بذيئرماي كةتكةن لةنيندئك سئيلئق
تومةندةگئ اثگئمة سوثعئسئنا قاتئستئ. جاقئندا جذماباي اعانئث جةسئرئ، ارتئندا قالعان مذراسئن قئزعئشتاي قورعاپ وتئرعان سةكسةن ءذش جاستاعئ رايسا كذلشيمانوأا اپايمةن سذحباتتاسؤدئث ءساتئ تذسكةن ةدئ.
قياناتتئث قذربانئ
جةلتوقساننئث 28-ئ كذنئ دذنية-ءجذزئ كينونئث العاش شئققانئنا 115 جئل تولؤئن اتاپ وتةدئ. 1895-جئلدئث ءدال وسئ كذنئ پاريجدة الةم بويئنشا تذثعئش رةت قئسقامةتراجدئ فيلم كورسةتئلگةن. ال رةسةيدة كينو 1917- جئلعئ قازان توثكةرئسئنةن كةيئن عانا پايدا بولسا، قازاقتئث ذلتتئق كينوسئ 1937- جئلئ تذسئرئلگةن «امانگةلدئ» فيلمئنةن باستالادئ. كينو تاريحئن ةسكة الئپ وتئرعان سةبةبئمئز، 1967- جئلئ قازان توثكةرئسئنئث 50 جئلدئعئنا بايلانئستئ ماسكةؤدئث ةث بئلگئر دةگةن كينوزةرتتةؤشئلةرئ جارتئ عاسئر ئشئندة كةثةس وداعئ بويئنشا تذسئرئلگةن مئثداعان كةثةستئك فيلمدةر ئشئنةن ةث تاثداؤلئ ءجذز فيلمدئ ئرئكتةپ الادئ. بذل تاثداؤلئ جذزدئككة ءبئر عانا قازاق فيلمئ ئلئگةدئ. ول - جذماباي تاشةنوأتئث سسةناريئ بويئنشا 1963- جئلئ ا.كارپوأ تذسئرگةن «انا تؤرالئ اثئز» كوركةم فيلمئ ةدئ.
- جئلدا 9 مامئر قارساثئندا وسئ فيلمدئ تةلةديداردان كورسةتئپ جاتادئ. سذراپئل سوعئس كةزئندةگئ كولحوزدئث ءومئرئ جايئنداعئ كينو عوي، - دةگةن رايسا اپا قولئما قالئث كئتاپتئ ذستاتتئ. «التئن قور. سوأةت كينوسئنئث 100 فيلمئ» دةگةن 1967- جئلئ ماسكةؤدئث «يسكؤسستأو» باسپاسئنان شئققان كئتاپ ةكةن. كئتاپقا قازاق كينوسئنا اتاق پةن داثق اپةرگةن «انا تؤرالئ اثئز» فيلمئ عانا ةنئپتئ. بذل فيلم الةمنئث 37 ةلئن ارالاپ شئققان ةكةن. 1964- جئلئ كارلوأئ أارئداعئ حالئقارالئق كينوفةستيأالدا قذرمةتتئ ديپلومعا ية بولئپتئ. ال باستئ رولدئ سومداؤشئ ءامينا ءومئرزاقوأا سول جئلدارئ بذكئلوداقتئق كينوفةستيأالدا انا بةينةسئن شةبةر شئعارعانئ ءذشئن ارناؤلئ ديپلوممةن ماراپاتتالئپتئ.
رايسا اپا 1964- جئلئ 24- قاثتار كذنئ شئققان «يزأةستيا» گازةتئنئث سارعايعان قيئندئسئن قولئما ذستاتتئ. 46 جئل بذرئن شئققان گازةت بةتئندة ادةبيةت پةن ونةر سالاسئ بويئنشا 1965- جئلعئ لةنيندئك سئيلئققا ذسئنئلعان شئعارمالاردئث ءتئزئمئ جاريالانئپتئ. ولاردئث ئشئندة جوعارئداعئ فيلم سسةناريئن جازعان جذماباي تاشةنوأ، رةجيسسةر ا.كارپوأ، باستئ رولدئ سومداؤشئ ءامينا ءومئرزاقوأا بار. كينونئ لةنيندئك سئيلئققا ذسئنؤشئ مةكةمة مةن ذجئم رةتئندة سول كةزدةگئ كينةماتوگرافيا جونئندةگئ مةملةكةتتئك كوميتةت، قازاقستان جازؤشئلار وداعئ، م.اؤةزوأ اتئنداعئ ادةبيةت جانة ونةر ينستيتؤتئ، قئزدار پةداگوگيكا ينستيتؤتئ، ءبئرئنشئ مامئر اتئنداعئ الماتئ تئگئن فابريكاسئ كورسةتئلئپتئ.
