قازاق ةلئ دةربةس مةملةكةت بولا الاتئنئن بارلئق قئرئنان دالةلدةدئ
وسئ 19 جئل ةنشئسئندة عاسئرلارعا تاتيتئن قئرؤار ةثبةكتةر اتقارئلدئ. قازاقستان دةربةس مةملةكةت بولا الاتئنئن الةمدئك قوعامداستئقتئث الدئندا بارلئق قئرئنان ايقئندادئ. سونئث ارقاسئندا، بذگئنگئ ذرپاق - عاسئرلار بويئ اتا-بابامئز اثساعان، ذلتئنئث باياندئ باقئتئنئث جولئندا «شئبئن جانئن شذبةرةككة تذيگةن»
اسئل ازاماتتارئمئزدئث ارمانئ بولئپ وتكةن تاؤةلسئزدئكتئث، ذلتتئق مةملةكةت قذرؤ مذراتئنئث جذزةگة اسقان زامانئندا ءومئر ءسذرئپ وتئرمئز. ال بذل تاؤةلسئزدئك قازاققا قالاي كةلدئ؟ بولاشاقتا ذلتتئق مةملةكةتئمئزدئث تاؤةلسئزدئگئنة سئزات تذسئرمةي، تذعئرئمئزدئ نئقتاي ءتذسؤدئث جولدارئ قايسئ؟ بذگئندة وسئ سذراقتار قوعام اراسئندا ءجيئ كوتةرئلئپ وتئر دةسةك ارتئق ايتقاندئق ةمةس. ويتكةنئ تورتكذل دذنيةدة بولئپ جاتقان «جاثالئقتار»، جاهاندانؤ ءداؤئرئنئث ادام توزگئسئز قاؤئپ-قاتةرلةرئ «تاؤةلسئزدئك ذعئمئن» كذن وتكةن سايئن تةرةثدةتة تذسؤدة. باسقاسئن ايتپايئق، كذنئ كةشة ئرگةدةگئ قئرعئز ةلئنئث باسئنا تذسكةن قيئن جاعدايدئ مئسالعا الساق شة؟
ايئر قالپاقتئ اعايئننئث ةلئندة بيلئك ءذشئن قئرقئسقان توپتاردئث ءئس-قيمئلدارئ باستالعاننان-اق بولجام جاساعئش ساياساتكةرلةر قئرعئزستاندئ «ئدئراپ بارا جاتقان مةملةكةت» دةگةن تةرمينگة «سيدئرئپ» تاستادئ. بذل ذعئنعان جانعا «مةملةكةتتئث بولاشاعئ جوق، تاؤةلسئزدئگئنةن ايئرئلدئ» دةگةنمةن بئردةي ةدئ. ياعني، شالئس باسسا بذگئنگئ دةربةس ةل ةرتةث-اق وزگةگة تاؤةلدئ بولئپ قالؤئ وثاي ةكةن. ةندةشة، قيلئ-قيلئ قذبئلاتئن قذبئلئستارعا تولئ مئنا زامان ادامزاتقا، ونئث ئشئندة قانداي دا ءبئر مةملةكةتكة تونةتئن قاؤئپ-قاتةرلةردئث ءجيئ-ءجيئ تذرلةنةتئنئن كورسةتئپ وتئرعانئن بايقايمئز. سوندئقتان دا، تاؤةلسئزدئكتئث تذعئرلئ بولؤ ءذشئن قئزمةت ةتؤ بارشا ذرپاقتئث ازاماتتئق بورئشئ، مئندةتئ. بذل دةگةنئمئز كةلةر ذرپاققا مذرا بولاتئن قازاقتئث ماثگئلئك تاؤةلسئزدئگئ ءذشئن جاسالاتئن دذنيةلةردئ بذگئننةن قامداؤ كةرةكتئگئن بئلدئرةدئ.
