ةسكةندئر زذلقارنايئن دا قئپشاق قئزدارئنا حيدجاب كيگئزبةك بولئپ، رايئنان قايتقان
تاجئك عالئمئ بوبودجان گافؤروأتئث 1980- جئلعئ تاريحي زةرتتةؤئندة ساق ساربازدارئمةن ةسكةندئر زذلقارنايئن اسكةرئنئث كةزدةسؤئ سؤرةتتةلةدئ. ونئث ايتؤئنشا، ساق اسكةرئ جةرگئلئكتئ اسكةري تاسئلمةن قاشا ذرئس سالئپ ءجذرئپ-اق ةسكةندئردئث مازاسئن قاشئرادئ. ساق اسكةرئنئث قاشا ذرئس سالؤ ءادئسئن تذسئنگةن ةسكةندئر كةلةسئ ءبئر قاقتئعئستا الدئمةن جةثئل ساداقشئلاردئ، مذنان كةيئن جاياؤ اسكةر مةن اؤئر اتتئ اسكةردئ دايئندادئ. ناتيجةسئندة ذرئس بولعان ءذش جةردة دة ساقتار جةثئلئسكة ذشئراي باستادئ. وسئلايشا سكيف پاتشاسئنئث ءئنئسئ كارتاسيس جاؤ قولئنا ءتذسئپ قالادئ. ةسكةندئر قولعا تذسكةندةردئ ةشبئر قذن سذراماستان بوساتئپ جئبةرةدئ. ةسةسئنة ذيلةرئنة قايتئپ بارا جاتقان ساقتاردئث ارتئنان اسكةرئن تةث ءبولئپ، جاسئرئن كذيدة جئبةرةدئ. فارنؤح باستاعان ةسكةندئر اسكةرئنئث ءبئر بولئگئ سانالئ تذردة ساقتاردئث اؤئلدارئنا شابؤئلداي باستايدئ. وسئ كةزدة ساق پاتشاسئ ةسكةندئرگة قارسئ تذرؤ ءذشئن 600 اتتئ اسكةر جئبةرةدئ. ولار ةسكةندئر اسكةرئن ويسئراتا تالقاندايدئ. ةسكةندئر اسكةرئنةن بار بولعانئ 1500 جاؤئنگةر امان قالئپ، قاشئپ ءجذرئپ بوي تاسالايدئ. الايدا ارالدئ قورشاعان ساقتار ةشبئر شاشاؤ شئعارماي، وسئ اسكةردئث كوزئن تولئعئمةن جويادئ. تاريحشئ بوبودجان گافؤروأتئث ايتؤئنشا، ةسكةندئر زذلقارنايئن بذعان دةيئنگئ سوعئستاردا دا، ونان كةيئنگئ ومئرئندة دة وسئنداي وراسان شئعئن كورگةن ةمةس.
ةسكةندئردئث ساقتارمةن تةكةتئرةستة بولعانئن قئتاي جئلنامالارئ دا، باتئس ةلدةرئنئث دةرةكتةرئ دة، تذركئ تاريحشئلارئ دا قذپتايدئ. ماسةلةن، ماحمذت قاشقاريدئث «ديؤاني لذعات-يت تذرئك» ةثبةگئندة ايتئلادئ. شؤ شاهارئنئث ةثسةسئن بيئكتةتئپ سالدئرعان قالا ءامئرئ شؤ باتئردئث ةسكةندئر زذلقارنايئندئ قارسئ الؤئن بايانداعاندا، قئرئق باهادذرئن شئعارئپ، زذلقارنايئنمةن ايقاسقانئن سؤرةتتةيدئ. شؤ جةرئ زامانئندا مةملةكةتتئث ءئرئ اؤماعئنئث ءبئرئ بولعانعا ذقسايدئ. ماحمذت قاشقاري شؤ باتئردئ ءارئ قاعان دةپ تذسئندئرةدئ. ول تةگئننةن-تةگئن قاعان اتالماعان بولسا كةرةك. داستان دةرةكتةرئ بويئنشا ةسكةندئرمةن تةكةتئرةس ذستئندة شؤدئث قئرئق باتئرئ ذستةم شئعئپ، باتئرلار العاشقئ قاقتئعئستان سوث مامئلة جاساسادئ.
قازئر كوپتةگةن باتئس عالئمدارئ كةيبئر ادةبيةتتةرگة سئلتةمة جاساپ، ةسكةندئردئث سكيف قاعانئمةن كةزدةسؤئن «قئتاي قاعانئمةن كةزدةسؤ» دةپ كورسةتةدئ. ءبئراق كوپتةگةن سالماقتئ تاريحي دةرةكتةر ةسكةندئردئث قئتاي جةرئندة بولماعانئن، ءبئراق قازئرگئ شئعئس تذركئستان وثئرئنة اياق باسؤئ مذمكئن ةكةنئن دالةلدةيدئ. ونئث ذستئنة «قاعان» تيتؤلئ تةك تذرئكتةردة بولعان.
