شةكارا بةلگئلةؤ: تاؤةلسئزدئك جولئنداعئ ذلئ تاؤةكةل

استانا. 20 - جةلتوقسان. قازاقپارات -تاؤةلسئزدئكتئث العاشقئ كذنئنةن باستاپ مةملةكةت ئسئمةن اينالئسقان ازاماتتار بار. سولاردئث ءبئرئ ءهام بئرةگةيئ - ءسات ئرماندارئمةن ةگةمةندئكتئث العاشقئ جئلدارئنداعئ ةستةلئكتةرئمةن وي بولئسةدئ.
None
None

«ةلتاثبانئث كوشئرمةسئن جاساتتئق»

- ءسات اعا، العاش ةلئمئزدئث استاناسئ اقمولاعا كوشئپ كةلگةندة مةملةكةتتئك رامئزدةردئ ءوز قولئثئزبةن كوشئرگةنئثئز ةلدئث ةسئندة. اثگئمةنئ وسئدان باستاساق...

- تاؤةلسئز مةملةكةتتئث ةث نةگئزگئ بةلگئسئ ءرامئز، ول بولماسا وندا تاؤةلسئز مةملةكةت تة جوق. مةن ةندئ اسكةري ادام بولعاننان كةيئن اسكةرمةن سالئستئرمالئ تذردة ايتايئن. اسكةردة ديأيزيانئث، پولكتئث بايراعئ بولادئ. ةگةر بايراعئ جوعالسا، ديأيزيا مةن پولك تة جوق دةگةن ءسوز. سوعئس ؤاقئتئسئندا ساربازدار بايراقتئ وزدةرئنئث جانئنداي ساقتاعان. وسئدان-اق رامئزدةردئث ماثئزدئلئعئن ذعؤعا ابدةن بولادئ. سول 1997- جئلئ قازان ايئندا ةلباسئ نذرسذلتان ءابئش ذلئ مةنئ شاقئرئپ الدئ دا، «ةلئمئزدئث رامئزدةرئن الماتئدان اقمولاعا ارنايئ سسةناريي بويئنشا سالتاناتتئ جاعدايدا شئعارئپ سالامئز. ال رامئزدةردئ اقمولاعا سةن جةتكئزةسئث» دةپ تاپسئرما بةردئ. مةن ول ؤاقئتتا پرةزيدةنتتئث كذزةت قئزمةتئن جانة پرةزيدةنتتئث گأاردياسئن باسقاراتئنمئن. سسةناريمةن تانئسئپ قاراسام، سالتاناتتئ جيئندا ةلتاثبانئ پرةزيدةنتتئث رةزيدةنسياسئنان ةكئ سارباز كوتةرئپ الئپ شئعؤ كةرةك ةكةن. ال ةلتاثباعا قاراساق، ةكئ سارباز تذرماق، ءتورت سارباز ارةث كوتةرةتئندةي وتة اؤئر. ةندئ قايتةمئز، ءبئر امالئن جاساؤ كةرةك.

سودان ءرامئزدئث ءتذپنذسقاسئن جاساعان شةبةرلةردئ شاقئرئپ الئپ، «ةشكئم بايقاي قويمايتئنداي ةتئپ كوشئرمةسئن جاساي الاسئزدار ما؟» دةپ سذرادئق. ولار «جاسايمئز» دةدئ. سودان ءبئر كذننئث ئشئندة پورولون سياقتئ جةثئل زاتتاردان تؤرا اينئتپاي كوشئرمةسئن جاساپ بةردئ. ال مةن ول كةزدة نةگئزگئ ةلتاثبانئ ارنايئ ساربازدار بولئپ، كذشتئ كذزةتپةن پويئز ارقئلئ اقمولاعا اتتاندئرئپ جئبةردئم. سونئمةن ةلباسئنئث ءوزئ باستاپ،ذكئمةت باسشئسئ، ذكئمةت مذشةلةرئ مةن زيالئ قاؤئم وكئلدةرئ، قوعام قايراتكةرلةرئ، ءدئني كونفةسسيا وكئلدةرئ، ساياسي پارتيا مذشةلةرئ قوستاپ قاتئسقان ذلكةن سالتاناتتئ جيئندا قالئث ةلدئث الدئنا كوشئرمةنئ الئپ شئقتئق. رامئزدةر ةلورداعا كوشكةننةن كةيئن الماتئ ةل استاناسئ ةمةس دةگةندئ بئلدئرةدئ ةمةس پة؟ تالاي جئلدان بةرئ الماتئ استانامئز بولئپ ءبارئمئز ذيرةنئپ قالعاندئقتان، سونداي ءبئر قيماستئقپةن كوزدةرئمئزگة جاس كةلئپ، جذرةكتئ تةبئرةنتةتئن جاعداي ورئن الدئ. مئنة وسئلايشا، قاراشا ايئندا اقمولاعا رامئزدةرئمئز بايراق، ةلتاثبا، ءانذران كوشئرئلدئ. ءبئز كةلگةن سول جئلدارئ، كذن وتة سؤئق بولاتئن. اياز قئسئپ تذر، دالادا اق تذتةك بوران. سوعان قاراماستان، قازئرگئ ابئلايحان كوشةسئنئث بويئنداعئ ةسكئ الاثدا پرةزيدةنت گأاردياسئنئث سالتاناتتئ شةرؤئ ءجذرئپ، رامئزدةردئ قارسئ الئندئ. وسئلايشا، اقمولا ةل استاناسئ دةگةن ستاتؤسقا تولئق ية بولدئ.