راسئندا، 19 جئلدئث جةتئستئگئ - بذگئندة كوپ دذنيةنئث باسئ قايئرئلعاندئعئن بئلدئرةدئ. ةث باستئسئ - كةثةستئك يمپةريا ئدئراعاننان كةيئن تاؤةلسئزدئگئمئزدئث تذعئرئن بةكةمدةپ، ونئ باياندئ ةتؤ جولئندا ساپالئ دا ئرگةلئ ئستةر جاسالدئ، وعان بذگئنگئ كذنئمئز جارقئن مئسال بولا الادئ. «جذرتتئث كوبئ، اسئرةسة اعا ذرپاق جاقسئ ءذي سالؤدئث وثاي ةمةس ةكةندئگئن بئلةدئ. ال ءبئزدئث ورتاق ءذيئمئز - قازاقستان سياقتئ جاس مةملةكةتتئ قذرئپ ورنئقتئرؤ بذدان الدةقايدا قيئن بولدئ. مةملةكةت قذرئلئسئ ءبئزدئث بولاشاقتا قانداي مةملةكةتتة ءومئر سذرةتئنئمئزدئ انئق بةينةلةيتئن ناقتئ، باس جوسپارئ بولؤئن تالاپ ةتتئ. تاؤةلسئزدئكتئث جاداعاي رةسمي تاريحئ سول تاريحتئث، ماعئنالئق ةگجةي-تةگجةيلةرئ مةن ادام تاعدئرلارئن ءتذپ-تذگةل جةتكئزة المايدئ؛ ويتكةنئ ونداعئ ءاربئر وقيعا نةبئر قئزبا مئنةزدةر مةن قايعئلئ كةپتةردئث، ءارتذرلئ توپتار، ءتئپتئ كةرةك دةسةثئز، ءارتذرلئ ذرپاقتار اراسئنداعئ مذددةلةردئث اسا قاتال قاقتئعئستارئنئث جيئنتئق كورئنئسئ بولئپ كةلةتئن ةدئ. سونئمةن بئرگة، ادامنئث تابيعاتئ سونداي - وتكةندةگئ وقيعالار، اسئرةسة ولاردئث جاعئمسئزدارئ تةز ذمئتئلادئ»، - دةيدئ قازاقستاننئث تذثعئش پرةزيدةنتئ-ةلباسئ ن. نازاربايةأ «قازاقستان جولئ» اتتئ كئتابئندا.
راسئندا، قازاق حالقئ ءذشئن تاؤةلسئزدئك جولئ وثاي، بئردةن كةلة قالعان جوق. اؤةلگئ كةزدة ذلكةن ذرةي تؤدئرعان، ةلدئث ةلدئگئن ايقئندايتئن ةكونوميكالئق تذرعئداعئ دةربةستئكتئ قوزعاماعاننئث وزئندة، مةملةكةتتئث ءتئلئ، ذلتتئث سالت-ءداستذرئ، ءدئنئ مةن ءدئلئ، مادةنيةتئ سةكئلدئ رؤحاني بايلئعئن بذرئنعئنئث بذعاؤئنان بوساتؤ - بذل ةث الدئمةن تئكةلةي قوعام ساناسئنئث اسةرئمةن جذزةگة اسقان شارؤا. سوندئقتان دا قازاقستان جانة ونئث تاؤةلسئزدئگئ جايئندا ايتئلار ءسوز تاؤسئلمايدئ. ويتكةنئ بذل قاسيةتتئ ذعئمدار اتا-بابالارئمئزدئث، ذلت بولاشاعئ ءذشئن كذرةسكةن قايراتكةرلةردئث اثساعان ارمانئمةن، توككةن تةرئمةن، قاسئقتاي قانئمةن بايلانئستئ قالئپتاستئ. قازاق حالقئ پاتشالئق رةسةي كةزئندة وتارلاؤعا قارسئ 400-گة جؤئق ءار تذرلئ ذلت ازاتتئعئ ءذشئن بولعان كوتةرئلئمتةردئ، قوزعالئستاردئ باسئنان وتكةردئ.
