ءنابيجان مذقامةتحان ذلئ: تاؤةلسئزدئككة قئزمةت ةتؤ - ءار قازاقتئث بورئشئ
وسئ ارادا مادةنيةت ءمينيسترئ مذحتار قذل-مذحاممةدتئث 2001- جئلعئ بةيجئثدة وتكةن قازاق مادةنيةتئ كذندةرئندة: «قاي جةردة، قاي قيئردا جذرمةثئزدةر، سئزدةر ءبئزدئث وتانداستارئمئز بولئپ ةسةپتةلةسئزدةر. سئزدةردئث ارالارئثئزدان شئققان كوپتةگةن قانداستارئمئز قازئر قازاق ةلئنئث ادةبيةتئ مةن مادةنيةتئن، عئلئمئن كوركةيتؤدة سوقتالئ ذلةس قوسؤدا. تاؤةلسئز قازاقستاننئث بذگئنگئ ادةبيةتئن وسئ قازاق دياسپوراسئنان شئققان جازؤشئ قابدةش جذمادئلوأسئز، اقئن جاركةن بودةشةأسئز، ءانشئ مايرا مذحامةد قئزئنسئز، ءبيشئ شذعئلا ساپارعالي قئزئنسئز كوزگة ةلةستةتؤ مذمكئن ةمةس. سئزدةر ءبئزدئث تئث كذشئمئزسئزدةر، تئنئسئمئزسئزدار. سوندئقتان دا وزدةرئثئزدئ ءبئز ةش ؤاقئتتا دا ذمئتپايمئز»، دةگةن ءسوزئ ويعا ورالئپ وتئر. شئنئندا، تاؤةلسئزدئك العاننان كةيئنگئ جئلدارئ سول الدئثعئ تولقئننئث ءئزئن باسئپ، اتاجذرتئنا كةلگةندةر اراسئنان دا جذلدئزداي جارقئراپ شئققان ءار سالانئث مايتالمان ماماندارئ جةتئپ ارتئلادئ. بذگئن سولاردئث ءبئر توبئنئث جذرةكجاردئ سوزدةرئن جاريالاپ وتئرمئز.
تاؤةلسئزدئككة قئزمةت ةتؤ - ءار قازاقتئث بورئشئ
ذلتتئق مةملةكةتتئگئنةن ايئرئلئپ، بوداندئقتئث بذراؤئن كورگةن حالئقتار ءذشئن ايتقاندا، تاؤةلسئزدئكتةن ارتئق، دةربةستئكتةن قئمبات ةش نارسة بولماق ةمةس. ويتكةنئ، تةك مةملةكةتتئك تاؤةلسئزدئك قانا ذلتتئث ذلت بولئپ ساقتالؤئنئث، ةل بولئپ دامؤدئث كةپئلئ بولا الادئ. بذل تاريحي اكسيوما. بذعان ءبئر عاسئر جارتئلاي وتار بولعان قئتاي مةن ةكئ عاسئر كلاسسيكالئق وتار بولعان ءذندئستاندئ مئسالعا كةلتئرؤگة بولادئ. ول مةملةكةتتةردئث تاؤةلسئزدئك العاننان كةيئن نةبارئ جارتئ عاسئرلئق دامؤ ارقئلئ الةمنئث الدئثعئ قاتارئنداعئ قؤاتتئ، الئپ ةلگة اينالعانئنا كؤا بولئپ وتئرعان جوقپئز با؟!
وسئ مةملةكةتتةر سياقتئ قازاقستان دا كةشتةؤ بولسا دا 20- عاسئردئث سوثئنا تامان ءوز تاؤةلسئزدئگئنة قول جةتكئزدئ. 1991- جئلعئ 16- جةلتوقسان كذنئ پرةزيدةنت نذرسذلتان نازاربايةأ قازاقستان رةسپؤبليكاسئنئث تاؤةلسئزدئگئن جاريالاعاندا، جاقسئ بئلةمئن، قئتايداعئ قازاقتاردئث قؤانئشئندا شةك بولعان جوق، ولار وزدةرئنئث كوكتةن تئلةگةنئن جةردةن تاپقانداي شاتتاندئ. قانداستارئمئز قازاقستاننئث تاؤةلسئزدئگئنةن حالقئمئزدئث جارقئن بولاشاعئن كورگةندةي بولدئ، تذثعئش پرةزيدةنت نذرسذلتان نازاربايةأقا بار ءذمئتئن ارتئپ، ئزگئ تئلةؤئن تئلةدئ.
