ةلدةگئ وث وزگةرئستةردئث ءبارئ تاؤةلسئزدئكتةن باستاؤ الادئ- پروفةسسور م.سابئر
قازاقستاننئث الةمنئث الپاؤئت ةلدةرئمةن تةث يئق ءتذيئستئرئپ وتئرؤئ، الةمدئك جيئنعا ءتوراعا بولئپ، ورتاعا سانالئ وي تاستاؤئ، دذنيةجذزئلئك ساياساتقا ءوز كوزقاراسئن ءبئلدئرؤئ - ءسوز جوق، ذلكةن ماقتانئش. ةلباسئ ن.ا.نازاربايةأتئث ءساليقالئ ساياساتئنئث جةمئسئ. فيلولوگيا عئلئمدارئنئث دوكتورئ، باتئس قازاقستاندئق پروفةسسور مذرات سابئر ةلدةگئ وث وزگةرئستةردئث ءبارئ تاؤةلسئزدئكتةن باستاؤ الاتئنئن ايتا وتئرئپ، ءوز وي-تولعامئن بئلايشا بئلدئرةدئ.
- تاؤةلسئزدئك العانئمئزعا بيئل - 19 جئل. وسئ 19 جئل - قازاق ذلتئ تاريحئندا التئن ارئپپةن جازئلاتئن ذلئ بةلةس. ةتةك-جةثئمئزدئ جيناپ، ةگةمةن ةل بولئپ، الةمدئك ساحنالاردا ءذن قاتئپ، ءتورت قذبئلامئزدئ تذگةندةپ، بابالار اق بئلةكتئث كذشئمةن، اق نايزانئث ذشئمةن قورعاپ، بئزگة اماناتتاپ كةتكةن تاريحي مةكةنئمئزدة سالماقتانئپ، سارابدال ساياسات جذرگئزئپ وتئرمئز. تاؤةلسئزدئك وثاي كةلگةن جوق. وسئ بابالار ارمانداعان كذنگة ذزاق جئلدار، اؤئر كذرةستةر ارقئلئ جةتتئك. قازاق ةلئنئث بارلئق تاريحئن سوثعئ 20 جئلمةن ولشةؤگة بولمايدئ. قازاق ةلئ دة، قازاق ذلتئ دا ةؤرازيا كةثئستئگئندةگئ تامئرئن تةرةثنةن العان بايئرعئ جذرت».
عالئمنئث پايئمداؤئنشا، تاؤةلسئزدئككة جةتؤئمئزدة بئزگة ءبئرئنشئ تئرةك بولعان - مةملةكةتشئلدئك، ةلدئك سانا. بذل قاسيةتتئ سانا ءبئزدئث تاريحي جادئمئزدا كونة تذركئ زامانئنان قالعان. كذلتةگئن ةسكةرتكئشئندة «تومةندة قارا جةر جارالعاندا، ةكةؤئنئث اراسئندا ادام بالاسئ جارالعان. ادام بالاسئ ذستئنة اتا-تةگئم بؤمئن قاعان، ئستةمئ قاعان وتئرعان. وتئرئپ، تذركئ حالقئنئث ةل-جذرتئن قالئپتاستئرعان، يةلئك ةتكةن»، - دةپ جازئلعان كيةلئ سوزدةر قاشاندا جادئمئزدا. وسئ مةملةكةتشئلدئك، ةلدئك سانا ورتا عاسئرلاردا قازاق حاندئعئ تذسئندا كورئندئ. ورتا عاسئرلاردا ءبئرتذتاس تذركئ ادةبي تئلئنةن وزئنة ءتان قئپشاقتئق بةلگئسئن الئپ دارالانا باستاعان قازاق ءتئلئ قازاق ذلتئنئث نةگئزئن قذراعان تايپالاردئ ءبئر ورتالئققا ذيئستئردئ. التئن وردا سياقتئ الئپ مةملةكةتتئث ئدئراؤئ قازاق حاندئعئن دذنيةگة اكةلدئ. بذل زاثدئ قذبئلئس، ويتكةنئ التئن وردا جذرتئنئث 90 پايئزئ قئپشاقتار بولاتئن. تاريحشئ ماحمؤد حايدار دؤلاتيدئث «تاريحي راشيدي» ةثبةگئندة قازاق حاندئعئ 1465-1466 جئلدارئ قالئپتاستئ دةپ كورسةتئلگةن. كةيئنگئ زاماندارداعئ «قاسئم حاننئث قاسقا جولئ»، «ةسئم حاننئث ةسكئ جولئ»، تاؤكة حاننئث «جةتئ جارعئسئ» قازاق ةلئنئث قذقئقتئق مةملةكةت ةكةنئن كورسةتةدئ.