ولاردئث باسئم كوپشئلئگئ ايماقتئق مانگة ية بولدئ. سونئمةن بئرگة، بذنئث ئشئندة بذقارالئق سيپاتقا ية بولعان - كةنةسارئ قاسئم ذلئ باستاعان ذلت ازاتتئق كوتةرئلئسئ ورتالئق قازاقستاننان باستالئپ، باتئسقا، ودان بةرئ شئعئسقا قاراي جئلجئپ، كةيئننةن شةگئنة كةلة جةتئسؤ جةرئندة 1847- جئلئ باسئپ جانشئلدئ. 20- عاسئر باسئنداعئ الاش تذسئندا قازاق قايراتكةرلةرئ دة بوستاندئق پةن ازاتتئق ءذشئن جان پيدالئققا باردئ. بذكئل قازاق دالاسئن قامتئعان 1916- جئلعئ ذلت-ازاتتئق كوتةرئلئسئ ءوتتئ. ال بارئنة سوثعئ نذكتةنئ قويئپ، تاؤةلسئزدئككة باستاعان 1986 - جئلعئ جةلتوقسان وقيعاسئنئث ورنئ ةرةكشة. وسئنداي تولقؤلاردئث ءارقايسئسئنئث شئعؤ سةبةپتةرئ، ةرةكشةلئكتةرئ، قوزعاؤشئ كذشتةرئ، الدئعا قويعان باستئ ماقساتتارئ اينالئپ كةلگةندة قازاق حالقئنئث تاؤةلسئزدئگئ.
كةز-كةلگةن ةگةمةن مةملةكةتتئث تاريحئ ةث الدئمةن مةملةكةتتئك شةكارادان باستالادئ. شةكاراسئز مةملةكةت بولمايدئ. ياعني، ءبئزدئث تاؤةلسئزدئك الؤداعئ ةث باستئ جةتئستئگئمئز دة - قازاقستاننئث مةملةكةتتئگئن ايقئندايتئن مةملةكةتتئك شةكاراسئنئث قالئپتاسؤئ. كةثةس وداعئنئث ئدئراپ، وزئنةن كةيئن قالدئرعان اشئق-شاشئق شةكاراسئ بذگئنگئ كذنئ ايقئندالئپ، بذل ناقتئ حالئقارالئق قذجاتتارمةن بةكئتئلئپ، قازاقستاننئث مةملةكةتتئك شةكارا ماسةلةسئ تذپكئلئكتئ شةشئلدئ. ارينة، جاس ءارئ حالئقارالئق ماثئزدئ شارالارداعئ تاجئريبةسئ جوق قازاق ةلئ ءذشئن العاشقئداعئ شةكارا ماسةلةسئ وثاي بولعان جوق. «كورشئثدئ تاثداي المايسئث». ونئث ذستئنة ادامنئث قالاؤئمةن ةمةس، اللانئث قالاؤئمةن بولاتئن تاعدئر قازاقستانعا قئتاي مةن رةسةي سياقتئ ةكئ الئپ مةملةكةتتئث ورتاسئندا قاتار ءومئر ءسذرؤدئ، سول ةلدةرمةن تايتالاسئپ، تاؤةلسئز ةل اتانؤدئ جازدئ. اؤةلئ قئتايمةن شةكارا ايقئنداؤ شارالارئ جولعا قويئلدئ. شئندئعئندا دا، كةشةگئ تاريح بويئنشا رةسةي يمپةرياسئنئث دا، دذنيةجذزئندةگئ ةث قؤاتتئ سانالاتئن كةثةس وداعئنئث دا قئتايمةن شةكارا ماسةلةسئ ةشقاشان تولئعئمةن شةشئلمةگةنئن ةسكةرسةك، اياعئنان ةندئ عانا تذرئپ كةلة جاتقان تاؤةلسئز قازاقستان ءذشئن بذل دا ذلكةن جةثئس. ءدال وسئ سذراقتئث شيةلةنئسؤئنةن قارؤلئ قاقتئعئستار بولئپ، ونئث اياعئ سوعئسقا اينالئپ كةتة جازداعانئ كةشةگئ تاريحتان بةلگئلئ.