- قذدايعا شذكئر دةپ ايتايئق، بذگئندة استانانئ الةم تانيدئ. سول تذستاعئ اقمولا قالاسئنئث الةؤمةتتئك-تذرمئستئق جاعدايئ قانداي ةدئ؟

- دذرئس ايتاسئز، ول ؤاقئتتا اقمولا كئشكةنتاي عانا پروأينسيالدئ قالا بولاتئن. «وسئ كئشكةنتاي قالانئ جانداندئرئپ، قايتا قذرؤ كةرةك، استانا اتئنا لايئق قالا سالؤ كةرةك» دةپ پرةزيدةنت كذن تارتئبئنة قويئپ بةردئ. وسئ جةردة ةسكة تذسةتئنئ، وتكةن عاسئردئث 20-30- جئلدارئ ا ق ش ذلكةن توقئراؤ كةزةثئن باسئنان وتكةرگةنئن ءبارئمئز دة بئلةمئز. جاعدايلارئ وتة اؤئر بولاتئن. ول كةزةثدة عالامدئق بايلانئس ورناماعان، مةملةكةتتةردئث ءبئر-بئرئمةن بارئس-كةلئسئ دامئماعان كةز بولدئ دا، داعدارئس تةك ا ق ش-تا ورئن الدئ. وسئنداي اؤئر كةزةثدة بيلئك باسئنا كةلگةن فرانكلين رؤزأةلت امةريكانئ تئعئرئقتان الئپ شئعؤ ءذشئن ا ق ش-تا جول سالؤ كةرةك دةگةن شةشئم قابئلدادئ. سول كئسئنئث الئستئ بولجايتئن كورةگةندئلئگئ مةن ءدانئشپاندئعئنئث ارقاسئندا جول قذرئلئسئ لوكوموتيأ سةكئلدئ امةريكانئ تةز دامئتئپ، ةكونوميكاسئن وركةندةتتئ. الپاؤئت ةلگة اينالدئ. ءبئزدئث پرةزيدةنتئمئز نذرسذلتان ءابئش ذلئ دا استانانئ سونداي ويمةن سالعان شئعار دةپ ويلايمئن. سةبةبئ استانانئث قذرئلئسئ ةلئمئزدئث ةكونوميكاسئنئث العا جئلجؤئنا، قارئشتاپ دامؤئنا ئقپال ةتتئ.