- وكئنئشكة قاراي، جذماباي اعاث ذكئمةت سئيلئعئن الا المادئ. قازاقتئث ءئشتارلئعئ، كورةالماؤشئلئعئ قالعان با؟ وداقتاعئ ةث جوعارعئ سئيلئقتئ جذمةكةثة بةرةتئن بولئپ، شةشئم شئعارؤعا بار بولعانئ بئرةر كذن قالعاندا، ماسكةؤگة الماتئدان 17 ادامنئث قولئ قويئلعان ارئز-شاعئم بارئپتئ. تةكسةرئپ، اق-قاراسئن انئقتاؤعا ذلگةرة المايتئن بولعان سوث، اتاقتئ امالسئز باسقا فيلمگة بةرگةن. ءسويتئپ، دذنيةءجذزئ مويئنداعان تؤئندئ ارئزقويلاردئث كةسئرئنةن لةنيندئك سئيلئققا ئلئگة المادئ. بذل جاعداي جذمةكةثة قاتتئ باتقانئ سونشالئق، ينفاركت الئپ، اؤرؤحاناعا ءتذستئ، التئ اي اؤئردئ. وسئ كارتينا كةيئن قازاق س س ر مةملةكةتتئك سئيلئعئنا ذسئنئلئپ، كينودا انا رولئن سومداعانئ ءذشئن ءامينا ءومئرزاقوأاعا مةملةكةتتئك سئيلئق بةرئلدئ. ال سسةناريي اأتورئ جذمةكةثنئث اتئ تاعئ سئزئلئپ قالئپ، قيانات بولدئ عوي، - دةگةن رايسا اپا تةرةث كذرسئنئپ سالدئ.
تةمئردةن جاسالعان قالامدار رايسا اپا جذماباي اعانئث تالاي تؤئندئلاردئ دذنيةگة اكةلگةن قالامساپتارئن كوزئنئث قاراشئعئنداي ساقتاپ وتئر ةكةن. بئرنةشة قالام اكةپ كورسةتتئ. كئلةث تةمئردةن جاسالعان ذزئنشا قالامدار. - جذمةكةثة قالام شئداس بةرمةيتئن. قاعازعا قاتتئ باتئرئپ جازؤدئ ادةت قئلعاندئقتان، سئنئپ قالا بةرةتئن. سودان زاؤئتقا ارنايئ تاپسئرئس بةرئپ، تةمئر قالامدار جاساتتئ. بئردة جذمةكةثنئث وسئ تةمئر قالامدارمةن جازا-جازا ساؤساقتارئ قاجالعانئن كورگةن عابيت مذسئرةپوأتئث جانئ اشئپ: - جذماباي-اؤ، مةن ساعان جاپونيادان اأتوقالام اكةپ بةرةيئن، - دةپ، مئنا اأتوقالامدئ جاپون ةلئنة بارعاندا ارنايئ اكةپ بةرگةن. ول كةزدة مذنداي اأتوقالامنئث جوق كةزئ.
جذمةكةث - قاراقالپاقستاننئث، نوكئستئث تؤماسئ. اتا-بابالارئ قازئرگئ اقتوبة وبلئسئن جايلاعان. اكةسئنةن ون جاسئندا جةتئم قالعان، كئندئكتةن جالعئز بالا. مةكتةپتئ قاراقالپاقشا، سوسئن ورئسشا وقئعان. 14 جاسئندا لةرمونتوأتئث ولةثدةرئن اؤدارعان. 1943- جئلئ جاسئ 18-گة تولماسا دا ءوزئ ارئز بةرئپ، مايدانعا اتتانادئ. اؤئر جاراقاتتانئپ، كةؤدةسئن وردةن-مةدالعا تولتئرئپ، ةلگة امان-ةسةن قايتتئ. 1946- جئلئ باس قوستئق. جذمةكةث گازةت-جؤرنالداردا باسشئلئق قئزمةتتة ئستةدئ. اسكةري تاقئرئپتا بئرنةشة پوأةست جازدئ. درامالئق شئعارمالاردئ دذنيةگة كةلتئردئ. لةنين مةن ماركستئث تومدارئن قاراقالپاق تئلئنة اؤداردئ. ول كئسئ قاراقالپاق، وزبةك، ورئس، قازاق تئلئندة بئردةي جازئپ-سئزاتئن.
