تاعئ دا جذپار كذي سةپكةن اتادومبئرا تؤرالئ
http://www.tdtkb.org/content/hun-d%C3%B6neminden-g%C3%BCn%C3%BCm%C3%BCze-ula%C5%9F-1500-y%C4%B1ll%C4%B1k-sazسايتئندا جاريالانعان «Hun Döneminden Günümüze Ulaşan 1500 Yıllık Saz» اتتئ ول ماقالاعا بايلانئستئ تذركيا رةسپؤبليكاسئنئث Erciyes ؤنيأةرسيتةتئنةن ةرحان ايدئن، حوجاتةپة ؤنيأةرسيتةتئنةن بذلةنت گذل جانة جانة وسئ ماقالانئ تذرئك تئلئنة اؤدارعان قادئرمةندئ باؤئرئمئز ءابدؤاقاب قارانئث پئكئرلةرئ جاريالاندئ. وسئعان وراي اأتور قازاقپاراتقا التاي تاؤئنئث ذثگئرئنةن تابئلعان ةث كونة دومبئرا (V عاسئر) تؤرالئ تاعئ ءبئر عئلئمي ساراپتاماسئن ذسئنادئ.
زةرتتةلؤئ:
ساز اسپابئ تابئلعان ذثگئرگة ةث العاش س.توربات باستاعان موثعول ارحةولوگتارئ قازبا جذمئسئن جذرگئزئپ، ول تؤرالئ «ارحةولوگين سؤدلال» («Studia archaeological» УБ. 2008. Т.VІ, 1-22, s.274-292) جيناعئندا جاريالانعان. س.تورباتتئث بذل ماقالاسئندا قازبا جذمئسئنئث ناتيجةسئ كورسةتئلؤئمةن بئرگة ساز اسپابئنئث سؤرةتئ، باسقا ولجالارمةن (ادامنئث قانقا سذيةگئ، ةر، ذزةثگئ، ساداق، قورامساق، وقتار) بئرگة جاريالانعان. ساز اسپابئ تؤرالئ تولئق سيپاتتاما بةرئلمةگةن.
ةكئنشئ رةت گةرمان ارحةولوگتارئمةن بئرلةسئپ ذلانباتئر قالاسئندا 2007 - جئلئ تامئز ايئنئث 1-23- كذندةرئ ارالئعئندا وتكئزئلگةن حالئقارالئق كونفةرةنسيانئث جيناعئ
(«Current Archaeological Research in Mongolia», Bonn. 2009.)
2009- جئلدئث ةكئنشئ جارتئسئندا بونن ؤنيأةرسيتةتئ تاراپئنان باسئلئپ شئعارئلعان. ساز اسپابئ تابئلعان جارگالانت حايرحان ولجالارئ (ناحودكا) تؤرالئ ماقالانئ وسئ جيناققا T.Törbat, D.Batsukh, J.Bemmann, O.Thomas, O.Hollmann, P.Zieme «A Bock tomb of the ancient Turkic period in the Zhargalant Khairhan mountains, Khovd aimag, with oldest preserved horse-head tiddle in Mongolia. ss.365-383»
ةنگئزگةن. كةيئن بذل ماقالانئث رةفةراتئ http://win.mail.ru/cgi-bin/link?check=1&url=http%3a%2f%2fwww.vfgarch.uni%2dbonn.de%2fdownloads%2fbemmann%2dhorse%2dhead%2dfiddle.pdf سايتئندا جاريالاندئ. بذل ماقالادا دا ساز اسپابئنئث تولئق سيپاتتاماسئ بةرئلمةگةن. كةرئسئنشة ماقالا اأتورلارئ ساز اسپابئن ةشبئر عئلئمي دالةلسئز موثعولداردئث «مورين-حؤؤر» (ات-قوبئزئ) اسپابئ دةپ اتاي سالعان.
ساراپتاما.