بايقاساثئز، 1991- جئلئ ةلئمئز ةگةمةندئگئن العان كةزدة حالئقتئث تذرمئسئ وتة ناشار ةدئ. ازؤئن ايعا قاراتقان كةثةس وداعئ بئردةن توقئراؤعا ذشئراپ، قذرامئنداعئ رةسپؤبليكالار شاشئراپ كةتكةسئن ةكونوميكاسئ دا تذرالاپ قالعان كةزدة قازاقستاندئ دا بذل قيئنشئلئق شارپئماي وتپةدئ. حالئق ؤاقئتئلئ جالاقئسئن الا الماي، زةينةتكةرلةرگة زةينةتاقئ، ستؤدةنتتةرگة ستيپةنديا بةرةتئن قازئنادا اقشا جوق، كوشةدة قئلمئس كوبةيئپ، ءتذرلئ بذزاقئلئقتار بةلةث العان، قيئن ؤاقئتتار ةدئ ول. وتكةن عاسئردئث وتئزئنشئ جئلدارئ امةريكادا دا سونداي جاعداي بولعان. مئنة، قازاقستان تؤرا 7-8 جئل وسئنداي قيئن جاعدايمةن كذرةسؤمةن بولدئ. سونداي اؤئر كةزةثدة گذلدةنئپ، جايقالئپ تذرعان الماتئدان اقمولاعا استانانئ كوشئرؤ ءذشئن ةلباسئعا ذلكةن جذرةك، جئگةر، اقئل-وي، ءدانئشپاندئق پةن پاراساتتئلئق كةرةك بولاتئن. سةبةبئ سارئ ارقانئث توسئنةن، قازاقستاننئث تورئنةن ورئن تةپكةن استانا كةرةك بولدئ بئزگة. مةملةكةت باسشئسئ سول كةزدة «بذل قالا ءبئزدئث بالالارئمئزعا، بولاشاعئمئزدئث جارقئن بولؤئنا كةرةك. استانانئ توعئز جولدئث تورابئنا، ةلئمئزدئث ءدال ورتاسئنا اپارؤئمئز قاجةت» دةپ ايتاتئن. ايتپةسة، جذماق سةكئلدئ گذلدةنئپ تذرعان الماتئدان جةرئ باتپاقتئ، كليماتئ سؤئق، ةشتةثةسئ جوق جةرگة كوشئپ كةلؤ وثاي شارؤا ةمةس. سول قالانئث قذرئلئسئ باستالعان ءبئرئنشئ كذننةن ةلباسئ ءوزئ كذندةلئكتئ قالا اكئمشئلئگئنئث سةلةكتورلئق جيئنئنا قاتئسئپ، قالا كوشةلةرئنئث باتپاعئن تازالاتؤعا دةيئن ايتئپ، باقئلاپ وتئراتئن. ول ؤاقئتتا ادئلبةك جاقسئبةكوأ قالا اكئمئ بولدئ عوي. قازئر قاراثئزشئ، سول جاعالاؤ قانداي كةرةمةت، قاراساثئز - كوز تويعئسئز. بذرئن قاسقئر ذلئپ، تذلكئ ويناق ساپ جذرگةن جةر دةپ ايتا المايسئز. مةن وسئ ؤاقئتقا دةيئن الةمنئث نةبئر ذلكةن قالالارئندا بولدئم. ءبئراق ءدال استاناداي از ؤاقئتتا سالئنعان اسةم دة سذلؤ قالا تابا المايسئز.

- ةلباسئنئث كورشئ ةلدةرمةن جذرگئزگةن سئندارلئ ساياساتئنئث ارقاسئندا ةلئمئزدئث شةكاراسئ بةكةمدةلدئ. بذل جذمئستاردئث باسئ-قاسئندا ءوزئثئز دة ءجذردئثئز. ةلئمئزدئث شةكاراسئ قالاي بةلگئلةندئ؟ وسئ جايلئ تولئققاندئ ماعلذمات بةرة كةتسةثئز...

- ةگةر شةكاراث بولماسا، جان-جاعئث بةرئك بةكئمةسة، تاؤةلسئزدئگئمئزدئث بةلگئسئ قايسئ؟ ءبئزدئث 1700 شاقئرئم جةرئمئز قئتاي حالئق رةسپؤبليكاسئمةن شةكارالاسئپ جاتئر. كةثةس وداعئ كةزئندة بذل شةكارادان بولةك باسقا ةلدةرمةن دة ءبئزدئث تولئق شةكارامئز بةلگئلةنبةگةن. ايتةؤئر ءسوز جذزئندة شةكارامئز بار دةپ كةلدئك، ءبئراق ونئث قاي جةردة قاي ةلمةن، قاي وزةننئث جاعاسئمةن، قاي قئراتپةن وتةتئنئن بئلمةدئك. ماسةلةن، قئتاي مةن كةثةس وداعئنئث اراسئندا تالاسقا ءتذسئپ كةلگةن جةرلةر بولدئ. نةگئزئ، شةكارا 1855-1860- جئلدارئ كةلئسئمشارت بويئنشا بةكئتئلگةن. ال ول جةردة تةك جالپئلاما عانا كورسةتئلگةن. وسئ جةردة ءبئزدئث ةل تاريحئندا التئن ارئپتةرمةن جازئلاتئن ماسةلة، شةكارامئزدئث بةكؤئن نذرسذلتان ءابئش ذلئ ءوزئ قاداعالاپ، بئزبةن كورشئلةس جاتقان ةلدةرمةن كةلئسئمشارتقا قول قويئپ، شةكارامئزدئث ءاربئر سانتيمةتر، ءاربئر مةتر، ءاربئر كيلومةترئنة دةيئن ولشةتئپ، باعانالار قويئپ، شةكارا بةلدةؤلةرئن جذرگئزئپ بةكئتتئك. بذل - وتة ذلكةن جةثئس. بذل - ءبئزدئث تاؤةلسئزدئگئمئزگة باعئتتالعان ذلئ ئستةردئث ءبئرئ. حرؤششةأتئث كةزئندة وزبةكستانعا ءبئزدئث ءبئراز جةرلةرئمئز زاثسئز ءوتئپ كةتتئ. سوندا شةكارا دذرئس بةكئمةي، ءالئ كذنگة دةيئن وسئنئث زاردابئن شةگئپ وتئرعان ةلدئ مةكةندةرئمئز بار. ءبئر ءذيدئث جارتئسئ قازاقستانعا، جارتئسئ وزبةكستانعا تيةسئلئ بولعان قيئن كةزدةرگة تاپ كةلدئك. وسئنئث ءبارئن بةيبئت جولمةن شةشؤگة تئرئستئق. ءبئزدئث ةث باستئ مئندةتئمئز - حالئقتئث قذقئعئن ساقتاؤ. وعان ديپلوماتيالئق جولمةنةن قول جةتكئزئپ، شةكارامئز بةكئدئ.

