قازاقستاندا قولدان جاسالعان اشارشئلئق قذرباندارئن ذمئتؤعا بولمايدئ - ا.حامزين
ويتكةنئ بذل تذتاستاي ذلتتئث باسئنا كذشتةپ تاثئلعان ناؤبةت ةدئ. ب ق و-نئث بوكةي ورداسئ اؤدانئندا تذراتئن تاريحشئ-ولكةتانؤشئ امانتاي حامزين قازاقپارات تئلشئسئمةن اثگئمةسئندة وسئنداي پئكئر ءبئلدئردئ. ول اشارشئلئققا قاتئستئ ويئن بئلايشا ساباقتادئ.
- بذدان 55 جئل بذرئن، 1956- جئلئ اقپان ايئندا وتكةن پارتيانئث ХХ سيةزئندة س و ك پ ورتالئق كوميتةتئنئث ءبئرئنشئ حاتشئسئ ن.س.حرؤششةأتئث ستاليننئث جةكة باسئنا تابئنؤشئلئقتان تؤعان قاتةلئكتةر مةن بذرمالاؤشئلئقتار تؤرالئ بايانداما جاساعانئ ءمالئم. وندا وتئز جئلدئث ذستئندة بيلئك باسئندا بولعان كةثةس وداعئ كوممؤنيستئك (بولشةأيكتةر) پارتيانئث باس حاتشئسئ ي.أ.ستاليننئث قؤعئن-سذرگئن تذرئندةگئ ساياسي-قئلمئستئق ءئس-ارةكةتتةرئ جاريا بولئپ، اشكةرةلةندئ.
بذقارا حالئق تاريحتا «قئزئل تةررور ءداؤئرئ» دةگةن اتپةن بةلگئلئ بولعان بذل كةزةثدئ رةجيمنئث «جاؤلارئن» ءتذرلئ كونسلاگةرلةرگة ايداؤ، تذرمةگة توعئتئپ، كةيئن ءولئم جازاسئنا كةسؤ اكتئلةرئمةن بايلانئستئرادئ. راس، ونئث ءبارئ بولعان جايت جانة ول كةثةستئك كةثئستئكتئث بارلئق جةرئندة بئردةي وتئز جئلدئث ذستئندة تولاسسئز ءجذرئپ جاتتئ. ةث سوراقئسئ، قازاقستاندا قئزئل تةررور اكسياسئ قولدان جاسالعان اشارشئلئقپةن ذشتاستئرا جذرگئزئلدئ. ساياسي قؤعئن-سذرگئن قذرئعئنان كةثةستئك قئزئل يمپةريانئ مةكةن ةتكةن بارلئق ذلتتار مةن ذلئستاردئث بئردة ءبئرئ قذتئلا المادئ. ياعني ول بارلئعئنا بئردةي جذمسالعان ورتاق سوققئ بولدئ. ال قازاق حالقئ ساياسي قؤدالاؤعا ذشئراؤمةن قاتار قولدان جاسالعان اشارشئلئقتئث زاردابئن جةكة تارتئپ، قوس سوققئنئث استئندا قالدئ. حالقئمئز كةثةستئك كةزةثدة اشارشئلئققا ةكئ رةت ذشئراعان ةكةن. ءبئرئنشئسئ، 1921-1922- جئلدارئ قؤانشئلئق سالدارئنان ةگئن شئقپاي اشتئققا ذشئراسا، ةكئنشئسئ، 1931-1932 - جئلدارئ ءار قازاقتئث الدئنداعئ اقادال مالئن تارتئپ الئپ، «اسئرا سئلتةؤ بولماسئن، اشا تذياق قالماسئن» ساياساتئن ذستانعان قازاقستانداعئ «كئشئ وكتيابردئث» اأتورئ ف.گولوششةكين باسقارعان جئلدارئ قولدان جاسالعان اشتئق بولاتئن. قول-اياعئ بالعاداي، ون ةكئ مذشةسئ ساؤ حالقئمئزدئث تةث جارتئسئنان كوبئ (2 ميلليون استام) اشتان ءولدئ. 