ةسكةندئردئ جئرعا قوسقان شئعئس شايئرلارئنئث ةثبةكتةرئندة دة ةل اؤزئنان جينالعان حيكايالار كوپ كةلتئرئلةدئ. ةسكةندئردئ سوپئلئق سارئنداعئ ادةبيةتتئث نةگئزئن سالؤشئ اقئنداردئث بارلئعئ دةرلئك جئرئنا قوسقان. ولاردئث قاتارئندا فةردوؤسي، نيزامي، جامي، ناؤاي سئندئ ةسئمدةرئ الةمگة تانئمال شئعئس جذلدئزدارئ بار. وسئلاردئث اراسئنان اقئن نيزامي ةسكةندئر زذلقارنايئننئث قئپشاق دالاسئنا كةلؤئن ةرةكشة سؤرةتتةگةن.
الدئمةن ةسكةندئر تاريحتا شئعئس تذركئستان اتاؤئن يةلةنگةن قونئسقا اسكةرئن اكةلةدئ. بذل ةلدئث قاعانئ وتة دانا ادام ةدئ. جانة ونئث اسكةرئ وتة كوپ ءارئ مئقتئ بولاتئن. ةسكةندئردئث كةلة جاتقاندئعئن ةستئپ، قاعان بارلئق اسكةرئن دايئنداپ قويادئ. الايدا قانتوگئستئ، ورئنسئز شئعئندئ ذناتپايتئن قاعان ةسكةندئرگة سوعئسسئز بةرئلئپ، سالئق تولةؤگة كةلئسةدئ. ةسكةندئر قاعانعا «جةتئ جئلدئث سالئعئن الدئن الا تولة»، - دةيدئ. بذعان قئتاي قاعانئ كةلئسة وتئرئپ، «الايدا سةن الدئمةن ماعان وسئنشا جئل ءومئر سذرةتئنئثة قاعاز جذزئندة كةپئلدئك بةر» دةگةندئ ايتادئ. سوزدةن جةثئلگةن ةسكةندئر وسئ ؤاجدةن كةيئن تةك ءبئر عانا جئلدئث سالئعئن تولةؤگة كةلئسةدئ.
ةرتةثئندة ةسكةندئر ازانمةن ويانسا، قئتاي اسكةرئ ساپ تذزةپ، سوعئسقا دايئندالئپ تذر ةكةن. ةسكةندئر دة ءوز اسكةرئنة سوعئسقا دايئندالؤعا بذيرئق بةرةدئ. ةكئ اسكةر الاثعا شئققاندا قئتاي قاعانئ ورتاعا كةلئپ، سوعئسپايتئندئعئن ايتئپ: «مةن تةك ءوز اسكةرئمنئث كذشئن كورسةتكئم كةلدئ»، - دةيدئ. «مةنئث سةنئمةن سوعئسؤعا شامام بار ةدئ، الايدا سةن اقيقاتتئ جايئپ جذرگةندئكتةن (ةسكةندئر زذلقارنايئن ءوزئ جورئق جاساپ وتكةن جةرلةرگة ياحؤدي ءدئنئن مئندةتتةپ وتئرعان دةلئنةدئ)، مةن ادئلدئككة قارسئ شئعؤدان باس تارتامئن، بذل ءئسئم ساعان عيبرات بولسئن دةگةنئم»، - دةيدئ. مذنان كةيئن قاعان ةسكةندئرگة ارناپ، توي جاسايدئ. جانة سئيلئق رةتئندة قئران بذركئت، استئنا جذيرئك ات، قوينئنا جار بولسئن دةپ ارؤ سئيلايدئ.
ةسكةندئردئث قئپشاق ارؤلارئنا قايران قالؤئ
قاعاننئث ةسكةندئرگة سئيلاعان تذرئك قئزئنئث ةرةكشة ءذش سيپاتئ بار ةدئ. ءبئرئنشئسئ - اسقان سذلؤلئعئ، ةكئنشئسئ - قئزدئث ءذنئنئث تئم تارتئمدئلئعئ، ال ءذشئنشئ قاسيةتئ سوعئس الاثئندا اناؤ-مئناؤ ةركةككة دةس بةرمةيتئن ةپتئلئگئ بولاتئن. نيزاميدئث «ةسكةندئرناما» جئرئنئث ماتئنئندة تذرئك قئزئنئث بويئنداعئ وسئ ءذش قاسيةتتئث ءبئرئ ةسكةندئرگة ذناماعاندئقتان، ول ارؤدئ وزئنة جار ةتؤدةن باس تارتادئ. سةبةبئ ةسكةندئر ايةل زاتئنئث ةر ادامنان اسئپ كةتؤئن قالامايتئن ةدئ.