وتانشئلدئق، وتان قورعاؤ ذعئمئ - تاؤةلسئزدئگئمئزدئث باستئ تئرةگئ. ХVІІ عاسئردئث ةكئنشئ جارتئسئ مةن ХVІІІ عاسئردئث ءبئرئنشئ جارتئسئنا دةيئن سوزئلعان جوثعار شاپقئنشئلئعئ تذسئندا دا، ХХ عاسئرداعئ ذلئ وتان سوعئسئ جئلدارئندا دا ايقئن كورئندئ. اسئرةسة، ءذش ءجذزدئث باسئن قذراپ، ةلدئگئمئزدئ تؤ ةتئپ، ذلان-بايتاق اتامةكةندئ قورعاپ قالعان ابئلاي حاننئث رولئ زور.
ماعجانشا ايتساق:
الئستان ورئس، قئتاي - اؤئر سالماق،
جاقئننان تئنشئتپايدئ قالئث قالماق.
ارتئثدا - ور، الدئثدا - كور، جان-جاعئ جاؤ
داعدارعان الاش ةندئ قايدا بارماق؟
سول كةزدة ةلگة قورعان بولعان ابئلاي،
كوپ جاؤدئث ءبئرئن شاؤئپ، ءبئرئن ارباپ.
كةلةسئ ءبئر قاسيةت - رؤح تاؤةلسئزدئگئ. قازاقتا «باس كةسپةك بولسا دا، ءتئل كةسپةك جوق»،- دةگةن جازئلماعان زاثدئلئق بار. بذل - دالا دةموكراتياسئنئث جةتئستئگئ. قانداي دا ءبئر جاؤئز حاننئث، وزبئر بيلةؤشئنئث الدئندا قازاق بالاسئ ايتاشاعئن ايتئپ قالاتئن. ءبئزدئث جذرتئمئز تاريحتئث بةلگئلئ تذستارئندا ساياسي-الةؤمةتتئك تذرعئدا تاؤةلدئ بولسا دا، رؤحاني تاؤةلسئز بولعان. قازاق زيالئلارئ 1938- جئلئ قويداي كوگةندةلئپ، تذرمةگة جابئلئپ، اتئلئپ جاتسا دا، ذلت مذددةسئ ءذشئن ايتارئن ايتئپ، جازارئن جازئپ، رؤح تذراقتئلئعئن، اسئل ادام اينئماستئعئن كورسةتة ءبئلدئ.
تاؤةلسئزدئكتئث تاعئ ءبئر تذعئرئ - بوستاندئققا ذمتئلؤ، قذلدئققا كونبةؤ. بذل، اسئرةسة، 1783-1797 جئلدارداعئ سئرئم باتئر باستاعان، ХІХ عاسئردئث ءبئرئنشئ جارتئسئندا كةنةسارئ مةن ماحامبةت، يساتاي باستاعان كوتةرئلئستةردة ايقئن كورئنئس تاپتئ.
ةدئلدئ كورئپ ةمسةگةن،
جايئقتئ كورئپ جةمسةگةن
تاؤداعئ تارلان شذبار ءبئز ةدئك.
يساتايدئث بارئندا
قارا قازاق، سارئ بالا
قامئ ءذشئن قئلئش سةرمةدئك، - دةپ ماحامبةت اقئن ذلئ ارمانئن ايتئپ كةتكةن.