1933- جئلئ قازاقستان ولكةلئك پارتيا كوميتةتئنئث باسئنا ل.ي.ميرزويان كةلگةسئن (1933-1938) جاعداي بئرتئندةپ تذزةلة باستادئ. وسئ ورايدا بوكةي ورداسئ تاريحي-مؤزةيلئك كةشةنئ قورئندا قذندئلئعئ جونئنةن باعا جةتپةس اسا ماثئزدئ تاريحي جادئگةر ساقتاؤلئ ةكةنئن ايتؤدئث ءجونئ كةلئپ تذر. ول كةثةستئك كةزةثدة جابئق تاقئرئپتا بولئپ كةلگةن جادئگةر - 1934 - جئلئ قاثتار ايئنئث 8-16- كذندةرئ ارالئعئندا الماتئدا وتكةن 8- قازاقستان ولكةلئك پارتيا كونفةرةنسياسئنئث ستةنوگرافيالئق ةسةبئ. وسئ كونفةرةنسيانئث دةلةگاتئ، كةزئندة وردادا كةثةس وكئمةتئن ورناتؤعا بةلسةنة قاتئسقان، 1919 -جئلئ وردادا جاساقتالعان قازاقتئث ءبئرئنشئ اتتئ اسكةر پولكئنئث كئشئ كومانديرئ، ذلئ وتان سوعئسئنا قاتئسؤشئ كاپيتان الماتئلئق شذكئر شاعئروأتئث جةكة مذلكئ. مؤزةيگة ونئ وسئدان شيرةك عاسئر بذرئن سول كةزدةگئ قازاقستان ك پ وردا اؤداندئق پارتيا كوميتةتئنئث ءبئرئنشئ حاتشئسئ بولعان مئرزاعاليةأ تاؤاسيحتئث جذبايئ، شاعئروأ شذكئردئث قارئنداسئ ساؤلة تابئلديةأا تاپسئرعان-دئ.
كونفةرةنسيا مئنبةرئنةن قازاقستان ولكةلئك پارتيا كوميتةتئنئث ءبئرئنشئ حاتشئسئ ل.ميرزوياننئث جاساعان بايانداماسئنان، ونداعان دةلةگاتتاردئث سويلةگةن سوزدةرئنةن سول كةزدةگئ قوعامنئث ساياسي-الةؤمةتتئك حال-احؤالئ، زامانا تئنئسئ ةسئپ تذر. حالقئنئث تةث جارتئسئنان ايئرئلئپ، قان جئلاعان قازاق ةلئندة ول كةزدة نة كذي بولسئن؟! ةلدئث اؤئر حال-جاعدايئ دةلةگاتتار سوزئنةن كورئنئس تاپتئ. مئسالئ، كونفةرةنسيانئث 10- قاثتار كذنگئ وتئرئسئندا جارئس سوزگة شئققان تويئن اؤدانئنان سايلانعان تاجئبايةأ دةگةن دةلةگات ءوز سوزئندة بئلاي دةپتئ (ورئسشا ءماتئنئنئث قازاقشا ماعئناسئ بةرئلئپ وتئر): - ...لةنيندئك ذلت ساياساتئن، ورتالئق كوميتةتةتتئث نذسقاؤلارئن بذرمالاعان بذرئنعئ ولكةلئك پارتيا كوميتةتئنئث جةتةكشئسئ تاراپئنان بولعان دورةكئ قاتةلئكتةردئث ناتيجةسئندة قازئرگئ كذنئ ةلدة اسا اؤئر جاعداي قالئپتاسئپ وتئر. مئسالئ، 1930 -جئلئ تابئن اؤدانئندا 11782 شارؤاشئلئق، 417441 مال بولسا، قازئر قولدا نةبارئ 12000 مال، 3600 شارؤاشئلئق قالدئ - دةيدئ. كونفةرةنسيانئث 9 - قاثتارداعئ وتئرئسئندا قازاقستان ولكةلئك پارتيا كوميتةتئنئث ءبئرئنشئ حاتشئسئ ل.ميرزويان «كوشئپ كةتؤشئلةر تؤرالئ» دةگةن تاقئرئپتا بايانداما جاساپتئ.