قئتاي حالئق رةسپؤبليكاسئمةن شةكارا ماسةلةسئندةگئ كةلئسسوز 1994- جئلئ باستالئپ، 1998- جئلئ ةكئ مةملةكةت اراسئنداعئ مةملةكةتتئك شةكارانئ ايقئندايتئن قذجاتقا قول قويئلدئ. وسئعان بايلانئستئ دا قازاقستان ديپلوماتياسئ الةمدئك ارةنادا ذلكةن بةدةلگة، زور قذرمةتكة ية بولدئ دةسةك اسئرا ايتقاندئق ةمةس. ويتكةنئ، شةكارانئ انئقتاؤدا قازاقستان مذددةسئ تذگةلدةي ةسكةرئلدئ. ءتئپتئ، الئپ رةسةي قئتايمةن اراداعئ شةكارالئق كةلئسئمگة قازاقستاننان كةيئن ءتورت جئل وتكةن سوث قول قويعانئن ةسكةرسةك، بذنئث ءوزئ ماقتانارلئق جاعداي. جالپئ العاندا قازاقستاننئث قذرلئقتاعئ شةكاراسئنئث ذزئندئعئ 14 مئث شاقئرئم بولسا، سونئث جارتئسئنان استامئ، ياعني 7 مئث 591 شاقئرئمئ رةسةيمةن وتةدئ. سوندئقتان بذل شةكارانئ رةتتةؤگة وزگةلةردةن گورئ كوبئرةك ؤاقئت كةتتئ. قازاقستان مةن رةسةي اراسئنداعئ شةكارانئ رةتتةؤ جونئندةگئ حاتتاماعا العاش 1998- جئلئ قول قويئلعان بولاتئن. سودان بةرئ، وتكةن 6 جئلدان استام ؤاقئتتا ةكئ ةلدئث ماماندارئ ءبئرقاتار كةلئسسوزدةر وتكئزدئ. اتا-بابالارئمئزدان قالعان ذلئ مذرا - اتامةكةنئمئزدئث ءار تاسئ اسا قئمبات ةكةندئگئ اقيقات. سوندئقتان بذل ئسكة قازاقستان اسقان جاؤاپكةرشئلئك تانئتتئ. كةشةگئ كةثةس وداعئ كةزئندة قازاقستاننئث سولتذستئك وبلئستارئن رةسةيگة قوسؤ پيعئلئنان تؤئنداعان شارالاردئث، جاسئرئن ارةكةتتةردئث استئرتئن جذرگئزئلگةنئ بةلگئلئ.
تاؤةلسئزدئكتئث العاشقئ جئلدارئندا دا كةيبئر رةسةيلئك ساياساتكةرلةر قازاقستاننئث سولتذستئك وبلئستارئ تؤرالئ ماسةلة كوتةرئپ، ونئ قولدايتئنداردئث دا بار ةكةندئگئن ءبئلدئرئپ وتئردئ. ءبئراق بذل شاراعا نازار اؤدارئلماستان، كرةملدة قازاقستان-رةسةي مةملةكةتتئك شةكاراسئ تؤرالئ شارتقا قول قويئلدئ. ناتيجةسئندة قازاقستان مةن رةسةيدئث اراسئندا عانا ةمةس، الةمدةگئ ةث ذزئن شةكارا بولئپ سانالاتئن قاشئقتئعئ 7 مئث 591 شاقئرئمدئق شةكارا ماسةلةسئ ءبئرجولاتا راسئمدةلئپ، حالئقارالئق قذجاتپةن بةكئدئ. وسئدان باستاپ ةكئ ةل اراسئنداعئ شئنايئ دوستئق پةن بةرئك سةنئمنئث، تةث دارةجةلئ ئسكةرلئك پةن ارئپتةستئك جاثا ءبئر بةلةسكة شئققانداي اسةردة بولدئ. وزبةكستان مةن قازاقستان اراسئنداعئ شةكارا ماسةلةسئ دة وثتايلئ شةشئلدئ. قئرعئز رةسپؤبليكاسئ، تذرئكمةن مةملةكةتئمةن دة مةملةكةتتئك شةكارانئ ةشبئر داؤ-دامايسئز جذزةگة اسئرا الدئق. ءسويتئپ قازاقستان ءوزئ شةكتةسةتئن كورشئلةس بةس مةملةكةتپةن مةملةكةتتئك شةكارا ماسةلةسئن ءبئرجولاتا شةشتئ. ءتورت قذبئلامئز تذگةل سايلاندئ. وسئ اتالعان مةملةكةتتئك شةكارا ماسةلةلةرئنئث سئندارلئ شةشئمئ، ةلئمئزدئث ةكونوميكالئق تابئستارعا باستاؤئ ئسپةتتةس دةسةك تة بولادئ.