تاؤةلسئزدئگئمئزدئث كةلةسئ ءبئر تذعئرئ - بابالار اماناتتاپ كةتكةن، بةس فرانسيا سياتئن كةث بايتاق تةرريتوريامئز. «جةر مةملةكةتتئث نةگئزئ»، - دةپ عذنداردئث كوسةمئ مودة قاعان ءدال ايتقان. ئقئلئم زاماننان وسئ كذنگة دةيئنگئ بولئپ جاتقان سوعئستار - ءبارئ جةر ءذشئن. ХХ عاسئر باسئ قازاق جذرتشئلئعئ ءذشئن كذردةلئ دة ماثئزدئ كةزةث بولدئ. 1920- جئلئ الاش ارئستارئ ءاليحان بوكةيحانوأ پةن ءالئمحان ةرمةكوأ أ.لةنيننئث الدئندا ةكئ ساعات وتئرئپ، قازاق جةرئنئث وسئ كذنگئ شةكاراسئن بةلگئلةپ، بذل دالانئث بايئرعئ قازاق مةكةنئ ةكةنئن دالةلدةپ شئقتئ. اسئرةسة، كاسپي تةثئزئنئث ءبئر شةتئنئث قازاققا تيةسئلئ ةكةنئن، قازئرگئ اقمولا وبلئسئ ايماعئ دا قازاقتئكئ ةكةنئ دالةلدةپ، أ.ي.لةنينمةن ءسوز تالاستئرئپ، ءوز پئكئرئن قورعاپ قالعان جيئرما توعئزداعئ جاس جئگئت ءالئمحان ةرمةكوأكة بذگئنگئ ذرپاق قارئزدار.
تاؤةلسئزدئكتئث ذلئ تئرةگئ - مةملةكةتتئك ءتئل. التئن كذننةن باعاسئز ءبئر بةلگئ بوپ قالعان، نذرلئ جذلدئز بابا ءتئلئ - ذلتئمئزدئث باستئ كةپئلئ. مةملةكةتتئك ءتئل عئلئم ءتئلئ، ءبئلئم بةرؤ ءتئلئ، ساياسات ءتئلئ، ةكونوميكا ءتئلئ بولئپ قازاقستاندئقتاردئ بئرئكتئرؤدئث باستئ فاكتورئ رةتئندة ءوسئپ-وركةندةؤدئث داثعئل جولئنا ءتذستئ.
ال 1986- جئلعئ جاستاردئ الاثعا الئپ شئققان جةلتوقسان وقيعاسئ شئن مانئندة ذلتتئق قوزعالئس، سانانئ جاثعئرتقان سةرپئلئس، تاؤةلسئزدئككة ذمتئلعان ذران بولدئ. جوعارئداعئلاردئث بذرئنعئشا باسقارا المايتئنئن، تومةندةگئلةردئث بذرئنعئشا ءومئر سذرگئسئ كةلمةيتئنئن كورسةتتئ.
بيئلعئ جئل كذللئ الةم كوز تئككةن استانا سامميتئنئث ءساتتئ وتؤئمةن ةرةكشةلةندئ. بذل الةمدئك جيئن تاؤةلسئز قازاقستاننئث بةدةلئ وسة تذسكةنئن، بولاشاعئ بذدان دا جارقئن ةكةندئگئن كورسةتتئ.
ةلباسئ وز اتئنداعئ نازاربايةأ ؤنيأةرسيتةتئندة سويلةگةن سوزئندة ينتةللةكتؤالدئق ذلت تؤرالئ ايتا كةلئپ، بذگئنگئ زامان بئلئكتئ دة ءبئلئمدئ جاستاردئث زامانئ ةكةنئن، اباي ايتقانداي ادام بالاسئ ءبئر-بئرئنةن ءبئلئم، اقئل، ونةر، مئنةز ارقئلئ عانا وزاتئنئن اتاپ ءوتتئ.
«ХХ عاسئردا م.قاشقاري «تذركئلةر كوركةمدئك، سذيكئمدئلئك، جارقئن جذزدئلئك، ادةپتئلئك، جذرةكتئلئك، ذلكةندةردئ، قاريالاردئ قذرمةتتةؤ، سوزئندة تذرؤ، مارتتئك، كئشئكتئك، تاعئ سونداي سانسئز كوپ ماقتاؤلئ قاسيةتكة ية»، - دةپ جازعان ةدئ. بابالار قانئمةن تال بويئنا دارئعان وسئناؤ ادةمئ قاسيةتتةرئمةن ذلگئ بولار تاؤةلسئز ةلدئث ذرپاقتارئ زاماناؤي ءبئلئمدئ دة، جةتئ جذرتتئث ءتئلئن دة مةثگةرئپ، تاؤةلسئزدئكتئث تؤئن اسقاقتاتاتئنئنا ةلباسئ دا، قازاقتئث قالئث جذرتئ دا كامئل سةنةدئ»، - دةپ ءتذيدئ ويئن عالئم.