بولئگئنة قاؤئپ تونةدئ. ...ةكئ سذلتانعا ول موعولستاننئث باتئسئنان جةر بةردئ، ول ةسةن بذعا حاننئث يةلئگئ مةن ءجذنئس حاننئث قول استئنداعئ جةردئث اراسئندا ورنالاسقان ةدئ. بذل جةر - شؤ مةن قوزئباسئ دةگةن جةرلةر بولاتئن» (كورسةتئلگةن كئتاپ، 352-ب.). وسئ مالئمةتتة كةرةيدئث حان بولعاندئعئن اأتور اتاپ كورسةتةدئ (كورسةتئلگةن كئتاپ، 353-ب.). م.ةلةؤوأتئث ءبئرئنشئ اثئزئندا ««قذمدئ قئستاپ شئققان قالئث ةل كوكتةمدة تذلپارسازدا كةرةيدئ اق كيئزگة كوتةرئپ، حان سايلاپ، وزدةرئن «قازاق» دةپ اتاپتئ»، - دةلئنةدئ (ةلةؤوأ م. شؤ ءوثئرئ: اثئز بةن تاريح. 7-ب.). كورئپ وتئرعانئمئزداي، جازبا دةرةك پةن اؤئز ادةبيةتئنئث مالئمةتتةرئ ءبئرئن-ءبئرئ تولئقتئرئپ، كةرةيدئث العاشقئ قازاق حانئ بولعاندئعئن جاريالاپ تذر.

«نةگة تذثعئش حان جانئبةك ةمةس، كةرةي بولدئ» دةگةن سذراق توثئرةگئندة جاؤاپ بةرة كةتةلئك.

ХІ-ХІІІ عاسئرلارداعئ ةرتة فةودالدئق قئپشاق مةملةكةتتئلئگئندةگئ وزئنة عانا ءتان بةلگئگة - حاندئق بيلئكتئث اكةدةن بالاعا ةمةس، اكةدةن نةمةرة تؤئسقا نة ئنئگة بةرئلةتئندئگئ جاتتئ (احينجانوأ س.م. كيپچاكي أ ءئيستوري 282-ب.). بذل ادةت سئرتتان اكةلئنبةي قئپشاقتارعا دةيئنگئ جانة قئپشاقتار كةزئندةگئ جةرگئلئكتئ تايپالارداعئ اؤلةتتةگئ جاسئ ذلكةندئ سئيلاؤدان، سوعان قذرمةت كورسةتؤدةن تؤسا كةرةك. موثعول جاؤلاؤئ ناتيجةسئندة حاندئق بيلئك اكةدةن بالاعا قالدئرئلاتئن زاثعا اينالدئ. XV عاسئردا موثعولدار ةنگئزگةن بذل جولدئ جةرگئلئكتئ حالئقتئث ادةت-عذرپئ ئعئستئرئپ شئعارادئ. قئپشاق داؤئرئندةگئ حاندئق بيلئكتئث مذراگةرلئك جولئ XV عاسئر ورتاسئندا قالپئنا كةلتئرئلة باستايدئ. وعان كةرةيدئث حان سايلانئلؤئ دالةل. ءابئلقايئر حانعا دةيئن دةشتئ قئپشاقتئث بيلةؤشئسئ باراق حان بولعان ةدئ. موثعول ءداستذرئ بويئنشا كةلةسئ حان ونئث ذلئ جانئبةك بولؤئ ءتيئس. جةرگئلئكتئ حالئق داستذرئنة ساي كةلةسئ بيلئك باراقتئث نةمةرة تؤئسئ كةرةيگة ءتيدئ. ال كةرةيدةن سوث ونئث ذلئنا بيلئك تيمةي، جانئبةك حان بولدئ. جانئبةكتةن سوث حان بذرئندئق بولدئ.

مئنة، نة سةبةپتئ كةرةي حان بولدئ دةگةن سذراؤعا ءبئزدئث جاؤابئمئز وسئنداي. كةلةسئ ماسةلة قاي جئلدان باستاپ كةرةي حان بولعان دةگةن ساؤال توثئرةگئندة بولماقشئ.

