جذمباق ءمذيئس «شايتان ءذشتاعانئنئث» سئرئ اشئلدئ ما؟ بذل جونئندة عئلئم مةن ءدئن نة دةيدئ؟
بذل جذمباق ءمذيئس تؤرالئ ةجةلگئ دذنية اثئزدارئ نةبئر تاثعاجايئپ سئرلاردئ العا تارتادئ. ورتا عاسئرلار داؤئرئندةگئ اراب جاعرافياشئلارئ بذل ماثايدئ «تذنةك تةثئزئ» دةسة، ةؤروپالئقتار «قذبئجئقتار ءومئر سذرةتئن، اجال تةثئزئ» دةگةن، مذنداي پئكئردئ بئرنةشة عاسئر بذرئن وسمانلئ مةملةكةتئنئث تةثئزشئلةرئ دة ايتئپ، عئلئمي بولجامدار جاساپ كةتئپتئ. ءتئپتئ بذل ارال تؤرالئ ةجةلگئ مايالئقتار دا جازئپ قالدئرئپتئ: «الئپ تةثئزدئث قالئث مذك باسقان تذسئنا جةتكةندة، تةثئزشئلةر كذتپةگةن جةردةن ساتسئزدئككة تاپ بولادئ. بذل جةرگة كةلگةن كةمةلةر بئرنةشة كذن بويئ قاققان قازئقتاي قوزعالا الماي قالادئ. تةثئزدة جةل تذرماعاندئقتان، جةلكةندةر اشئلمايدئ» - دةلئنگةن وندا.
ةندئ بةرمؤد ءذشتاعانئندا ءئس-تذسسئز جوعالئپ كةتؤدئث ذزئن-ئرعاسئن قئسقاشا كةلتئرةيئك.
1800- جئلئ بورتئندا 340 جولاؤشئسئ بار امةريكالئق «ينسؤراگةنت» كةمةسئ جوعالعان.
1840- جئلئ فرانسؤزدئث بورتئندا ءتئرئ جان جوق «روزالي» اتتئ كةمةسئ تابئلعان. جذگئ امان، كةمةگة ةشقانداي زاقئم كةلمةگةن، ءبئراق ادامدارئ ءئز-تذزسئز جوق.
1902- جئلئ نةمئستئث ئشئندة ءبئر ادام قالماعان «فرةيا» دةگةن كةمةسئ تابئلدئ. اؤا رايئ جايلئ، تةثئز تئپ-تئنئش تذرعان. نة بولعانئ بةلگئسئز؟
1906- جئلئ گايتي ارالئنئث سولتذستئگئنة تامان تذستا شأةدتئك «لوتتا» كةمةسئ جوعالدئ.
1918- جئلئ ا ق ش-تئث «سيكلوپ» دةگةن جذك كةمةسئ 309 ادامئمةن ءئز-تذسسئز جوعالئپ كةتتئ. ا ق ش-تئث سول كةزدةگئ پرةزيدةنتئ توماس أيلسون «مذنئث سئرئن تةثئز عانا بئلةدئ» دةپ جاريالادئ.
1921- جئلئ بورتئندا ةكئ مئسئقتان باسقا ءتئرئ جان جوق «كةرولل ا.ديرينگ» اتتئ الئپ جذك كةمةسئ جاعالاؤدان تابئلدئ.
1925- جئلئ گاأاناعا بارا جاتقان امةريكالئق جذك كةمةسئ ءئز-تذزسئز جوعالئپ كةتتئ.
1931- جئلئ نورأةگ كةمةسئ ةكيپاجئمةن قوسا جوعالدئ.
1932- جئلئ بةرمؤدتان كةمة تابئلدئ. ءبئراق ادامدارئ ءئز-تذزسئز جوق.
1940- جئلئ تاعئ ءبئر كةمة تابئلدئ، ونئث دا ادامدارئ جوق.
1944- جئلئ كؤبانئث كةمةسئ تابئلدئ، ئشئندة جالعئز يتتةن باسقا ءتئرئ جان جوق.
1945- جئلئ ا ق ش ذشاقتارئ جوعالدئ.
1947- جئلئ ا ق ش ذشاعئ جوعالئپ كةتتئ.
1948 جئلئ اعئلشئن ذشاعئ ءئز-تذسسئز جوعالدئ.
1949- جئلئ اعئلشئننئث تاعئ ءبئر ذشاعئ جوعالدئ.
1950- جئلئ ا ق ش كةمةسئ ادامدارئمةن قوسا جوعالدئ.
1955- جئلئ ادامدارئ جوعالعان كةمة تابئلدئ.
1955- جئلئ ةث سوثعئ تةحنيكا جةتئستئكتةرئمةن قارؤلانعان 12 جاپون وقئمئستئسئ بةرمؤد قذپياسئن ءبئرجولا اشپاق بولئپ كةلئپ، ءبارئ ءئز-تذزسئز جوعالئپ كةتتئ.
