قيئن بالا قايدان شئعادئ؟
قانئمئزعا جات سانالعان، ارئمئزعا داق سالعان مذنداي قذبئلئستار قازئر قوعامعا كةرةعار فاكتور رةتئندة رةسمي اتاؤعا دا ية: «قيئن بالالار». ق ر ئشكئ ئستةر مينيسترلئگئ مةن ق ر ءبئلئم جانة عئلئم مينيسترلئگئ بئرئگئپ، وتكةن جئلئ قيئن بالالار سانئن انئقتاي كةلة، ارنايئ مالئمةتتةر بازاسئن جاساپتئ. ءتئزئم 6000 عا جةتكةن. ال كامةلةتتئك جاسقا تولماعاندارعا ارنالعان ةلئمئزدةگئ ءتورت كولونيادا 14 پةن 18 جاس ارالئعئندا 231 بالا قئلمئسكةر اتانئپ، قاماؤدا وتئر. بارئنةن بذرئن جاسوسپئرئمدةر اراسئنداعئ سؤيسيد وزةكتئ بولئپ تذر. وتكةن جئلئ 237 بالا وزئنة-ءوزئ قول جذمساعان. بالالارئمئزدئث جاؤقازئن جاسئندا وسئنداي جان سئزداتار ارةكةتتةرگة باراتئندارئ نةسئ ةكةن؟ قازئر بارشامئزدئ ويلاندئرئپ، تولعاندئرئپ وتئرعان ورتاق ساؤال - وسئ. ونئث سةبةبئن اركئم ءارءتذرلئ ايتادئ.
بذگئنگئ كذندةرئ بالالارعا قاتئستئ وزةكتئ ماسةلةلةر پارلامةنتتة دة تالقئلانئپ ءجذر. دةپؤتات جاراسباي سذلةيمةنوأ جاعدايدئث ؤشئعئپ كةتؤئن پروفيلاكتيكالئق شارالاردئث السئزدئگئنةن كورسة، قازاقستان پسيحولوگتار قاؤئمداستئعئنئث ءتوراعاسئ ألاديمير ستةبليانكو بار جاؤاپكةرشئلئكتئ اتا-انالارعا ارتادئ.
ذلئ اقئنئمئز، فيلوسوف اباي دا ذرپاق تاربيةسئنة ايرئقشا كوثئل بولگةن. ول ءوزئنئث وتئز جةتئنشئ قاراسوزئندة: «مةن، ةگةر زاث قؤاتئ قولئمدا بار كئسئ بولسام، ادام مئنةزئن تذزةپ بولمايدئ دةگةن كئسئنئث ءتئلئن كةسةر ةدئم»، - دةي كةلة، ادام مئنةزئنئث قالئپتاسؤئ تاربيةگة، ورتاعا بايلانئستئ ةكةندئگئن دالةلدةپ بةرگةن-دئ. ابايدان ارتئق كئم ايتقان؟!
بالا تاربيةسئنة ايرئقشا مان بةرگةن قازاق ذعئمئندا «قيئن بالا» دةگةن مذلدة بولماعان. ابايدان باستاپ، بةرتئنگة دةيئنگئ اقئن-جازؤشئلارئمئزدئث، دارا ةسئمدئ تذلعالارئمئز بةن عالئمدارئمئزدئث جازئپ كةتكةن دذنيةلةرئنئث قاي-قايسئسئن الئپ قاراثئز، بارلئعئندا دا نةگئزئنةن تالئم-تاربيةنئث ءمانئ مةن بالانئ جاقسئعا بةسئكتةن باستاپ باؤلؤ كةرةكتئگئ ايتئلادئ، ياعني الدئن الؤ فورماسئ تذرئندة. بذگئنگئدةي عئلئمي ةثبةكتةر جازئپ، زةرتتةؤلةر جذرگئزبةي-اق، اتا-بابالارئمئز ءبئر اؤئز سوزبةن-اق قاي كةزةثدة دة، قاي داؤئردة دة قذندئلئعئن جويمايتئن بالا تاربيةسئنئث تذجئرئمداماسئن ايتئپ كةتكةن. ناقتئراق ايتساق، «بالانئ جةتئگة كةلگةنشة تئيما، جةتئدةن ون تورتكة كةلگةنشة قذلئثشا قينا، ون تورتتةن كةيئن قذرداسئثداي سئيلا» دةپ، بالانئث وي-ورئسئنئث دامؤ كةزةثدةرئن بةلگئلةپ كورسةتئپ بةرگةن. بالا تاربيةسئندة وسئ باعئتپةن جذرسةك، ةش قاتةلةسپةيتئنئمئز انئق.