بذل سذراق «قازاق حاندئعئ قاشان قذرئلعان» دةگةن ساؤالمةن تئكةلةي بايلانئستئ. سوثعئ 4-5 جئل توثئرةگئندة وسئ ماسةلة بويئنشا كوپتةگةن ايتئس-تارتئستار بولدئ، ءبئراق نةگئزگئ ماسةلة جايئندا ءبئر توقتامعا كةلةر پئكئر ايتئلمادئ. ماقالا اأتورئ دا وسئعان بايلانئستئ ءوز ويلارئن بئلدئرگةن بولاتئن. تومةندة ءبئز ةث سوثعئ دةرةكتةرگة سذيةنة وتئرئپ، كةرةي حاننئث قاي جئلدان باستاپ حاندئق قذرا باستاعانئ تؤرالئ تاعئ دا پئكئرئمئزدئ ايتا كةتةلئك.

مذحاممةد حايدار دؤلاتي «تاريح-ي راشيديئندة» «قازاق حاندارئنئث بيلئك ةتة باستاعانئ حيجرانئث 870- جئلئ» دةپ جازادئ. بذل - قازئرگئ جئل ساناؤ بويئنشا، 1465-66- جئل. العاش رةت بذل مالئمةتتئث اقيقاتتئعئنا كذمان كةلتئرئپ، كورسةتكةن ورتا عاسئرلارداعئ قازاقستان تاريحئنئث زةرتتةؤشئسئ ت.ي.سذلتانوأ بولدئ (سؤلتانوأ ت.ي. كوچةأئة پلةمةنا پرياراليا أ. XV-XVII أ أ. م.، 1982، 113-114-بب.). ةندئ م.ةلةؤوأتئث تاپقان اثئزئنئث مالئمةتئنة جذگئنةلئك. ونداعئ ءبئرئنشئ اثئز: «سئردئث بويئنان تئشقان جئلئ قارا كذزدة ءبئر تذمةن ةلئمةن اؤا كوشكةن اعايئندئ كةرةي مةن جانئبةك سذلتاندار قئس تذسة مويئنقذمعا جةتئپتئ. قذمدئ قئستاپ شئققان قالئث ةل كوكتةمدة تذلپارسازدا كةرةيدئ اق كيئزگة كوتةرئپ حان سايلاپ، وزدةرئن «قازاق» دةپ اتاپتئ» دةسة، ةكئنشئ اثئز بذل جونئندة: «قارا كذزدة سئردان قوپارئلا كوشكةن قالئث ةلدئ كةرةي مةن جانئبةك سذلتاندار مويئنقذمعا باستاپ كةلئپتئ. قذمدئ قئستاپ، مال-جانئ امان قالعان ةكئ سذلتان كوكتةمدة تذلپارسازدا توي جاساپ، بايگة شاپتئرئپتئ» دةپ باياندايدئ (ةلةؤذلئ م. شؤ ءوثئرئ: اثئز بةن تاريح. كورسةتئلگةن ةثبةك، 7-8-ب ب.). ةكئ اثئز دا كةرةي مةن جانئبةكتئث موعولستانعا كةلؤئن «تئشقان جئلئ، قارا كذزدة» دةپ، ال كةرةيدئث حان كوتةرئلؤئن «كوكتةمدة» دةپ جارئسا مالئمةت بةرئپ وتئر. سوندا اثئزدا قاي جئل تئشقان جئلئ دةپ كورسةتئلگةن؟ تاعئ دا جازبا دةرةك مالئمةتئنة جذگئنةلئك. ءابئلقايئر حاننئث ءومئرئن تاريح ةتئپ جازعان XVI عاسئر تاريحشئسئ ماسؤد يبن وسمان كؤحيستاني ونئث قايتئس بولعان جئلئن «874 - جئلئ تئشقان جئلئ 57 جاسئندا» دةپ كورسةتةدئ (XV-XVIII ع ع. قازاق حاندئعئ تاريحئنئث ماتةريالدارئ. ا.، 1969، 171-ب.). بذل - قازئرگئ جئل ساناؤ بويئنشا 1469-70 جئل. كةرةي بذدان ءبئر مذشةل جئل ةرتة حان سايلانعان، ياعني 1457-58 - جئلئ حان بولعان.