قازاقستان تاؤةلسئزدئك الدئ، ةندئگئ جةردة ذلتتئق تاؤةلسئزدئكتئ نئعايتؤعا، دةربةس مةملةكةتئن دامئتؤعا ءاربئر قازاق ءوزئنئث اقئل-پاراساتئ مةن كذش-قايراتئن قوسؤعا بورئشتئ دةپ ءتذسئندئم ءوز باسئم. جاي ءتذسئنئپ قانا قويعان جوقپئن، قازاقستانعا كةلئپ ةثبةك ةتؤگة شةشئم قابئلدادئم. ول كةزدة مةن قئتاي شئنجاث قوعامدئق عئلئمدار اكادةمياسئندا ينستيتؤت ديرةكتورئنئث عئلئمعا جاؤاپتئ ورئنباسارئ، ق ح ر جاستار سئيلئعئنئث لاؤرةاتئ ةدئم. ونئث ذستئنة ةكئ جئلعا جاپونياعا بارئپ، ونداعئ ارئپتةستةرئممةن بئرلةسئپ، عئلئمي-زةرتتةؤ جذمئستارئن جذرگئزؤگة كةلئسئپ قويعان بولاتئنمئن. ءبئراق مةن ةلئم تاؤةلسئزدئك الئپ جاتقاندا جاپونياعا بارئپ قايتةيئن دةدئم دة، 1992- جئلئ قاراشادا الماتئعا كةلدئم. قازاقستان رةسپؤبليكاسئ ذلتتئق عئلئم اكادةمياسئنان شاقئرتؤ الئپ، 1993- جئلئ ءساؤئر ايئندا ةلگة قايتا ورالئپ، ش.ءؤاليحانوأ اتئنداعئ تاريح جانة ةتنولوگيا ينستيتؤتئنا دوكتورانت بولئپ ورنالاستئم. ول كةزدة قوعام وزگةرئپ، اقشا اؤئسئپ جاتقان، حالئق ازئق-تذلئك، تاؤار تاپشئلئعئنان ابدئراپ قالعان، كوپتةگةن جاستار عئلئمنان ساؤداعا كةتئپ جاتقان كةز ةدئ. ءبئراق مةن ءوزئمنئث ماماندئعئم بويئنشا ةلئمة ذلةس قوسسام دةگةن ذستانئمنان تايمادئم، ساؤداعا بارمادئم، كةزدةسكةن قيئنشئلئقتئ «كوپپةن كورگةن ذلئ توي» دةپ ةسةپتةدئم. شئنئمدئ ايتسام، ةلگة كةلگةن قؤانئشتئث اسةرئ مة، ول كةزدة پالةندةي قيئنشئلئقتئ سةزئنگةن دة جوقپئن.
ش.ءؤاليحانوأ اتئنداعئ تاريح جانة ةتنولوگيا ينستيتؤتئندا عئلئمي زةرتتةؤئمدئ جالعاستئرا ءجذرئپ، 1993-1996- جئلدارئ ابئلاي حان اتئنداعئ الةم تئلدةرئ ؤنيأةرسيتةتئندة جاپون تئلئنةن قازاق توبئنا ءدارئس بةردئم. بذل قازاقستاندا قازاق تئلئندة جاپون ءتئلئن وقئتقان العاشقئ كؤرس بولدئ.
ماعان قازاقستان رةسپؤبليكاسئنئث زاثئ بويئنشا عئلئمي دارةجةلةر قورعاؤعا تؤرا كةلدئ. سونئمةن 1995- جئلئ ءساؤئر ايئندا «قازاق-قئتاي قارئم-قاتئناستارئنئث دامؤ تاريحئ (ХVІІІ-ХХ عاسئرلار ارالئعئندا)» دةگةن تاقئرئپتا تاريح عئلئمدارئنئث كانديداتئ عئلئمي دارةجةسئن قورعادئم. بذل جذمئس وتاندئق تاريح عئلئمئندا، تئث دةرةكتةر نةگئزئندة قازاق-قئتاي قارئم-قاتئناستار تاريحئن جذيةلئ تذردة زةرتتةگةن العاشقئ ةثبةك بولئپ سانالدئ. 2001- جئلئ جةلتوقسان ايئندا «قئتايداعئ قازاقتاردئث قوعامدئق تاريحئ (1860-1920 ج ج.)» دةگةن تاقئرئپتا تاريح عئلئمدارئنئث دوكتورئ عئلئمي دارةجةسئن قورعادئم. بذل جذمئسئم ق ر ءبئلئم جانة عئلئم ءمئنيستئرئ جوعارئ اتتةستاسيالاؤ كوميتةتئ تاراپئنان 2001- جئلعئ «ةث ذزدئك دوكتورلئق ديسسةرتاسيا» بولئپ باعالاندئ.