ايتا كةتسةك، ارتئق بولماس، كورشئمئز رةسةي بذل پروبلةمامةن وتكةن عاسئردئث باس شةنئندة-اق تانئس بولسا كةرةك. وعان فيلوسوف، پةداگوگ عالئم پ.پ.بلونسكيدئث 1920-30 -جئلدارئ جازئلعان قيئن بالالار تؤراسئنداعئ ةثبةكتةرئ كؤا. بلونسكيي وسئ ماسةلةنئ تةرةث زةرتتةي كةلة، «قايتا تاربيةلةؤدئث ناعئز تؤرا جولئ ءتارتئپ بذزؤشئلاردئ مادةنيةتسئز ورتادان مادةنيةتتئ بالالار ذجئمئنا بئرتئندةپ اكةلؤ بولئپ تابئلادئ» دةگةن پئكئرگة توقتاعان ةكةن.
ال بئزدة قيئن بالالاردئث بوي كورسةتة باستاعان تذسئ - 90-جئلداردئث ورتا شةنئ. سول سةبةپتئ دة ةلئمئزدئث بارلئق ايماعئندا دةأيانتتئق مئنةز-قذلئعئ بار بالالارعا ارنالعان ارنايئ ءبئلئم بةرؤ ذيئمدارئ اشئلا باستايدئ. كةيبئر بالالاردئث بةيادةتكة بوي الدئرؤئنئث سئرئ نةدة ةكةندئگئن بئلمةك بولئپ، ءبئز ات باسئن الماتئ قالاسئنداعئ دةأيانتتئق مئنةز-قذلئعئ بار بالالارعا ارنالعان ارنايئ ءبئلئم بةرؤ ذيئمئنا بذردئق. ويتكةنئ قيئن بالالار ءدال وسئ جةرگة توعئتئلادئ. مةكةمةنئث مئندةتئ - وسئنداي توپتاعئ بالالاردئ تةك تاربيةلةؤ عانا ةمةس، سةبةپ-سالدارئنا ءذثئلئپ، ساراپتاما جاساؤ.
- بذل ذيئم 1999 - جئلئ قيئن جاسوسپئرئمدةردئ وثالتؤ ورتالئعئ دةگةن اتپةن قذرئلعان-دئ. كةيئن، ياعني 2006 - جئلئ دةأيانتتئق مئنةز-قذلئعئ بار بالالارعا ارنالعان ارنايئ ءبئلئم بةرؤ ذيئمئ بولئپ قايتا قذرئلادئ. وسئنداي مةكةمةلةردئ اشؤعا تذرتكئ بولعان جاعدايلار - قيئن بالالار سانئنئث كوبةيؤئ. ال بالا تاربيةسئنة تةك وتباسئ عانا ةمةس، مةملةكةت تة جاؤاپتئ. وزدةرئثئز بئلةسئزدةر، ك س ر و تاراعان جئلدارئ ةلئمئزدة الةؤمةتتئك جاعداي قيئنداپ كةتتئ. حالئق بذعان دايئن ةمةس ةدئ. ويلاماعان جةردةن بذرئندارئ تاثسئق بولئپ كةلگةن قذبئلئستارمةن بةتپة-بةت كةلؤگة تؤرا كةلدئ. ةرةسةكتةردئث داعدارئسقا ذشئراؤئ بالالارئمئزعا، وتباسئنا ئزعارئن تيگئزبةي قويمادئ. مئنة، ذيئرئنةن اداسقان بالالار سول جئلدارئ كوپتةپ سانالدئ.
بالالار مذندا سوت شةشئمئمةن جئبةرئلةدئ. بارلئق ءپان بويئنشا ذزدئكسئز ساباق وقيدئ. كومپيؤتةر كابينةتتةرئ جذمئس ئستةيدئ. بالالاردئ ءتذرلئ ذيئرمةلةرگة قاتئستئرئپ، ؤاقئتئنئث بارلئعئن پايدالئ جذمساؤلارئنا ئقپال ةتةمئز. نةگئزئ، مذندا ءبئر ايدان ءبئر جئلعا دةيئن وقشاؤلانادئ. ءتئپتئ ارالارئندا ؤاقئتئ اياقتالعاندا كةتكئسئ كةلمةيتئندةر دة بار.