قئزئل يمپةريا ئدئراعاننان كةيئن، ةكونوميكاسئ قاؤقارسئز، قازئناسئ بوس قازاقستان مةملةكةتئ تاريحئندا تذثعئش رةت ءتول تةثگةسئن اينالئمعا ةنگئزئپ، ةكونوميكالئق دةربةستئككة قادام باستئ. ت م د-داعئ ةث ذزدئك ذلگئ دةپ تانئلعان ةكونوميكالئق رةفورمالار جذزةگة اسئرئلدئ. وسئلايشا، قازاقستان ةكونوميكالئق جانة الةؤمةتتئك جةدةل جاثارؤ جولئنا ءتذستئ. ةكونوميكالئق بةلسةندئلئك پةن الةؤمةتتئك جاعدايدئث جاقسارؤئ ةث الدئمةن قوعامداعئ تذراقتئلئق پةن كةلئسئمنئث، ةلدئث بةرةكة-بئرلئگئنئث كورئنئسئ بولئپ تابئلادئ. تاؤةلسئزدئكتئث باسئنان-اق، بةيبئت جولدئ تاثداعان قازاقستان الةمدةگئ قؤاتئ جاعئنان ءتورتئنشئ ورئندا تذرعان يادرولئق قارؤدان ءوز ةركئمةن باس تارتئپ، اسا ءئرئ سةمةي يادرولئق پوليگونئن جابؤ ارقئلئ الةم ةلدةرئ الدئنداعئ بةدةلئن تاعئ ءبئر كوتةردئ. قازاقستاننئث مذنداي قادامئ حالئقارالئق ماثئزدئ قادام بولئپ تابئلادئ. بذل شارا ارقئلئ رةسپؤبليكانئث قاؤئپسئزدئگئ مةن اؤماقتئق تذتاستئعئنا الةمدةگئ ةث ءئرئ دةرجاأالاردئث كةپئلدئگئن الؤعا قول جةتتئ. وسئلايشا، قازاقستان ءوزئنئث ذلان-بايتاق جةرئ، مةملةكةتتئك تؤئ، ءانذرانئ، ءتول تةثگةسئ - ةث باستئسئ مةملةكةتتئلئكتئ قذرايتئن قازاق حالقئ ارقئلئ تولئققاندئ، شئنايئ تاؤةلسئز مةملةكةتكة ءتان بارلئق باستئ نئشاندارعا ية بولئپ ذلگةردئ.
ةندئگئ باعئت قالاي بولماق؟! بذگئنگئدةي جولئ بولئپ تذرعان جاهاندانؤ زامانئندا تولئق ماعئناسئنداعئ ذلت بولئپ ساقتالئپ قالؤ ةث وزةكتئ ماسةلةنئث بئرئنة اينالئپ وتئرعانئ بةلگئلئ. تاؤةلسئزدئككة، ةگةمةندئككة جةتؤ جولئ قانشالئقتئ قيئن، اؤئر بولعاندا، سول تاؤةلسئزدئكتئ ساقتاپ قالؤ، نئعايتؤ ءئسئ قازاقستان ءذشئن دة ذلكةن سئن.