«ةكئ جئلدا قولئنا مئلتئق ذستاماعان ساربازدار بولعان»

- ءسئز كوپ جئل ذ ق ك سالاسئندا قئزمةت جاسادئثئز. وسئ ورايدا تاؤةلسئز ةلئمئزدئث قاؤئپسئزدئگئن قورعاؤ ءئس-شارالارئ جايلئ نة ايتار ةدئثئز؟

- ارينة، تاؤةلسئز ةلدئث ةث ءبئرئنشئ كذن تارتئبئندة سول ةلدئث قاؤئپسئزدئگئ تذرادئ. سوندئقتان مةملةكةت باسشئسئ ةگةمةندئك العان ءبئرئنشئ كذننةن ةلئمئزدئث قاؤئپسئزدئگئنة كوپ كوثئل ءبولدئ. ول كئسئ ءبئر سوزئندة: «ءبئز قازاق ةلئ ةشقانداي ةلمةن جاؤ ةمةسپئز. ءبئز بارئمةن بةيبئت كةلئسئمگة كةلئپ، تئنئش ءومئر سذرةمئز. الئستاعئ الپاؤئت ةلدةر بولسئن نة جانئمئزداعئ كئشكةنة مةملةكةت بولسئن، بارئمةن دوسپئز، ءبئز بةيبئتشئلئكتئ سذيةتئن قازاق دةگةن حالئقپئز» دةپ ايتقانئ بار ةدئ. سول ءسوزئنئث ناتيجةسئ بولار، ن.نازاربايةأ كوپ أةكتورلئ ساياسات جذرگئزدئ. ارينة، ةلدئث قاؤئپسئزدئگئن ساقتايتئن ورگاندار بار. ءبئراق ول ورگان قانشالئقتئ مئقتئ بولسا دا، ةگةر ةلباسئنئث ساياساتئ دذرئس بولماسا، وندا ورگاندارعا قاؤئپسئزدئكتئ ساقتاؤ قيئنعا سوعار ةدئ. ال ةلباسئنئث ساياساتئ دذرئس بولعاسئن، ةلدة اؤئز بئرشئلئك بولعاسئن، بذل ورگاندارعا ئشكئ دة، سئرتقئ دا قاؤئپسئزدئكتئ ساقتاؤ ونشا قيئن بولعان ةمةس.