جاعدايئمئز جامان بولعان جوق. «أولگا» اأتوماشينامئز بولدئ. الماتئعا بارئپ، جازؤشئلارمةن ارالاسئپ تذردئ. «سةندةي ءتورت تئلدة تازا سويلةپ، تازا جازا الاتئن ادام قازاقستانعا كةرةك» دةپ، ءسابيت مذقانوأ پةن عابيت مذسئرةپوأ باستاپ، دوستارئ عافؤ، ساعي، ءئزتايلار قوستاپ، الماتئعا 1962- جئلئ كوشئرئپ اكةلدئ. شالئم مئقتئ اؤدارماشئ ةدئ. ا.فادةيةأتئث «جاس گأاردياسئن» ءتول تئلئمئزگة اؤدارعان. قادئر مئرزاليةأ، يرانبةك ورازبايةأ، مارفؤعا ايتحوجينا - بارلئعئنئث كئتاپتارئن ورئس تئلئنة جولما-جول اؤدارئپ بةرگةن دة جذمةكةث. بئردة ذيگة «ابايدئث 150 جئلدئعئنا بايلانئستئ جولما-جول اؤدارمامئز كوميسسيادان ءذش رةت وتپةي قالدئ. گةرولد بةلگةر: «جولما-جول اؤدارمانئ تاشةنوأ قانا جاساي الادئ» دةگةن سوث سئزگة قينالئپ كةلدئك» دةپ، جازؤشئلار وداعئنئث جاؤاپتئ حاتشئسئ كةلدئ. جذمةكةث ول كةزدة اؤرؤ. وتئرئپ-تذرؤئ مذث. قاتتئ قينالئپ وتئرسا دا، «جارايدئ» دةدئ. كورپةنئث ذستئنة شابادان قويئپ بةردئك. ءوزئ ماشئثكة باسئپ، ءبئر كذندة اؤدارئپ بةردئ. اباي اتامئزدئث ولةثدةرئن ورئسشاعا اؤدارؤ جولئندا ةث ءتذپنذسقاعا جاقئن سوزبة-ءسوز اؤدارما وسئ جذمةكةثدئكئ بولئپ، كوميسسيادان ءساتتئ ءوتئپتئ. وكئنئشتئسئ، سوزبة-ءسوز اؤدارعان دةگةن جةردة مذنئث فاميلياسئ تذرؤ كةرةك قوي، ونئث ورنئنا باسقا ءبئر ورئستئث اتئن قوسئپ جئبةرئپتئ.