1956- جئلئ ا ق ش ذشاعئ ةكيپاجئمةن قوسا جوعالئپ كةتتئ.
1962- جئلئ تاعئ ءبئر كةمة ادامدارئمةن قوسا جوعالدئ.
1963- جئلئ ءبئر كةمة مةن ذشاق ادامدارئمةن قوسا جوعالدئ.
1965- جئلئ ةكيپاجئمةن قوسا ذشاق جوعالدئ.
1967، 1970، 1973، 1984- جئلدارئ ادامدارئمةن قوسا كةمةلةر جوعالدئ.
قئسقاسئ، وتكةن جيئرماسئنشئ عاسئردا وسئ بةرمؤد ءذشتاعانئ اؤماعئندا 150 كةمة مةن ذشاق ءئز-تذزسئز كةتكةن. مئثنان استام ادامدار جوعالعان.
مذنشالئقتئ اپاتتارعا نة سةبةپ بولدئ؟ بذعان كوپتةگةن زةرتتةؤشئلةر «ذشاتئن تاباقشالاردئ» كئنالايدئ. «ذشاتئن تاباقشالارعا» سةبةپ بولعان جاعدايدئث ءبئرئ مئناؤ. 1945- جئلئ 5- جةلتوقسان كذنئ بولدئ. فلوريدا جارتئ ارالئنا ورنالاسقان ا ق ش اؤة بازاسئ فورت-لودةردةيلدةن كوتةرئلگةن بةس ذشاق وقؤ-جاتتئعؤ قيمئلدارئن وتكئزبةك بولئپ بةرمؤد ارالدارئنا قاراي بةت تذزةگةن. كذن جارقئراپ تذرعان، تةثئز تئپ-تئنئق. ذشؤ ساعات 14.00-دة باستالعان. ال 15.15-تة ذشاق كومانديرئ چارلز تةيلور جاتتئعؤ ءساتتئ وتكةنئن، ةندئ بازاعا بةت العانئن حابارلاعان. ارادا ساناؤلئ مينؤتتار وتكةندة بازاعا ءبولئم كومانديرئنئث «ءبئز ذشؤ كوورديناتتارئمئزدان جاثئلدئق. قايدا ةكةنئمئزدئ بئلمةيمئز، اداستئق. جةر كورئنبةيدئ، ةندئ قايتئك. تةثئزدئث ءوزئ ءبئرتذرلئ كورئنةدئ» دةگةن ذرةيلئ داؤئسئ ةستئلگةن. سودان كةيئن ذشاقتار راداردان جوعالئپ كةتكةن. قايتئپ كوماندالئق پؤنكتپةن راديوبايلانئس بولماعان. جوعالعان ذشاقتاردئ ئزدةؤگة بورتئندا 13 ادامئ بار، «مارتين مارينةر» اتتئ ةكئ موتورلئ قذتقارؤشئ ذشاق اتتاندئرئلادئ. بذل ذشاق ةث سوثعئ ةلةكتروندئ جابدئقتارمةن جاراقتانعان ةدئ. ارادا كوپ ؤاقئت وتپةي بذل ذشاق تا ءئز-تذزسئز جوعالادئ. وسئدان كةيئن-اق ا ق ش اسكةري-تةثئز كذشتةرئنئث باسشئلارئ ذشاقتاردئث قالدئقتارئن ئزدةؤگة، ءتئرئ قالعان ةكيپاج مذشةلةرئ بولسا قذتقارؤعا 18 اسكةري كةمة مةن سذثگؤئر قايئقتار جئبةرةدئ. اؤةگة 307 ذشاق كوتةرئلةدئ. بذعان سول ماثداعئ اعئلشئن اسكةري-تةثئز كذشتةرئنئث دة كةمةلةرئ مةن ذشاقتارئ قاتئسادئ. سونداي-اق قايئق مئنگةن جةكة ادامدار دا ئزدةؤگة ارالاسادئ. جالپئ، 380 شارشئ شاقئرئم ايماقتئ قامتيتئن ئزدةؤ باستالادئ. وكئنئشتئسئ، جوعالعان ذشاقتاردئث ةشقانداي قاثقاسئ تابئلمادئ. اپات جذمباق كذيئندة قالدئ. اپاتتئ زةرتتةؤ كوميسسياسئ ذشاقتاردئث ءئز-تذزسئز جوعالئپ كةتؤ ماسةلةسئمةن قانشاما اينالئسسا دا، وقيعانئث نةدةن بولعانئن تابا المادئ. دةگةنمةن وسئ ماسةلة ءوزئن قاتتئ قئزئقتئرعان سوث، جوعالعان ذشاقتاردان جةتكةن سوثعئ راديو بايلانئستئ تةكسةرگةن امةريكالئق جؤرناليست ارت فورد لةيتةنانت چارلز تةيلوردئث سوثعئ ءسوزئن تاپتئ. وندا ول «ماعان ةرمةثدةر... ولار عارئشتان كةلگةندةرگة ذقسايدئ...» دةگةن ذزئك-ذزئك سوزدةر انئقتالعان. «ءبارئن ءبذلدئرئپ جذرگةن «ذشاتئن تاباقشا» دةپ وتئرعانداردئث كوبئسئ وسئ سوزدةرگة سذيةنةدئ.