جازبا جانة اؤئز ادةبيةتئ دةرةكتةرئنئث مالئمةتتةرئن ءبئر-بئرئمةن تولئقتئرئپ، 1457-58-جئلدار وقيعالارئنئث دامؤ بارئسئن بئلايشا قالپئنا كةلتئرؤگة بولادئ. 1457- جئلئ جازدا ءابئلقايئر حان قالماقتاردئث جورئعئ تؤرالئ ةستئپ، قاراؤئنداعئ ةلگة جاساق جيؤ تؤرالئ جارلئق ةتةدئ. سول جئلدئث كذز ايلارئنئث باسئندا ول قالماقتاردان جةثئلةدئ. جارلئقكا قذلاق اسپاعانداردئ ءابئلقايئر حان جةثئلؤدئث سةبةبئ دةپ، جازالاؤعا كئرئسةدئ. «وزدةرئنة ءتونئپ كةلة جاتقان قاؤئپتئ بولدئرماي، الدئن الؤ ءذشئن كةرةي مةن جانئبةك ءوز وتانئن تاستاپ، بوگدة ةلگة كةتةدئ». ةكئ سذلتان دا 1457 - جئلئ جازدا ءوز جايلاؤئندا بولئپ، حان جارلئعئن ةستئگةن. جارلئققا ساي اسكةر جئبةرمةگةندئكتةن، ولار سئر بويئنداعئ قئستاؤلارئنا بارؤدان قاؤئپتةنئپ، 1457- جئلدئث قارا كذزئندة شؤ بويئنا جةتكةن، ارينة، الدئن الا ةسةن بذعا حانمةن كةلئسة وتئرئپ. ال كةلةسئ جئلئ، ياعني 1458- جئلدئث كوكتةمئندة تذلپارسازدا كةرةيدئ حان ةتئپ سايلاعان. سول ءداؤئردئث زاثدئلئعئ بويئنشا حاننئث سايلانئپ، حاندئق بيلئكتئث قالئپتاسؤئ - جاثا مةملةكةتتئث قذرئلعاندئعئن كورسةتةدئ. دةرةكتئث ةكئ ءتذرئن ءبئر-بئرئمةن تولئقتئرؤ، بئزگة وسئنداي ناتيجة بةرگئزئپ وتئر. ءبئز وسئ جةردة مئناداي ماسةلةنئ ايتئپ وتكئمئز كةلةدئ. كةرةي 1458 - جئلئ حان بولئپ سايلانسا دا، ول تولئق دةربةس مةملةكةتتئث حانئ ةمةس ةدئ. ءابئلقايئردان ءبولئنئپ كةتؤ مةن كةرةيدئث حان سايلانئلؤئ - جاثا مةملةكةتتئث تولئق قالئپتاسؤئنداعئ العاشقئ قادام بولدئ. ال تولئعئمةن دةربةس مةملةكةتتئث قذرئلؤئنئث اياقتالؤئن ءبئز 1470-71- جئلئ جذزةگة اسقان دةپ سانايمئز. ويتكةنئ وسئ جئلئ قازاق بيلةؤشئلةرئ شئعئس دةشتئ قئپشاق اؤماعئنان ءابئلقايئر حاننئث ذرپاقتارئن تولئعئمةن قؤئپ شئعئپ، شايبانيلئق اؤلةتتةن بيلئكتئ كةيئن قايتارادئ.

كةرةي حان 10 جئلداي شؤ بويئندا حاندئق قذرعان (قاراثئز: ةلةؤ ذلئ م. كورسةتئلگةن ةثبةك، 7-ب). بذل جئلدار حاندئقتئث قذرئلؤئنئث العاشقئ كةزةثئ، ساتئسئ بولاتئن. كةرةي حاننئث بيلئگئ تذسئندا جاثا حاندئق - ساياسي كذش رةتئندة بئرنةشة مئندةتتئ ورئندايدئ: 1) ءجذنئس حاننئث ةسةن بذعا حاننئث تاعئنا تالاسئ ؤاقئتشا بولسا دا توقتاتئلادئ؛ 2) موعول حانئ ةسةنبذعانئث ءوز ةلئندة ئقپالئ وسةدئ؛ 3) «كوشپةلئ وزبةكتةر» ةلئنئث كذيرةؤ پروسةسئ تةرةثدةي تذسةدئ؛ 4) ءابئلقايئر حانعا نارازئلاردئث ءبارئ قازاق حاندئعئنا كةلة باستايدئ، ءسويتئپ، حاندئق حالقئ تةز كوبةيةدئ. مذحاممةد حايدار دؤلاتيدئث مالئمةتئ بويئنشا، 1470 - جئلعا دةيئن حاندئق حالقئ 200 مئثعا دةيئن جةتكةن.