1. مورين-حؤؤر (ات-قوبئز) دةگةن قانداي اسپاپ؟
1. ات قوبئز (مورين-حؤؤر): شاناعئ ذلكةن ءارئ ءتورت بذرئشتئ، موينئ قئسقا ءارئ سوم جؤان بولادئ. موينئنئث باسئندا اتتئث باسئنئث ءمذسئنئ قوندئرئلعان، ئسئپ تارتئپ ءذن شئعاراتئن اسپاپ (№1 سؤرةتتئ قاراثئز). ونئث ئشةگئن جئلقئنئث قذيرئق قئلئنان جاسايدئ. جئلقئنئث ةكئ توپ قئلئن الئپ جؤئپ، تازالاپ اسپاپقا ئشةك ةتئپ ورنالاستئرادئ. ات قوبئزدئث تيةگئ بيئك بولادئ. ئشةك توپ قئلدان جاسالعاندئقتان تيةكتئث ئشةك ورنالاسقان كةرتئك كةتئگئ، شةرتئپ ءذن شئعاراتئن اسپاپتارعا قاراعاندا جالپاق ءارئ كولةمدئ كةلةدئ. شةرتئپ ءذن شئعاراتئن اسپاپتئث تيةگئنئث كةرتئگئ 0،7-0،8 م م-دةن اسپايتئن بولسا، ات قوبئزدئث تيةگئنئث كةرتئگئ 3-4 م م-دةن كةم بولماؤئ كةرةك. ؤكراينانئث حومؤسئ، تذركئ تةكتةستةردئث قوبئزئ سياقتئ الةمدةگئ بارلئق قوبئز اسپاپتارئنئث موينئ قئسقا، ءارئ سوم جؤان بولادئ. ونئث سةبةبئ ئسئپ، ةسئپ ءذن شئعاراتئن بولعاندئقتان اسپاپتئث موينئنا كذش تذسةدئ. سونئمةن بئرگة قوبئز اسپابئندا پةرنة بولمايدئ.
2. ءبئزدئث دومبئرا دةپ وتئرعان ذثگئردةن تابئلعان ساز اسپابئنئث موينئ جئثئشكة، شاناعئ قؤشئق. ونئث سئرتئندا پةرنةلةردئث ورنئ بار. بذل اسپاپتئث پةرنةلةرئن وتة عاجاپ ورنالاستئرعان. ءذشقات پا ئرعاي ما، الدة قاراعاننئث با، الدة قايئثنئث با، جذقا قابئعئن تاسپالاپ (سئزدئق جاساپ) ءتئلئپ الئپ، پةرنة ورنئنا اسپاپتئث موينئن وراپ، جةلئمدةپ ورنالاستئرعان. بذل اسپاپتئث تيةگئ بار. تيةگئنئث كةرتئگئ 0،08 م م-دةن اسپايدئ. بذل اسپاپ ئسئپ ءذن شئعاراتئن اسپاپ ةمةس، شةرتئپ ءذن شئعاراتئن شةرتپة اسپاپ ةكةندئگئ جئثئشكة موينئنان، ةكئ قذلاعئنان، پةرنةسئنةن، تيةك سيپاتتامالارئنان كورئنئپ تذر (№2 سؤرةتتئ قاراثئز). سوندئقتان بذل اسپاپتئث ات قوبئز ةمةستئگئ بةلگئلئ بولدئ.
3. ذثگئردةن تابئلعان مذرالار (ةر، ذزةثگئ، ساداق، قورامساق جانة وقتار) تذركئلةردئث مذراسئ ةكةندئگئن جوعارئداعئ ماقالا اأتورلارئ، ارحةولوگتار دالةلدةپ شئققان. ءارئ تابئلعان ةر، ذزةثگئلةر قازئرگئ قازاقتاردئث ةر، ذزةثگئلةرئنةن ةش ايئرماسئ جوق. ةندةشة، ول ذثگئردةگئ بارلئق زاتتار تذركئلةردئكئ بولا تذرا، ساز اسپابئ نةگة موثعولداردئكئ بولؤئ كةرةك؟ ءارئ ساز اسپابئنئث موينئنداعئ بايئرعئ تذرك جازؤئ ةكةندئگئن ذمئتپاعانئمئز ابزال بولار.
4. تابئلئپ وتئرعان دومبئرانئث سيپاتتاماسئن وتكةن جولعئ ماقالامئزدا بةرگةن ةدئك. بذل جولئ تاعئ دا قايتالاپ بةردئك. ةندئ وسئ دومبئرا موينئنداعئ جازؤعا تالداؤ جاسايئق.
ساز اسپابئنداعئ كونة تذركئلئك جازؤدئ العاش رةت بةرليندئك زةرتتةؤشئ Peter Zieme وقؤعا تالپئنعان ةكةن. دةگةنمةن، ول 16 ارئپپةن تاثبالانعان جازؤدئ تذگةل تاني الماعان ةدئ. 12 ءارئپتئ عانا دذرئس وقئپ، 4 ءارئپتئ اعاشتئث ةروزيالانؤئنا بايلانئستئ ءدال اشا المادئ. ياعني دومبئرا موينئندا: «župar küü čöre sebit idmis» (اؤدارماسئ: «جذپار كذي اؤةنئ ءبئزدئ سذيئنتةدئ») دةپ وقئلاتئن كونة تذركئ جازؤئنداعئ «župar » سوزئندةگئ «ar» ارئپتةرئن، «küü» سوزئندةگئ «k» ءارپئن، «sebit» سوزئندةگئ «seb» ارئپتةرئن باسقاشا وقئدئ.