قازئرگئ كةزدة بئزدة 38 بالا تاربيةلةنؤدة. ال نةگئزئ ءار كةزدة ءارقالاي. كةيدة كوپ، كةيدة از دةگةندةي. مةنئث ءبئر بايقاعانئم، بالالاردئث قاي-قايسئسئ بولسئن قابئلةتتئ، بئلئمگة قذشتار. جئلئ سويلةپ، ءتئلئن تاپساث، جامان بالا جوق. ولاردئث وسئنداي جولعا ءتذسؤئنئث سةبةبئ - وتباسئنداعئ قيئندئقتار نةمةسة اتا-انالارئمةن تذسئنئسة الماؤلارئندا، سونداي-اق باقئلاؤسئز قالئپ، جامان جولعا باستايتئن ورتاعا ءتذسئپ كةتؤئ، - دةيدئ ءسوز بولئپ وتئرعان مةكةمة ديرةكتورئ مذراتبةك ةلةؤوأ.
ال مةكةمة پسيحولوگئ ةلميرا اقپانتايةأانئث:
- مذندا تذسكةن بالالاردئث مئنةزدةرئ العاشئندا، شئنئمةن دة، قيئن بولئپ كةلةدئ. كةيبئرةؤئ سويلةسؤدةن باس تارتئپ، قيقارلئق تانئتادئ. ءبئراق بالانئث اتئ بالا ةمةس پة، رايلارئنان تةز قايتادئ. ارقايسئسئمةن جةكة-دارا سئرلاسئپ، ذققانئم: بارلئعئ بئردةي - اتا-انا جئلؤئنا، مةيئرئمئنة شولئركةپ جذرگةندةر. سودان بارئپ جوعئن سئرتتان ئزدةيدئ. مئنة، ءدال وسئ تذستا ءبئز بالالارئمئزدئ ؤئسئمئزدان شئعارئپ الامئز. بئرةؤئ قئلمئسقا بارئپ، بئرةؤئ ناشاقورلئققا سالئنئپ، ةندئ بئرةؤئ كوشة كةزئپ كةتةدئ. مذنداي بالالار نةگئزئنةن اشؤلانشاق، قاتئگةز بولئپ كةلةدئ. بالاعا ةث كةرةگئ انانئث ماحابباتئ مةن اكةنئث مةيئرئمئ ةكةن. سوندا بالا ذيئنةن بةزبةيدئ. ال بالةنئث ءبارئ بالاعا سئرتتان «جذعادئ»، - دةگةنئ ويلانتپاي قويمايدئ ةكةن.
قازئر - جاهاندانؤ مةن اقپاراتتئق تةحنولوگيالار دامئعان زامان. سول سةبةپتةن دة بولار، بالالاردئث وي-ءورئسئنئث، ويلاؤ قابئلةتئنئث، ومئرگة كوزقاراسئنئث كةيئنگئ جئلدارئ وزگةرة باستاعانئ انئق بايقالؤدا. ونئ تاجئريبةلئ پسيحولوگتار دا راستاپ وتئر. كوپ جاعدايدا ءبئز - بالالاردئ، بالالار ءبئزدئ تذسئنة الماي، كةي كةزدةرئ ارتئ قايعئلئ وقيعالارمةن اياقتالئپ جاتادئ. ءبئزدئث ويئمئزشا، بارئنة كئنالئ تةك اتا-انا ةمةس، مةكتةپتةگئ وقؤ-تاربية جذمئسئنداعئ كةمشئلئكتةردئث دة قولتاثباسئ بار. مويئنداؤ كةرةك، كةيبئر مذعالئمدةردئث دة مئنةزدةرئن ءمئنسئز دةپ ايتپاس ةدئك. وتباسئنداعئ تذرمئستئق جاعداي دا اسةر ةتپةي قويسئن با؟! پسيحولوگتار سونداي-اق «شةكتةن تئس قامقورلئقتئث دا زاردابئ جوق ةمةس» دةيدئ. قالاي دةگةن كذندة دة بالا تاربيةسئ تةك وتباسئ مةن پةداگوگيكانئث عانا مئندةتئ ةمةس، وعان بذتئندةي ءبئر قوعام جاؤاپتئ. بذگئنگئ ذرپاق - ةلئمئزدئث ةرتةثئ. قيئن بالالار قاتارئ كوبةيئپ كةتسة، نة بولماق؟ كوز الدئثا ةلةستةتؤدئث ءوزئ قورقئنئشتئ...
اأتور: ءلاززات بيلان
دةرةككوز: «الاش ايناسئ» گازةتئ