«10 - جئلداي حاندئق قذرعان كةرةي حان حان تاؤئنا جةرلةنئپتئ» (ةلةؤ ذلئ م. كورسةتئلگةن ةثبةك، 7-ب.). مذمكئن حان تاؤ اتالؤئ وسئعان بايلانئستئ شئعار.

«10 جئلداي» دةگةنئمئز - 7-8 جئل شاماسئ. كةرةي حان ءولئپ، ورنئنا نةمةرة تؤئسئ، ذزةثگئلةس سةرئگئ جانئبةكتئث حان بولعاندئعئ بةلگئلئ. ةگةر كةرةي 7-8 جئلدان سوث قايتئس بولسا، وندا جانئبةك حاننئث بيلئككة كةلؤئ 1465-66 جئلعا سايكةس كةلئپ تذر. «تاريحي-راشيدي» اأتورئنئث «قازاق سذلتاندارئنئث بيلئك قذرؤئ 870 جئلدان (حيجرا بويئنشا) باستالادئ» دةپ جازؤئ 1465-66 جئلعا بايلانئستئ ايتئلدئ ما ةكةن؟ بذل ءالئ تولئق دالةلدةؤدئ جانة زةرتتةؤدئ قاجةت ةتةدئ.

كةرةي حاننئث قايتئس بولعان جئلئ جونئندةگئ ءبئز پايدالانئپ وتئرعان اثئز مالئمةتئ جازبا دةرةك مالئمةتتةرئمةن سايكةس كةلةدئ. «شايباني ناما»، «فاتح ناما»، «تاريحي كيپچاكحاني» دةرةكتةرئندة ءابئلقايئر حاننان كةيئن، ونئث ذلدارئنا قارسئ جذرگئزگةن كذرةستة كةرةي حان ةسئمئ كةزدةسپةيدئ، تةك قانا جانئبةك حان اتالادئ.

«حاندار شةجئرةسئ» كةرةي حاننئث ءذش ذلئ بولعانئن جازادئ: بذرئندئق حان، قوجا-مذحاممةد جانة سذلتان ءالي. بذرئندئق تؤرالئ جازبا دةرةكتةردة ازدئ-كوپتئ مالئمةتتةر بارشئلئق، ال سوثعئ ةكئ ذل جونئندة ةشبئر دةرةكتة ايتئلمايدئ. بذرئندئق حاننان سوث حاندئق بيلئك تولئعئمةن جانة تذپكئلئكتئ تذردة جانئبةك حان ذلدارئ مةن ونئث ذرپاقتارئنا كوشةدئ.

