يمانجذسئپ تارازدا اتئلعان با؟

استانا. 1- ماؤسئم. قازاقپارات - قازاق تاريحئندا «قارا ارئپتةرمةن» جازئلعان اشارشئلئق، ساياسي قؤعئن-سذرگئن سئندئ ةل بئرلئگئنئث تالاپايئن شئعارعان زذلماتتئ جئلدار قازاق بذقاراسئنئث «قاراسئن» ورتايتئپ كةتكةنئ تاريحتان بةلگئلئ.
None
None

ءتئپتئ ءبئر عانا اؤلية اتا وثئرئندة سول جئلدارداعئ مالئمةتتةردئ العا تارتقان وبلئستئق مةملةكةتتئك مذراعاتتئث ديرةكتورئ، بةلگئلئ جازؤشئ ماقذلبةك رئسداؤلةتتئث ايتؤئنشا، 1918- جئلئ 8- قاثتاردا اؤليةاتا ؤةزئندة 400 مئثعا جؤئق حالئق تذرئپتئ. الايدا اراعا ةكئ جئل سالئپ، 1920- جئلئ 31- شئلدة كذنئ اؤلية اتا ؤةزدئك اسكةري رةأوليؤسيالئق كوميتةتئنة جةر بولئمئنةن جولدانعان حاباردا «200 مئث حالئق تذرادئ» دةپ مالئمةت بةرئلگةن ةكةن. «بذل دةرةكتةن نةنئ اثعارؤعا بولادئ؟ بذل - اشارشئلئقتئث جانة ساياسي قؤعئن-سذرگئننئث سالدارئ. مالئمةتتةردئث دذرئس بولماؤئ ول كةزدة مذمكئن ةمةس. ويتكةنئ جوعارئعا جئبةرئلگةن ءاربئر اقپارات بئرنةشة رةت تةكسةرئلئپ، انئقتالئپ وتئرعان. ياعني بذل مالئمةتتةن ةكئ جئلدا ةكئ ءجذز مئث اؤليةاتالئقتئث ولگةنئن نةمةسة باس ساؤعالاپ، اؤعانئن اثعارؤ قيئن ةمةس» دةيدئ ماقذلبةك رئسداؤلةت.

راس، سول جئلدارئ اشارشئلئقتان قئرئلعان، جازئقسئزدان جازئقسئز «حالئق جاؤئ» بولئپ اتئلعان بوزداقتاردئث قاتارئندا اؤلية اتا جةرئندة ةل ةرتةثئ ءذشئن ايانباي ةثبةك ةتئپ، تةر توككةن تالاي زيالئ قاؤئم قئرشئن كةتتئ. كةي مالئمةتتةردة قوقان حاندئعئنا قارسئ شئققان قازاق كوتةرئلئسشئلةرئنئث كوسةمئ «ايگئلئ يمانجذسئپ، باسقا دا بةلگئلئ تذلعالار اؤليةاتا تذرمةسئندة ذستالئپ، اتئلئپ كةتتئ» دةگةن دة دةرةكتةر بار. ال يمانجذسئپ قذتپان ذلئنئث كيةلئ اؤلية اتا وثئرئنة كةلؤئ جايئندا وسئدان التئ جئل بذرئن «ةگةمةن قازاقستان» گازةتئندة ماقالا جارئق كورگةن بولاتئن. «...عذمئر بويئ قارا قازاقتئث قامئن جةگةن يمانجذسئپتئث قاي ايماقتا جذرسة دة، قوعامدئق ورتادا بولئپ جاتقان وقيعالاردان تئسقارئ قالؤئ مذمكئن ةمةس ةدئ. 1917، ايگئلئ جئلان جئلئ، سئر ةلئ جذتقا ذشئراپ، ةككةن ةگئن كذيئپ كةتةدئ. وسئ تذستا يمانجذسئپ اؤقاتتئ بايلاردان قارجئ جيناپ، قاسئنا قوسئن ةرتئپ، ءبيداي اكةلؤ ءذشئن ارقاعا بةت الادئ. يمانجذسئپتئث اتئن ةستئسة، تئزةلةرئ دئرئلدةپ ولةردةي قورقاتئن وتئرئقشئ قارا شةكپةندئلةر قاپ-قاپ ءبيدايلارئن سئردان كةلگةن كئرةشئلةردئث ارباسئنا تيةپ بةرةدئ. كئرةشئلةر جذرةتئن جولداردا جورتئپ جذرةتئن قاراقشئ توپتار كةرؤةندئ توناؤعا يمانجذسئپتةن سةسكةنةدئ. سئر بويئندا 13 جئلداي ءبئر سئدئرعئ تئنئش ءومئر سذرگةن يمانجذسئپ، ةگدة تارتقان شاعئندا ءوز شارؤاسئن كذيتتةپ، ءدئن جولئن ذستانئپ، تئنئش ءومئر ءسذرؤدئ دة ويلايدئ. الايدا 1927 - 1928- جئلدارئ يمانجذسئپتئث باسئنا ذلكةن قاتةر تونةدئ. بذل قازاق دالاسئنا كةلگةن جاثا جذت - اتئشؤلئ كامپةسكة ةدئ. داتقانئث تذقئمئ، ناعئز تاپ جاؤئ، كذدئكتئ ةلةمةنت رةتئندة ذستالادئ، وعان «اتاقتئ ذرئ» دةگةن جامان اتاعئ قوسئلئپ، يمانجذسئپ تاعئ دا تةمئر تورعا قامالادئ. بذل جولئ قاماؤدان «مال ذرلادئ» دةگةن قئلمئسئ دالةلدةنبةي، اؤپئرئمدةپ زورعا قذتئلعان، جاسئ ذلعايعان باتئر باسئنا تونگةن قاتةردئ سةزئپ، قايتادان اتئنئث باسئن ارقاعا بذرادئ.