... مةن دة، ول دا جةتئم وسكةنبئز. جةتئ بالامئز بولدئ، سودان قالعانئ - ةكئ بالا مةن ةكئ قئز. جذمةكةث 1994- جئلئ اؤئرئپ قايتئس بولدئ. قاراقالپاقستاندا ول كئسئنئث اتئنا كوشة مةن مةكتةپ اتئ بةرئلگةن. ءبئراق ول جةر باؤئرلاس ةل بولعانمةن قازئر باسقا مةملةكةت قوي. قازاقستاندا ةرئمنئث اتئندا نة كوشة، نة مةكتةپ اتئ جوق. «سئرئم باتئر» رومانئ مةن عابيت مذسئرةپوأپةن بئرئگئپ جازعان «ءاليا» كينوسسةناريئنئث قولجازباسئن كئتاپ ةتئپ شئعارا الماي وتئرمئن، - دةيدئ كةيؤانا. جذماباي اعا سؤرةتكة تذسؤگة تئم ةنجار بولئپتئ. ةكئ بايلئعئم بار - بالالارئم مةن كئتاپتارئم دةيدئ ةكةن. شئلئم تارتپاپتئ، اراق ئشپةپتئ. قولئ بوستا وزئمةن- ءوزئ شاحمات وينايدئ ةكةن. ول كئسئ قئزمةتتة دة، جولداستئق قارئم-قاتئناستا دا ذدايئ ءبئر قالپئنان اينئمايتئن كةثپةيئلدئ، جومارت جاندئ، بايسالدئ كئسئ بولئپتئ. سارعايعان گازةت قيئندئلارئ وسئلاي دةيدئ. ءابدئلدا تاجئبايةأ، قالتاي مذحامةتجانوأ، بذگئندة كوزئ ءتئرئ ءابئلماجئن جذمابايةأ سئندئ ءار جئلدارئ ةستةلئك ايتؤشئلار جذماباي اعانئث جئبةك مئنةزئن، كئرشئكسئز تازالئعئن، ادالدئعئن، قيئن كةزدةرئ جاساعان جاقسئلئعئن ةرةكشة العئس سةزئممةن ةسكة الئپ وتئرئپتئ. - جذمةكةث كئتاپقذمار بولدئ، جولداستارئن ول كئسئنئث سيرةك كةزدةسةتئن، جاقسئ كئتاپتاردئ تابا قوياتئندئعئ تاثعالدئراتئن، - دةگةن رايسا اپاي بئزگة ءوزئنئث جاتئن بولمةسئندةگئ جازؤشئنئث كئتاپحاناسئن كورسةتتئ.
اعانئث ءومئر بويئ جيناعان كئتاپتارئ بؤما-بؤما بولئپ، توبةگة دةيئن تئرةلئپ تذر. بالكوندا دا - سئقاسقان كئتاپتار. قازاقشا كئتاپتاردئ بئلاي قويعاندا، ورئس جانة باتئس-شئعئس ادةبيةتئنئث كوبئمئزدئث ءتئپتئ تذسئمئزگة دة ةنبةگةن كئتاپتارئ. - وسئ كئتاپتارعا قاراپ جاتامئن. توسةگئم دة وسئندا سالؤلئ. كةلئنئم «بذل كئتاپتاردئث كوزئن قذرتامئن، دةنساؤلئققا زيان» دةيدئ. وقيتئن ادام جوق. ءبئرازئ وتئنعا تامئزئق بولئپ كةتتئ. جذمةكةثنئث كئتاپتارئن قابئلداپ الاتئن كئتاپحانا نة مةكةمة بولسا، ءبارئن بةرةر ةدئم. ايتپةسة بوسقا قذريتئن ءتذرئ بار، كوزئم كةتسة، بالالاردئث لاقتئرئپ تاستايتئنئن بئلةمئن، - دةيدئ شاراسئز كةيؤانا. پروزا، دراماتؤرگيا، كينو سالاسئندا تالاي تؤئندئلاردئ دذنيةگة اكةلگةن جذماباي اعانئث «قالادان كةلگةن قئلجاقباس»، «ستؤدةنتتةر»، «كوشةدة جذرگةن پاقئردئ، اكئم بول دةپ شاقئردئ»، «قذرداستار»، «ءذش كةمپئر، ءبئر شال»، «اؤئلدان كةلگةن جيةندةر» اتتئ درامالئق تؤئندئلارئ قازئر دة ساحناعا سذرانئپ تذرعان شئعارمالار دةسةك، قاتةلةسپةيمئز. ال مارقذمنئث ارتئندا قالعان مذرالارئن كئتاپ ةتئپ باستئرؤ - تئرئلةردئث، ونئث ئشئندة باسپاگةرلةردئث مئندةتئ. ال ذيئندة قاتتاؤلئ تذرعان كئتاپتارئن قابئلدايتئن مةكةمةلةر تابئلئپ جاتسا، ودان ولار ذتپاسا، ذتئلمايتئنئ ايداي اقيقات. تةك وسئنئث ءبارئنئث قادئرئنة جةتةر قازاقتئث ةستئ ذل-قئزدارئ تابئلسئن دةثئز...
تورةعالي تاشةنوأ
(«ايقئن» گازةتئ، 9 - جةلتوقسان. 2010 - جئل)