جانئبةك حاننئث 1450- جئلداردئث سوثئنا دةيئنگئ ءومئرئ بةلگئسئز، ول جونئندة ةشبئر دةرةكتة ايتئلمايدئ. سولاي دةسةك تة، ورداةجةندئك اؤلةتتئث نةگئزگئ بيلئك جذرگئزگةن اؤماعئ ةرتئستةن ئرعئز - تورعايعا دةيئنگئ، سئردان توبئلعا دةيئنگئ اؤماق بولعاندئقتان، باراق حان قازا تاپقاننان كةيئن دة اؤلةت وكئلدةرئ وسئ وثئرلةردة ءومئر سذرگةن دةيمئز. سئردئث ورتا اعئسئ بويئ دةشتئ قئپشاق ءذشئن دة وتة ماثئزدئ ايماق بولعاندئقتان، ةكئ اؤماقتئث بيلةؤشئلةرئ ول ءوثئردئ ءوز قاراماعئندا ذستاؤعا كذش سالاتئنئ بةلگئلئ. 1427- جئلئ ذلئعبةك باراق حاننان جةثئلئپ، سئعاناق وثئرئنةن ايئرئلئپ قالسا دا، باراق حان قايتئس بولعاننان كةيئن ونئث بذل ءوثئردئ قايتارئپ الاتئنئن ءتذسئنؤ قيئن ةمةس. تةك 1446- جئلئ عانا كذشةيئپ العان ءابئلقايئر حان سئر بويئنداعئ قالالار مةن وثئرلةردئ تةمئر اؤلةتئنةن قايتا قايتارئپ الادئ. وسئ جاعدايلاردئ ةسكةرة كةلة، 1428-1446 -جئلدار ورئس حاننئث نةمةرةلةرئ كةرةي دة، جانئبةك تة ءوز ذلئستارئمةن تةمئر اؤلةتئنة جارتئلاي تاؤةلدئ بولعان. ال 1446- جئلئ سئر بويئندا شايبان اؤلةتئنئث بيلئگئنئث ورناؤئمةن جوشئدان تارايتئن ةكئ اؤلةت اراسئندا باسةكةلةستئك پايدا بولادئ. بذل ءوز كةزةگئندة دامي كةلة اشئق جاؤلئققا ذلاسادئ دا، ورداةجةندئك اؤلةتتئث سول تذستاعئ جةتةكشئلةرئ كةرةي مةن جانئبةك ءوز قاراماعئنداعئ رؤ-تايپالاردئ باستاپ، ءابئلقايئر حاننئث ذستةمدئگئنةن دةربةستةنئپ، ماحمؤد بةن ءؤاليدئث ايتؤئنشا، «بوگدة ةلگة» كوشؤگة ءماجبذر بولادئ.

وسئلايشا جوعارئدا قاراستئرئلعان ماسةلةلةرئمئزدئ تذيئندةي كةلة، تومةندةگئدةي قورئتئندئلارعا كةلةمئز.

ءبئرئنشئ، قازاق حاندارئنئث شئعؤ تةگئن جوشئنئث كئشئ ذلئ - تذقاي تةمئردةن تاراتؤ ХVІ عاسئردئث باسئنداعئ شايبانيلئق اؤلةت وكئلدةرئنئث قازاق حاندارئنئث شئعئس دةشتئ قئپشاقتاعئ بيلئگئن السئرةتؤ، جويؤ ءذشئن ادةيئ جاساعان يدةولوگيالئق كذرةسئنئث ءبئر كورئنئسئ دةپ بئلةمئز دة، جوشئنئث ذلكةن ذلئ وردا ةجةن ذرپاقتارئنئث بيلئگئ ХІІІ عاسئردئث 20- جئلدارئنان ورئس حانعا دةيئن، ودان كةيئنگئ باراق حانعا دةيئن دة ذزئلمةگةن.

ةكئنشئ، باراق حان قازا تاپقاننان كةيئن شئعئس دةشتئ قئپشاقتا جوشئنئث بةسئنشئ ذلئ شايبان ذرپاقتارئنئث بيلئگئ ورنئعئپ، ورداةجةندئك اؤلةت وكئلدةرئ بيلئكتةن ؤاقئتشا شةتتةتئلةدئ. ХV عاسئردئث 50- جئلدارئندا كةرةي مةن جانئبةك سذلتاندار باستاعان اؤلةت وكئلدةرئ ورداةجةندئك اؤلةتتئث بيلئگئن قالپئنا كةلتئرؤ ءذشئن كذرةس جذرگئزةدئ دة، كذرةس بارئسئندا وزدةرئنة قارايتئن رؤ-تايپالاردئ باستاپ امالسئزدان موعولستانعا كوشةدئ. كوپ ذزاماي-اق ولار شئعئس دةشتئ قئپشاق اؤماعئنا جاثا دةثگةيدة قايتا ورالئپ، بذرئنعئ ورداةجةندئك اؤلةتتئث بيلئگئن قايتا قالپئنا كةلتئرةدئ جانة جاثا - قازاق حاندارئ بيلئگئنئث نةگئزئن قالايدئ.

بةرةكةت كارئبايةأ،

ءال-فارابي اتئنداعئ قازاق ذلتتئق ؤنيأةرسيتةتئ تاريح فاكؤلتةتئنئث دوسةنتئ، تاريح عئلئمدارئنئث دوكتورئ

دةرةككوز: «اناءتئلئ» گازةتئ

سوڭعى جاڭالىقتار