1928- جئلئ قارقارالئ وكرؤگئنئث شةت اؤدانئندا قئستاپ شئعادئ. 1929- جئلئ جاثا ارقا اؤدانئنا قونئس اؤدارادئ. جاثا ذكئمةت تذرتپةكتةپ تئنئشتئق بةرمةگةن سوث 1930- جئلدئث مامئر ايئنا دةيئن مويئنقذم وثئرئندةگئ ءبئر اؤئلدا تذراقتاپ قالؤدئ ويلايدئ. ءدال وسئ تذستا (1929-1931 جئلدار) قئزئل ذكئمةتتئث «اسئرا سئلتةؤ بولماسئن، اشا تذياق قالماسئن» دةگةن يدةياعا نةگئزدةلگةن ساياساتئنئث قئسئمئنا شئداي الماعان مويئنقذم مةن سوزاق ماثئنئث قازاقتارئ كوتةرئلئسكة شئعادئ. ءبئراق 1930- جئلدئث اياعئندا كوتةرئلئس باسشئلارئ مةن وعان قاتئسقان ساربازدار قاماؤعا الئنئپ، جازالانادئ. وسئ تذستا يمانجذسئپتئث ءبئر بالاسئ مويئنقذم كوتةرئلئسئنئث باسشئسئ بولعان ورئنباي دةگةن كئسئنئث قئزئنا ذيلةنةدئ. ةل ءئشئن يتشة تئمئسكئلةپ، پالة ئزدةپ جذرگةن و گ پ ؤ باسشئلارئ مذنئ قالت جئبةرسئن بة؟! ذرئمتال تذستئ پايدالانئپ، ذستئنةن قئلمئستئق ءئس قوزعاپ، كوتةرئلئس باسشئلارئنئث سةنئمدئ سةرئگئ رةتئندة جاؤاپقا تارتئلادئ. ءسويتئپ، اتئ اثئزعا اينالعان دالا نويانئ ر س ف س ر قئلمئستئق كودةكسئنئث 58-2-بابئ بويئنشا ايئپتالئپ، 1931- جئلدئث 2- ناؤرئزئندا اتؤ جازاسئنا بذيئرئلادئ. بذل تذستا ةلئ مةن جةرئنئث ةركئندئگئ ءذشئن الئسئپ وتكةن اؤلةتتئث وكئلئ يمانجذسئپ 68 جاستا ةكةن» («ةگةمةن قازاقستان» 2006 جئل. امانتاي ةسئلباي)

شةرحان مذرتازا، قازاقستاننئث حالئق جازؤشئسئ، مةملةكةتتئك سئيلئقتئث يةگةرئ:

- استانانئث جانئندا كذيگةنجار دةگةن جةر بار. وندا قازئر قازاقستان پرةزيدةنتئنئث رةزيدةنسياسئ ورنالاسقان. كذيگةنجاردئث ارعئ جاعئ - ةرةيمةنتاؤ. وسئ توثئرةكتة يمانجذسئپ ءومئر ءسذردئ. اتا-بابالارئنئث، جالپئ قارا قئپشاقتاردئث مةكةنئ. قازئر ونئث ذرپاقتارئ تذرادئ. اتاقتئ قاراوتكةل دة ءتيئپ تذر. وندا ايگئلئ جارمةثكة، اي مةن كذندةي سذلؤ عاليانئث قئمئزحاناسئ بار. يرةلةث اققان ةسئل بويئنداعئ وسئ جةردة بالؤان شولاق، قاجئمذقان، يمانجذسئپ ذشةؤئ ذدايئ جولئعادئ. ءوزئ اقئن، ءوزئ پالؤان، ءوزئ ءانشئ-كومپوزيتور بولعان سوث، ولاردئث اينالاسئنان ادامدار ارئلمايدئ. وتئزئنشئ جئلدارئ وثتذستئكتة سوزاق كوتةرئلئسئ بذرق ةتة قالادئ. حالئقتئث مال-مذلكئن تذگةل جيئپ الئپ، كولحوزداستئرؤدئ شذعئل باستاپ كةتكةن وكئمةتكة قارسئ اش-جالاثاش، جارلئ-جاقئبايلاردئث تةثدئك الؤعا، قئر قازاقتارئمةن ساناسؤعا شاقئرعان، بيلئك الدئندا تالاپ قويعان زور مايدانئ ةدئ بذل. وسئ كوتةرئلئستئث باسشئلارئنئث ءبئرئ بولئپ يمانجذسئپ شئعا كةلةدئ. ارقادان ارنايئ كةلدئ مة، الدة، اقمةشئت، شيةلئ جاعئنا بارئپ جذرگةن ساپارئندا جولاي سوقتئ ما، ول اراسئن ايقئنداؤ قيئن، انئعئ - يمانجذسئپ سوزاق كوتةرئلئسئنة بةل شةشة كئرئسةدئ.

بذل باس كوتةرؤدئث سول تذستاعئ ءمان-ماعئناسئ زور بولدئ. ءبئراق حالئقتا قارؤ-جاراق قايدان بولسئن؟! سويئل، نايزا، دويئر-قامشئ، بئرةن-ساران ءشيتئ مئلتئقپةن قارؤلانعان حالئقتئ سوعئس جاراعئ مئقتئ اسكةر قاندئ قئرعئن جاساي وتئرئپ، ءاپ-ساتتة باسئپ تاستايدئ. باسشئلارئن تذتقئنعا الادئ. اياؤسئز جازالايدئ. كذش كةتكةن سوث، ارقاعا قاراي، ةسئل بويئنا، ةرةيمةنتاؤ جاعئنا جئلئستاپ كةتپةكشئ بولعان يمانجذسئپ تة قولعا تذسةدئ. ذستالعان جةرئ - جامبئل وبلئسئنئث اؤماعئ، مويئنقذمنئث جؤان ئشئندة بولسا كةرةك. ارتئنشا سول كةزدةگئ اؤلية اتانئث تذرمةسئنة اكةلئپ قامايدئ. يمانجذسئپتئث نةمةرة قئزئ جازعان كئتاپ بار. سوندا كوپتةگةن تاريحي دةرةكتةردئ كةلتئرةدئ. ول تؤرالئ قايتالاپ ايتپاي-اق قويايئن. بذل جايئندا مةن بئرنةشة رةت سذراؤ جاسادئم. اؤةلگئدة ذلتتئق قاؤئپسئزدئك كوميتةتئندةگئلةر ايتقئسئ كةلمةدئ. كةيئن جاريالئ كةزةث كةلگةندة، ءبئراز دةرةكتةر انئقتالدئ. ءبئر كةزدةرئ جامبئل وبلئسئنئث ئشكئ ئستةر دةپارتامةنتئنئث باستئعئ قئزمةتئن اتقارعان گةنةرال مةيئرحان جامانبايةأتئث كومةگئ كوپ بولدئ. ءبئراق ذلتتئق قاؤئپسئزدئك كوميتةتئ وبلئستئق دةپارتامةنتئ باسشئسئنئث ورئنباسارئ ايتقانداي، يمانجذسئپتئث اتئلؤئ جايلئ دةرةك سول ؤاقئتتا جامبئل وبلئسئ قذرامئنا كئرگةن وثتذستئك ولكةلئك مذراعاتتا، ياعني، شئمكةنتتئث مذراعاتئندا ساقتالؤئ مذمكئن. ال يمانجذسئپ تاراز شاهارئنا قذبئلا جاقتان كئرةبةرئستة ءبئر قذلاق بولئپ اعئپ جاتقان قاراسؤ دةيتئن بذلاق سؤئنئث بويئندا اتئلعان. وسئ جةردة ذزئننان-ذزاق ور قازئلئپ، «حالئق جاؤلارئ» دةگةن قاسئرةتكة ذشئراعاندار جةرلةنگةن. قازئلعان ورعا جاعالاي تذرعئزئپ قويئپ، كوپشئلئگئن جةلكةسئنةن، كةيبئرئن، سةنبةيتئندةرئ بولؤئ كةرةك، قاق ماثدايئنان اتقان. وسئ قاراسؤ بويئندا مةنئث دة كوپتةگةن جةرلةستةرئم جاتئر. اكةم مذرتازانئث تؤعان قارئنداسئ ءاديانئث كذيةؤئ كادئر، سونداي-اق ءبئزدئث اؤئلعا ئرگةلةس شانئشقئلئ اؤئلئنئث قاسئمبةك، پئرنا دةگةن ازاماتتارئ دا وسئندا قالعان.