مةن 2000- جئلدان ءال-فارابي اتئنداعئ قازاق ذلتتئق ؤنيأةرسيتةتئندة دوسةنت، پروفةسسور رةتئندة وقئتؤشئلئقپةن شذعئلدانئپ، اسپيرانت، ماگيسترانت جانة PhD دوكتورانتتارعا عئلئمي جةتةكشئلئك ةتئپ كةلةمئن. قازئرگة دةيئن مةنئث عئلئمي جةتةكشئلئگئممةن 14 ماگيسترانت، 4 عئلئم كانديداتئ، 2 PhD دوكتور وزدةرئنئث عئلئمي دارةجةسئن ابئرويمةن قورعادئ.
ؤنيأةرسيتةتتة ذستازدئق ةتؤمةن قاتار، عئلئمي زةرتتةؤ جذمئسئن دا جالعاستئرئپ كةلةمئن. قازئرگة دةيئن ينستيتؤتتارداعئ ارئپتةس ماماندارمةن بئرلةسة وتئرئپ، 5 مةملةكةتتئك گرانتتئ جةثئپ الئپ، عئلئمي-زةرتتةؤ جذمئسئن جذرگئزدئم. بذلار: قازاق مةملةكةتتئلئگئنئث تاريحي ساباقتاستئعئ، قازاق دياسپوراسئ ماسةلةلةرئ، قازاق تاريحئنئث وزةكتئ ماسةلةلةرئ، ديپلوماتيالئق قاتئناستار جانة قئتايتانؤ ماسةلةلةر سالاسئن قامتيدئ.
ادال ةثبةك باعالانباي قالمايدئ ةكةن. مةن كونكؤرس بويئنشا 2008- جئلئ ءال-فارابي اتئنداعئ قازذؤ-نئث ةث ذزدئك وقئتؤشئسئ بولدئم، 2009- جئلئ قازاقستان رةسپؤبليكاسئ جوعارئ وقؤ ورئندارئنئث ذزدئك وقئتؤشئ جةثئمپازئ اتاندئم.
قازئرگئ قازاقستاندا جةكة ادامداردئث (ينديأيديؤمدةردئث) ءوز تالانتئن كورسةتؤگة، مذمكئندئگئن اشؤعا، ارمانئن ورئنداؤعا تولئق نةگئز بار دةپ سانايمئن. مئسالئ، مةنئث ةكئ بالام ذرئمجئدة قئتاي مةكتةبئنئث بئرةؤئ ونئنشئ، ةكئنشئسئ جةتئنشئ سئنئبئن ءبئتئرئپ كةلئپ، الماتئداعئ ش.ءؤاليحانوأ اتئنداعئ № 12- مةكتةپ-گيمنازياسئندا وقؤلارئن جالعاستئردئ. ولار كونكؤرس ارقئلئ مةملةكةتتئك گرانتقا ية بولئپ، جوعارئ وقؤ ورئندارئنئث باكالاأريات، ماگيسترانت جانة اسپيرانتؤراسئن ءبئتئردئ. قازئر ماگيستراتؤرانئ بئتئرگةن قئزئم زاؤرة قازذؤ-دةگئ شةت تئلدةرئ كافةدراسئندا اعئلشئن ءتئلئنئث وقئتؤشئسئ، ال ارحيتةكتؤرا ماماندئعئ بويئنشا اسپيرانتؤرانئ بئتئرگةن ذلئم ماردان «قازاق اتومونةركاسئپ» سالاسئندا جذمئس ئستةيدئ.
ارينة، ءار ذرپاقتئث ءوز ارمانئ بار عوي. دةگةنمةن مةنئث تذسئنئگئم بويئنشا، ءاربئر قازاق بالاسئ تاؤةلسئز قازاقستاننئث دامؤئ ءذشئن ةثبةك ةتؤگة بورئشتئ. مةيلئ ول قاي جةردة ءومئر سذرسة دة، بةينة ةأرةيلةردئث يزرايل ءذشئن، قئتاي دياسپوراسئ - حؤاسياولاردئث قئتاي ءذشئن ةمئرةنة ةثبةك ةتةتئنئ سياقتئ. سوندا عانا ةگةمةن ةلئمئزدئث تاؤةلسئزدئگئ بةرئك، بولاشاعئ نذرلئ بولادئ.
ءنابيجان مذقامةتحان ذلئ، ءال-فارابي اتئنداعئ قازذؤ-دئث حالئقارالئق قاتئناستار فاكؤلتةتئنئث پروفةسسورئ، تاريح عئلئمدارئنئث دوكتورئ.
دةرةككوز:«ةگةمةن قازاقستان» گازةتئ