بةس بئردةي اؤة كةمةسئن جذتئپ قويعان ذشاق اپاتئ وسئ كذيئندة اشئلماي قالا بةرةر مة ةدئ، 1991- جئلئ فورد-لودةردةيل ماثئندا ةرتةرةكتة التئن تيةپ كةلة جاتئپ سؤعا باتئپ كةتكةن يسپان كةمةسئن ئزدةپ جذرگةن «ديپ سي» اتتئ كةمة مذشةلةرئ كةنةتتةن سؤ استئنان 1945- جئلئ جةلتوقساندا جوعالعان الگئ ذشاقتاردئ تاؤئپ الماعاندا. 250 مةتر تةرةثدئكتة، ةش جةرئ بذلئنبةگةن ءتورت ذشاق قاتار جاتئپتئ. قالعان ذشاقتار بذدان ءسال ارئ، جارتئ ميل جةردةن تابئلعان. ءبئر قئزئعئ، ذشاقتاردئث ةشقايسئسئ بذلئنبةگةن. ءبئراق كابينادان ذشقئشتاردئث دةنةسئ تابئلماعان.
عئلئم نة دةيدئ؟ وقئمئستئلار و باستا مذحيتتئث تذبئندة مةتةلل بئتكةندئ وزئنة تارتئپ الاتئن ذلكةن ماگنيت بار دةپ ةسةپتةپ كةلدئ. ءبئراق سول جةردةن ذشئپ بارا جاتقان قذستئث دا ءئز-تذزسئز جوعالئپ كةتةتئنئ بةلگئلئ بولعاننان كةيئن مذنئث نةگئزسئز ةكةندئگئ انئقتالدئ. ودان كةيئنگئ عالئمداردئث پئكئرئ مئناداي: بةرمؤد ءذشتاعانئنداعئ جاعداي تةثئز تابانئنئث گةودةزيالئق ةرةكشةلئكتةرئنة قاتئستئ. ياعني سولتذستئك پةن وثتذستئكتةن كةلةتئن مذحيتتاعئ اعئندار بةرمؤد ءذشتاعانئندا ذلكةن تذيئقتئقتئث تؤؤئنا جول اشادئ. وسئدان كةلئپ مذحيتتا قالئث تةثئز مذكتةرئ قالئپتاسادئ. بذل مذكتةردئث تئعئزدئعئ كةمةلةردئث قوزعالئسئن ناشارلاتادئ. سونئمةن قوسا، الئپ تولقئنداردئث كوتةرئلؤئنة سةبةپ بولادئ. ال ذشاقتاردئث اپاتقا ذشئراپ، تةثئزگة قذلاؤئنا تاؤداي تولقئنداردئث كةنةتتةن كوتةرئلؤئ ناتيجةسئندة تذزئلگةن مذحيت بةتئندةگئ الئپ ذيئقتار سةپ بولؤئ مذمكئن دةلئندئ. ياعني مذحيت بةتئندةگئ قاتتئ اعئستار ناتيجةسئندة ذلكةن ذيئقتار تؤئپ، وسئ «كوك قذردئمدار» الاي-تذلةي اشؤئن كورسةتكةندة، ذشاقتئ دا، كةمةنئ دة جذتئپ قوياتئن كورئنةدئ. ال عالئمداردئث ءبئر توبئ مذنئث سئرئن مةريديان سئزئقتارئنئث ةرةكشةلئكتةرئمةن بايلانئستئرادئ. ماسةلةن، 80 مةريديان سئزئعئ بةرمؤد ءذشتاعانئ ورنالاسقان جةردئ كةسئپ ءوتئپ، سولتذستئك پوليؤستةن وتكةندة، 150 مةريديانعا اينالئپ، جاپون ارالدارئنئث ماثايئنان وتةدئ. وسئعان قاراپ عالئمدار مةريديان سئزئعئ كةسئپ وتةتئن جةرلةردة «ءولئ تةثئز» بولاتئنئن العا تارتادئ.