مةن قاؤئپسئزدئك سالاسئندا ءبئراز جئل قئزمةت ئستةدئم. سول جئلداردا بذرئنعئ كةثةس وداعئنئث قذرامئنداعئ بارلئق ةلدةردة قانتوگئس بولدئ. ولار تالاي جئلدارعا شةگئنئپ، ةكونوميكاسئ قذلدئراپ كةتتئ. ينأةستيسيا مةن قاراجات قايدا بارادئ؟ ولار تئنئش تا اؤئزبئرشئلئگئ مئقتئ ةلگة كةلةدئ. «ئنتئماقتئ ةلگة باق قونار» دةگةن. مئنة، ءبئزدئث ةلئمئزدئث تئنئشتئعئ مةن ةلباسئنئث ساليقالئ ساياساتئنئث ارقاسئندا قاؤئپسئزدئگئمئز جوعارئ دةثگةيدة دامئدئ. ةلباسئمئز ئلعي دا اؤئزبئرشئلئك، تئنئشتئق بولسئن دةپ ايتئپ ءجذر. سةبةبئ ءبئز كوپ ذلتتئ ةلمئز. ءبئزدئث ةلئمئزدةگئ حالئقتاردئث ءبئر جةثنئث ذشئمةن ذشتاسقان تاتؤلئعئنئث ارقاسئندا ةلئمئز تئنئش. وسئنئث بارلئعئ - ةلباسئمئزدئث سئندارلئ، ءدانئشپاندئق ساياساتئنئث ناتيجةسئ.

- ءسئز بئرنةشة جئل بذرئن ةلئمئزدئث قورعانئس سالاسئن باسقاردئثئز. وسئ ورايدا قورعانئس سالاسئنئث دامؤ، قالئپتاسؤ بارئسئ جايلئ نة ايتاسئز؟

- كةثةس وداعئ تاراعاسئن، ارينة، ةلئمئزدئث قارؤلئ كذشئن قذرؤ كةرةك بولدئ. ءبئزدئث قارؤلئ كذشتةردئث نةگئزئن سالئپ، قورعانئس سالاسئن باسقارعان - ءبئرئنشئ قورعانئس ءمينيسترئ ساعادات قوجاحمةت ذلئ نذرماعامبةتوأ اعامئز. ءتاثئر ول كئسئگة ذزاق عذمئر بةرسئن، قؤات بةرسئن دةيمئن. مةن قورعانئس سالاسئنا بارعان كةزدة العاشقئ ءذش ايئمدئ شارؤاشئلئق جذمئستارئنا ارنادئم. گارنيزونداردا جاعداي ناشار، كازارمالاردئث ءئشئ سؤئق، جاؤئنگةرلةردئث كيئمدةرئ جذپئنئ، اسكةريلةردئث جالاقئلارئ تالاي ؤاقئتتاردان بةرئ الئنباعان. ءبئر اي بويئ بارلئق گارنيزونداردئ ارالاپ، جاعدايلارئنا قانئعئپ، ةلباسئنا باياندادئم. ةلباسئ سوسئن ئشكئ جالپئ ءونئمنئث ءبئر پايئزئن قورعانئس سالاسئنا ءبولؤ تؤرالئ شةشئم قابئلدادئ. ذكئمةت باسشئسئ ول ؤاقئتتارئ ق.توقايةأ بولاتئن. قورعانئس سالاسئنا سودان كةيئن قاراجات ءبولئنئپ، ساربازداردئث جاعدايئن تذزةتؤگة كذش سالدئق. ول ؤاقئتتا اسكةر قاتارئنا شاقئرئلعان جاستار ةكئ جئل ئشئندة ءبئر وق اتپاي ذيئنة قايتاتئن. ول قانداي سارباز قولئنا مئلتئق ذستاپ كورمةسة؟ مئنة، وسئنداي كةلةثسئزدئكتةردئ جويؤ باعئتئندا كوپ جذمئستار اتقارئلدئ. بذگئنگئ كذنئ ءبئزدئث قارؤلئ كذشتةرئمئز جوعارئ دةثگةيدة جئل سايئن اسكةري جاتتئعؤلار وتكئزةدئ. وندا ناتو-نئث، قئتايدئث جانة كوپتةگةن ءئرئ ةلدةردئث ساربازدارئ قاتئسادئ. شذكئر دةپ ايتايئق، بذگئنگئ تاثدا ةلئمئزدئث قورعانئس سالاسئنئث كذشئ وتة جوعارئ دةثگةيدة، تاؤةلسئزدئگئمئزدئ قورعاي الاتئن ذلكةن اسكةري كذشكة اينالدئ. سوندئقتان ايتارئم، اتا-بابالارئمئز سان عاسئرلار بويئ اثساپ وتكةن تاؤةلسئزدئگئمئز باياندئ، ماثگئلئك، ةلئمئز تئنئش، حالقئمئزدئث اؤئزبئرشئلئگئ مئقتئ بولعاي!

بةيبئتگذل ءابدئعاپپار قئزئ

(«انا ءتئلئ» گازةتئ، 15 - جةلتوقسان. 2010 - جئل)

سوڭعى جاڭالىقتار