ءبئز sebit (ءسذيؤ) سوزئندةگئ eb گرافيكاسئنئث وزگةرؤ ةأوليؤسياسئن ارنايئ قاراستئردئق. بذل تاثبانئث لوگوگراممالئق مانئ كونة تذركئشة «ev» (كذرةن-قوتان نةمةسة بذرئنعئ تذسئنئك بويئنشا «ءذي») ةكةنئن عئلئمي ساراپتامامئزدا كورسةتكةن ةدئك. بذل ماقالامئزدا وقئرمانعا اؤئرلئق تؤعئزباؤ ءذشئن سوثعئ ناتيجةسئ b2 دةپ ترانسكريپسيا جاساعانئمئزدئ جةتكئزةمئز. بذل تاثبا جانة باسقا دا قاتة وقئلعان تاثبالار تؤرالئ Peter Zieme مةن ئستامبذلدا وتكةن كونفةرةنسيادا (29.11.2010 - 04.12.2010) كةزدةسكةنئمئزدة ءتذسئندئرئپ ءوزارا تالقئلاپ، ءبئر شةشئمگة دة كةلگةن ةدئك.
5. ساز اسپاپتاعئ ماتئندة جؤان ايتئلئمداعئ سوزگة جئثئشكة ايتئلئمداعئ (j) تاثباسئن قولدانعان. رةفورمادان كةيئنگئ (ج.س. 552-570 ج.ج.) ماتئندةردة بذل تاثبا تةك عانا جئثئشكة وقئلئمدئ سوزدةردة قولدانئلادئ. رةفورمادان بذرئن نةمةسة بايئرعئ تذرئك بئتئگ (سئنا) جازؤئنئث گراماتيكاسئ جاسالماي تذرعان داؤئردة جؤان، جئثئشكة دئبئستالاتئن سوزدةردة قولداناتئن ءارئپ كةسكئندةرئن اعئمداعئ تذردة قوسئپ جازئپ كةتة بةرةتئن. جئثئشكة، جؤان دةپ ايئرمايتئن. سول ةرةكشةلئك ساز اسپابئنئث ماتئنئندة ساقتالعان. سوندئقتان دا ءبئز جوعارئداعئ لوگوگراممالئق تاثبامةن، مئنا گراماتيكالئق ةرةكشةلئگئنة سذيةنة وتئرئپ بذل اسپاپتئ ج.س. V عاسئر مذراسئ دةگةن تذجئرئمعا كةلئپ وتئرمئز.
6. ساز اسپابئنداعئ كونة تذركئلئك ماتئنگة ءبئزدئث جاساعان župar küü čöre sebit idmis، دةگةن ترانسكريپسيامئزعا (اؤدارماسئ: جذپار كذي اؤةنئ ءبئزدئ سذيئنتةدئ) بةك سةنئمدئمئز. مذنداعئ «küj» (küü) لةكسةماسئنئث وزئنة نازار اؤدارساق تا جةتكئلئكتئ. «küj» (كذي) اتاؤئ (تةرمينئ) نةگئزئنةن دومبئرادان تؤاتئن اؤةنگة عانا ءتان ةكةندئگئ بةلگئلئ. دةمةك بذل اتاؤ، جانر دةسةك تة ذيلةسةدئ، سوناؤ ةرتة ورتا عاسئردا دا ءومئر سذرگةن. بذگئنگة دةيئن قولدانئستان شئققان جوق. ذمئتئلماعان. بذگئنگئ كذنئ دة سول كذي اؤةنئ قازاقتئ رؤحتاندئرئپ، سول كذيمةن قازاق راحاتتانئپ، سول كذيمةن قازاق قايعئرئپ، سول كذيدئث كذشئمةن قازاق قايعئدان ارئلئپ كةلة جاتئر. ةندةشة، ءبئز ءسوز ةتئپ وتئرعان كونة ساز اسپابئ دا جذپار كذي توگئپ تذرعان سول اتادومبئرانئث ناق ءوزئ.
قارجاؤباي سارتقوجا ذلئ