مذنداي تئلسئم تةثئزدةردئث سانئ التئعا جةتئپ جئعئلاتئنئن كورئنةدئ. سوثعئ كةزدة عالئمدار «بةرمؤد ءذشتاعانئنئث سئرئن اشتئق» دةپ جار ساپ ءجذر. ياعني جةر استئنان شئعاتئن تابيعي گاز مذحيت پةن تةثئزدئث دة تذبئنةن شئعادئ. مذحيت تةرةثئندةگئ ءتذرلئ ورگانيكالئق قالدئقتاردان شئققان مةتان گازئ، ول جةردةگئ تةمپةراتؤرانئث تومةندئگئنةن بور سةكئلدئ «گيدرات» دةپ اتالاتئن قاتتئ زاتقا اينالادئ ةكةن. وسئ اؤدانعا ءتان جئلئ اعئستئث اسةرئنةن مذحيت ءتذبئ ئسئنعاندا اتالمئش گازدار ةرئپ، تةثئز سؤئنئث حيميالئق قذرامئن وزگةرتكةنئمةن قوسا، سؤدان جةثئل بولؤئ سةبةپتئ جوعارئ كوتةرئلةدئ. وسئ مةزةتتة سؤدئث تئعئزدئعئ ازايئپ، كةمةلةردئ كوتةرة المايدئ ةكةن دة، كةمة اسقان جئلدامدئقپةن سؤ تذبئنة قذلديلايدئ ةكةن. ال ذشاقتار شة؟ ولاردئث جوعالؤئ دا وسئ سةبةپپةن تذسئندئرئلةدئ. سؤدان جةثئل گازدار اؤادان دا جةثئل بولعاندئقتان ذلكةن قئسئممةن جوعارئ قاراي بيئكتةي بةرةدئ. وسئلايشا سؤ قذرامئنئث تئعئزدئعئن ةث تومةنگئ شاماعا دةيئن ازايتقانئنداي، اؤانئث دا تئعئزدئعئن ازايتئپ، قاؤئپتئ كةثئستئك تؤدئرادئ. وسئ كةزدة ءوتئپ بارا جاتقان ذشاق «مةتان قذدئعئ» دةپ اتالاتئن الگئ ايماققا ةنگةندة تومةن قذلديلاپ، موتورئ توقتايدئ دا، قذلديلاعاننان قذلديلاپ وتئرئپ، مذحيت تذبئندةگئ قذمدارعا بارئپ كومئلةدئ. سولايئ سولاي بولسئن، بولاشاقتا جوعالعان ذشاقتار مةن كةمةلةر مذحيت تذبئنةن تابئلسئن-اق دةيئك، ال امان تذرعان كةمةدةگئ ءئز-تذزسئز جوعالعان ادامدار قايدا كةتتئ؟ ونئث سئرئن ةشكئم شةشة الماي وتئر.
ءدئن نة دةيدئ؟
دئندارلار بذل جةردة جئندار بولؤئ مذمكئن دةپ سانايدئ. ماسةلةن، اتاقتئ يسلام ويشئلئ فةتحؤللاه گذلةن بةرمؤد ءذشتاعانئ جونئندة سذراعاندارعا، بذل عايئپ الةمئندةگئ مةتافيزيكالئق كذشتةردئث اسةرئ بولؤئ مذمكئن ةكةنئن ايتادئ. ول كئسئ ارداقتئ پايعامبارئمئزدئث «شايتاننئث تاعئ تةثئزدئث بةتئندة سالتانات قذرعان» - دةگةن حاديسئن مئسالعا كةلتئرةدئ. ياعني مذنئ كةيبئر تةثئزدةردة شايتان تاق قذرعان دةپ ذعؤعا بولادئ. «جئن-شايتاندار وسئ جةردة ذستةمدئك قذرئپ، كةمةلةر مةن ذشاقتاردئث ةلةكتروندئ قذرالدارئن ئستةن شئعارئپ، اپاتقا ذشئراؤئنا سةپ بولؤئ بةك مذمكئن. جئندار مةن شايتاندار «وت» پةن «تذتئننةن» جاراتئلعاندئقتان، كذننةن كةلةتئن رادياسيالئق تولقئنداردئث توتةسئنةن شارپئعانئنداي، ةلةكتروندئ قذرال-جابدئقتاردئ تاس-تالقان ةتئپ، سول ارقئلئ تةحنيكالئق قذرئلعئنئ ئستةن شئعارؤئ دا مذمكئن. ءتئپتئ «ذشاتئن تاباقشا» دةپ جذرگةنئمئزدئث ءوزئ جئن-شايتاندار بولؤئ ابدةن مذمكئن. ةندةشة، بةرمؤد ءذشتاعانئنداعئ تئلسئم جاعدايلار شايتاننئث اسپاننان كةلئپ، جةر بةتئنئث كةيبئر مةكةندةرئنة ئقپال ةتؤئنئث كورئنئسئ بولؤئ عاجاپ ةمةس» دةيدئ عالئم.
تورةعالي تاشةنوأ
(«ايقئن» گازةتئ، 13- قاثتار. 2011 - جئل)