باياندامادان كورئنگةندةي، 1931-1932- جئلدارئ قاساقانا قولدان جاسالعان اشتئقتئث سالدارئنان قازاق ذلتئنئث ذلئ كوشئ ورئن العانئن بايقاؤ قيئن ةمةس. اقتابان شذبئرئندئ، القا كول سذلاماداعئ ذلتتئث ذلئ جوسؤئ جوثعار شاپقئنشئلئعئنئث سةبةبئنةن بولسا، مذنداعئ، ذلئ كوشتئث سةبةبئ - تئگةرگة تذياق قالدئرماي الدئنداعئ مالئن كذشتةپ تارتئپ الئپ، قولدان جاساعان اشارشئلئق بولاتئن. تئرشئلئك كوزئنةن ايئرئپ، اشارشئلئققا ذشئراتقاسئن جان ساؤعالاپ باسقا جاققا بةت بذرماعاندا قايتةدئ؟! ايتپةسة، ايدئن كذن امانئندا جئلئ ورنئن سؤئتئپ، جات جةرگة قونئس اؤدارار ما؟ ءبئرئنشئ حاتشئنئث: «كوش نوپئرئ تةمئرجول ستانسيالارئ مةن قالالاردئ باسئپ كةتتئ» دةگةن سوزئنةن اش حالئقتئث ذدةرة كوشؤئ قازاقستاننئث بارلئق ايماقتارئندا ورئن العانئن اثداؤ قيئن ةمةس. اش قازاقتار كورشئ رةسةي قالالارئنا بةت تذزةدئ، شةتةل اؤدئ. ولاردئث ءئزئن الا جولئن توسئپ كةرئ قايتارؤ ءذشئن مذزداي قارؤلانعان توسقاؤئل وتريادتارئ (زاگراديتةلنئة وتريادئ) جئبةرئلدئ. بذل جولدا قاقتئعئس تا بولماي قالعان جوق. وتكةندةرئ ولةرمةثدئكپةن ءوتئپ كةتتئ، قالعاندارئ قارؤدئث كذشئمةن كةرئ قايتارئلدئ. ءبئر كوثئل اؤدارارلئعئ، كونفةرةنسيانئث قاتارداعئ قاراپايئم دةلةگاتئنان باستاپ، ءبئرئنشئ باسشئ ل.ي.ميرزويانعا دةيئن سويلةگةن سوزدةرئندة مال شئعئنئن اثگئمة ةتةدئ دة، ةكئ ميلليون اشتان قئرئلعان ادام شئعئنئن اؤئزعا المايدئ. سةبةپ؟ سةبةپ بةلگئلئ. ساياساتقا ذرئنؤعا بولمايدئ، ذرئنساث باسئث كةتةدئ. شئندئققا كوشئپ، اشئق ايتايئن دةسة، ارتئندا مئلتئعئن تاقاپ «مذرتتئ قارتتئث» جانالعئشتارئ تذردئ.
بةلگئلئ جازؤشئ بةيبئت قويشئبايةأ جؤرناليستتةرگة بةرگةن ءبئر سذحباتئندا قازاقستاندا 118 مئث ادام ساياسي قؤعئن-سذرگئنگة ذشئراعانئ، ونئث 25 مئثئ اتؤ جازاسئنا كةسئلگةنئ تؤرالئ دةرةك كةلتئرگةن بولاتئن. اشارشئلئق اكسياسئ ارقئلئ «ول سارئ پالةلةردةن تةك وسئلاي قذتئلؤعا بولادئ» دةگةن ستالين مةن ونئث قولشوقپارئ گولوششةكين حالقئمئزدئث تةث جارتئسئنان استامئن قذرتئپ جئبةردئ. بذل اكسيا ورئن الماعاندا، قازئرگئ كذنئ قازاقتاردئث تابيعي ءوسئمئ 20-25 ميلليوندئ قذرار ما ةدئ؟!.
«شئنئ كةرةك، قذعئن-سذرگئنگة ذشئراعانداردئ اقتاؤ جونئندة ذكئمةت قاؤلئسئ شئققاننان كةيئن ولاردئث ءارقايسئسئنئث ارتئندا ئزدةؤشئلةرئ، جوقتاؤشئلارئ شئقتئ، ول ءالئ جالعاسا بةرةدئ. ول دذرئس. ال، اشتان قئرئلعان ةكئ ميلليون قازاقتئ كئم جوقتايدئ؟! بئزدئثشة، ونئث جوقتاؤشئسئ بذكئل ذلت بولؤئ كةرةك. ول حالئق بولئپ جوقتاؤ سالؤ كةرةك دةگةن ءسوز ةمةس، ةسكة الؤ كةرةك دةگةن ءسوز. وسئ قاسئرةتتئ حالئق جادئنان، ذرپاق جادئنان وشئرمةؤدئث بئردةن-ءبئر جولئ - ةسكة الؤ كذنئن بةلگئلةؤ جانة ةكئ استانانئث بئرئندة ةسكةرتكئش ورناتؤ دةپ بئلةمئز»، - دةپ تذيئندةدئ ويئن ا.حامزين.