وسئلارعا قوسا نيزامي داستانئندا «ةسكةندئردئث قئپشاق دالاسئنان ءوتؤئ» دةگةن تاقئرئپ قويئلئپ، ارنايئ ءبئر تاراؤ بةرئلگةن. جئر بويئنشا ةسكةندئر حورةزم تاؤلارئن تاستاپ، جةيحؤن دارياسئنا وتةدئ. ماقساتئ - رؤسكة جةتؤ. وسئ جةردة ةسكةندئردئث اسكةرئنة ذلكةن ءبئر كةدةرگئ تابئلادئ. ونئسئ - قئپشاق ارؤلارئ ةدئ. ةسكةندئر بذل ايماقتان كذمئستةي جارقئراعان ايةلدةردئ كورةدئ. ايةلدةر اي مةن كذندةي سذلؤ جانة نازئك ةدئ. سذلؤلئقتارئ سونشا - ءتئپتئ پةرئشتةلةردئث ءوزئ ولاردئ كورگةندة ازعئنداؤعا تذسةتئندةي. ولار قانشالئقتئ سذلؤ، كورئكتئ بولسا دا، بةت-جذزدةرئ اشئق كذيدة جذرةدئ ةكةن. ولاردئ كورگةن ةسكةندئردئث بذكئل اسكةرئ مازاسئزدانئپ قوزعالا باستايدئ. تةك پاتشالارئنان سةسكةنگةندئكتةن عانا ةسكةندئر اسكةرئ تاراپ كةتپةي تذرادئ.
اسكةرئنئث مازاسئ كةتكةندئگئن كورئپ، ةسكةندئر كوپ ويلانادئ. اقئرئ قئپشاق ارؤلارئنئث بةت-جذزدةرئنة ورامال سالئپ ءجذرؤدئ وسئ جةرگة سالت ةتئپ قالئپتاستئرؤدئ ويعا الادئ. ةسكةندئر جةرگئلئكتئ قاريالاردئ جيناپ، ولارعا بارلئق ايةل اتاؤلئنئث بةت-جذزدةرئنة ورامال جاؤئپ جذرگئزؤئنة كةثةس بةرةدئ. «ءجذزئ اشئق جذرگةن الگئ سذلؤ ءوز كذيةؤئنئث نامئسئن جةرگة تاپتاپ، ءوزئن دة ءتذبئ كذيرةؤگة ذشئراتادئ»، - دةيدئ. ةسكةندئر ءسوزئن مذقيات تئثداعان جةرگئلئكتئ وكئلدةر «مذنئثئز قاتة» دةپ جاؤاپ بةرةدئ. «ءبئز وسئ ؤاقئتقا دةيئن ةشبئر كذيرةمةي، تازا كذيدة ساقتالئپ كةلةمئز. بةتئن تذمشالاي، ورامال جاؤئپ ءجذرؤ ءبئزدئث اتا-بابالارئمئزدئث سالتئندا بولماعان، ول - ءتئپتئ ءبئزدئث دالالئق ازات ولكةمئزگة ساي ءداستذر ةمةس. ءبئزدئث ةلدة ايةلدةر بةتئن جاپپايدئ، نيةتئ دذرئس ةمةستةر كوزئن جابادئ»، - دةپ، قابئل الماي تاستايدئ. جانة دة «ةسكةندئر، سةن ءبئزدئ كةشئر، ءبئز پاتشا سئيلاي بئلةتئن حالئقپئز. پاتشا ءذشئن ءاربئرئمئز جان بةرة الامئز. دةسة دة ءبئز ءوزئمئزدئث اتادان قالعان ءداستذرئمئزدئ بذزعئمئز كةلمةيدئ» دةپ كةسئپ ايتادئ.
وسئدان كةيئن ةسكةندئر ءذندئستانعا قاراي اتتانادئ. باتئس دةرةكتةرئندة الةكساندر ماكةدونسكيدئث ةشبئر اسكةري جةثئلئسكة ذشئراماعانئ ايتئلادئ. الايدا ونئث بةتئن قايتارعان، ياعني اسكةرئن تةرئس بذرعئزعان تذركئلةر جونئندة كوپ ايتئلمايدئ. قالاي دةسةك تة، ةسكةندئر ءذشئن قئپشاق دالاسئنا اياق باسؤ ونئث ومئرئندةگئ ةرةكشة ءبئر كةزةث بولعانئ راس. كةيبئر حيكايالاردا مذنئ ةسكةندئردئث ءوزئ دة مويئنداعانئ ايتئلادئ.
اأتور: ساكةن كوكةنوأ
دةرةككوز: «الاش ايناسئ» گازةتئ