قئسقاسئ، الةمدة ءالئ دة وزدةرئنئث تولئققاندئ دةربةستئگئنة جةتة الماي، تاؤةلسئز ةل بولؤدئ اثساپ، ةگةمةندئك پةن ةركئندئكتئث اؤئلئن ارمان ةتئپ، سول كذننئث تؤاتئنئنان ذمئتتةنئپ ءومئر ءسذرئپ وتئرعان كوپتةگةن حالئقتار بار ءهام ولاردئث ايتارلئقتاي ةكةندئگئ بةلگئلئ. تاؤةلسئزدئكتئ ارمان ةتكةن سونداي ةلدةر بذگئنگئ كذنئ ءوز تئزگئنئ وزئندة، بوداندئقتئ وتكةن ءومئر دةپ تانايتئن قازاق ةلئنة دة قئزئعا قارايتئنئ كامئل. الايدا ذلتتئق مةملةكةت قذرؤ قانشالئقتئ قيئن بولسا، ونئ ماثگئلئك ةتؤ دة وثاي شارؤا ةمةس. ءالئ دة بولسا ءئس جذزئندةگئ ةكونوميكالئق، ساياسي تاؤةلسئزدئككة باستايتئن تةرةث ستراتةگيالئ قاعيداتتار ءجئتئ ورئندالسا يگئ. وسئ رةتتة مةملةكةت باسشئسئنئث قازاق ءتئلدئ بذقارالئق اقپارات قذرالدارئ باسشئلارئنا بةرگةن ءبئر سذحباتئنا، وندا ذلتتئق جاثعئرؤ مةن حالقئمئزدئث باسةكةگة قابئلةتتئلئك ماسةلةسئنة بارئنشا ءمان بةرؤئنة توقتالئپ وتكةندئ ءجون كوردئك.
سوندا ةلباسئ: «ءبئزدئث الدئمئزداعئ ذلكةن مئندةتتئث ءبئرئ - تاؤةلسئزدئكتئث تولئققاندئ شةجئرةسئن جازؤ. قازئر مةملةكةتتئث جاثا تاريحئنئث ينستيتؤتئ قذرئلئپ جاتئر. ول ينستيتؤت وسئ جئلدار ئشئندةگئ قوعامدئق پروسةستةردئ تةرةث وي ةلةگئنةن وتكئزؤ، ساياسي سارالاؤ، تاريحي تارازئلاؤ تذرعئسئنان كوپ جذمئس اتقارؤئ كةرةك. سونئمةن بئرگة ءبئز تاؤةلسئزدئكتئث كوركةم شةجئرةسئن دة جازؤعا ءتيئسپئز. بذل ئستة زيالئ قاؤئمنئث اتقاراتئن ءئسئ قئرؤار. سؤرةتكةردئث باستئ پارئزئ - ءوز ءداؤئرئنئث جئرئن جئرلاؤ، مذثئن مذثداؤ. قازئر بولئپ جاتقان وزگةرئستةردئ بارئنةن بذرئن قازئرگئ جازؤشئلار جازئپ قالدئرؤئ كةرةك. تاؤةلسئزدئك قولعا تيگةلئ بةرگئ ون جةتئ جئل زاماندئ، قوعامدئ، ؤاقئتتئ وي ةلةگئنةن وتكئزؤگة ابدةن-اق جةتئپ جاتئر»، - دةگةن ةدئ.
شئندئعئندا وتكةنئن بئلمةگةن ادام ذلتئنئث قادئرئن قالاي بئلةدئ. قازاق تاؤةلسئزدئك جولئندا قانداي قيلئ-قيلئ كةزةثدةردئ باسئنان كةشئردئ، بذگئنگئ كذنئنةن قالاي قول جةتكئزدئ؟ بذنئث بارلئعئ بولاشاق ذرپاقتئث جادئندا بولؤئ ءتيئس، سوندا بارئپ تاؤةلسئزدئكتئث تاعئلئمئ ارتا تذسةدئ.