مذنداي ورتاق مولالار بذرئنعئ ك س ر و-دا، اسئرةسة قازاقستاندا وتة كوپ. قئرعئزداردا دا بار ةكةن. «ادامزاتتئث ايتماتوأئ» اتانعان جازؤشئ شئثعئس 2008- جئلدئث ماؤسئمئندا، سةكسةنگة قاراعان جاسئندا گةرمانيا جةرئندة ومئردةن ءوتتئ. ونئث دةنةسئن بئشكةككة اكةلئپ، قئرعئز الاتاؤئنئث بةلؤارئنداعئ «حالئق جاؤلارئ» زيراتئنئث ئرگةسئنة جةرلةدئ. ويتكةنئ زامانئندا تذرار رئسقذلوأتئث قولداؤئمةن ذلكةن قئزمةتتة جذرگةن تورةقذل ايتماتوأ 1937- جئلئ «حالئق جاؤئ» رةتئندة اتئلئپ، ءمايئتئ 170 ادامنئث ءبئرئ بولئپ وسئ تاؤدئث ءبئر قؤئسئنداعئ «ورتاق» زيراتتا قالعان. بةرگئ بةيبئت زاماندا ساؤلةتتةندئرئپ، ادامدار زيارات ةتةتئن مةكةنگة اينالدئرعان. ول جةردئ مةن دة بارئپ كوردئم. حالئق كوپ كةلةتئن، ذلكةن كةشةن، كومپوزيسيالئق قذرئلئم ةتئپ جاساپتئ. الاارشا دةگةن جةردةگئ سول ورتاق مولانئ كةيئن اشئپ، وندا جاتقانداردئث ءبئرازئنئث اتئ-ءجونئ انئقتالدئ. تورةقذل ايتماتوأتئث ذستئندةگئ گيمناستةركاسئ، ونئث قالتاسئنان ذيئنة جازئلعان حاتئ تابئلدئ. مذنئ شئثعئس بئلةدئ. قايتئس بولارئنئث الدئندا ءوزئن سول جةرگة جةرلةؤدئ اماناتتايدئ. قازئر اتاقتئ جازؤشئ ءوز اكةسئنئث ئرگةسئندة، باسقا دا «حالئق جاؤلارئمةن» قاتار جاتئر. مذنداي ورتاق زيراتتار، قؤعئن-سذرگئن قذرباندارئنئث مولالارئ الماتئنئث جانئنداعئ جاقسئلئق دةگةن جةردة دة، استانانئث ئرگةسئندة دة، باسقا قالالاردا دا بار. ولار يمانتارازئلانئپ، يماندئ قولدارمةن رةتكة كةلتئرئلگةن. ال تارازداعئ ازاپ شةككةندةر زيراتئنا ءازئر ونداي يشارا كورسةتئلگةن جوق. راس، «حالئق جاؤلارئ» مولاسئنئث قاسئنداعئ ذلكةن قورئمدئ قالا باسشئلارئ قامقورلئققا الئپ، سئپايئ، مادةنيةتتئ تذردة قورشاپ قويئپتئ. وسئنداي نيةت-پةيئل كةشةگئ زذلمات قذرباندارئنا نةگة كورسةتئلمةيدئ؟ بذل ءوزئ قيئن دا جذمئس ةمةس قوي. مئقتاپ ةسكةرةتئن، ةستة قالاتئنداي ءئس اتقاراتئن جةردئث ءبئرئ - وسئ. باسئنا بارئپ، دذعا وقيتئن بةلگئ كةرةك-اق!

ةرمان قانجان ذلئ، جامبئل وبلئسئ

دةرةككوز: «ايقئن» گازةتئ

سوڭعى جاڭالىقتار