ورالمان كوشئ: كذدئك پةن ءذمئت
تاؤةلسئزدئك العاننان بةرگئ كةزةثدة ةلئمئزدة ذشان-تةثئز يگئ ئستةر جذزةگة استئ. سولاردئث ءبئرئ - الةمنئث ءار تذكپئرئندة شاشئراپ جذرگةن قازاقتاردئ اتامةكةنگة جيناعانئمئز. ذلتئ قازاق ازاماتقا قايدا جذرسة دة، قاي ةلدة تذرسا دا بذگئن قازاقستاننئث ةسئگئ ءارقاشان ايقارا اشئق. مذنداي قامقورلئق، ةث الدئمةن، قازاقستاننئث تذثعئش پرةزيدةنتئ نذرسذلتان نازاربايةأتئث اعايئندارعا دةگةن شئنايئ جاناشئرلئعئنئث ناتيجةسئ. وسئعان وراي، ةلئمئزگة ءبئر ميلليونعا جؤئق قانداستارئمئز قايتئپ ورالدئ. قازئر ولار قازاقستان حالقئمةن جاقسئلئقتارعا بئرگة قؤانئپ، قيئندئقتار كةزدةسسة، ونئ دا قاتار كوتةرئپ، تاتؤ-ءتاتتئ ءومئر سذرؤدة. ةندئ الدا تذرعان ذلكةن مئندةت - ورالمانداردئث وسئ كوشئن ورتا جولدان توقئراتئپ الماي، جالعاستئرا بةرؤ. كوشئ-قونعا تئكةلةي قاتئسئ بولماسا دا دذنيةءجذزئ قازاقتارئ قاؤئمداستئعئ بذل يگئ شارؤدان ةشقاشان شةت قالمايدئ. بذل رةتتة، قاؤئمداستئق ءتوراعاسئ ةلباسئ ةكةندئگئ بئزگة ارقاشان دا ايرئقشا مئندةت جذكتةيدئ. ونئث ذستئنة، شةتةلدةگئ اعايئندار تاريحي وتانئنا قونئس اؤدارؤ جونئندةگئ ذسئنئس-وتئنئشتةرئن دة قازاقستاننئث ءتيئستئ ورئندارئنا قاؤئمداستئق ارقئلئ جةتكئزؤگة تئرئسادئ.
وسئعان وراي، سوثعئ ؤاقئتتا ةتنيكالئق قازاقتاردئث كوشئ ءبئرشاما سايابئرسئپ، ازايا باستاعانئن الاثداؤشئلئقپةن اتاپ ايتقئمئز كةلةدئ. بذل جونئندة قاؤئمداستئق ءتوراعاسئنئث ءبئرئنشئ ورئنباسارئ تالعات ماماشةأ «ورالمان كوشئ نةگة ازايدئ؟» دةگةن تاقئرئپپةن جوعارئ ورئندارعا ارنايئ ذسئنئس-حات تا جازدئ.
دةمةك، ورالماندار كوشئنئث قول جةتكئزگةن جاقسئ تابئستارئمةن قاتار جةدةل تذردة شةشئلؤئ قاجةت كذردةلئ ماسةلةلةرئ دة بار. بذل رةتتة، وسئ جذمئسپةن تئكةلةي اينالئساتئن كوشئ-قون قوميتةتئنئث ئشكئ ئستةر مينيسترلئگئنئث قذرامئنا قوسئلؤئ ذلكةن جاثالئق بولدئ. ال مذنئث ءوزئ كوشئ-قون ماسةلةسئنة قالاي ئقپال ةتةدئ؟! بذل جونئندة قازئر ةكئ ءتذرلئ پئكئر بار.
كةيبئرةؤلةردئث ايتؤئنشا، ئشكئ ئستةر مينيسترلئگئنئث قئزمةتكةرلةرئ شةتةلدةن كةلةتئن ةتنيكالئق قازاقتاردئث جاعدايئن جةتة بئلمةيدئ؛ ءتئپتئ، ولارمةن قازاق تئلئندة دذرئستاپ سويلةسة الاتئندارئ دا شامالئ؛ مذنداي جاعداي كوشئ-قون پوليسياسئنئث جذمئسئنان بذرئن دا بايقالئپ جذرگةن؛ ةندئ كوشئ-قون تذگةلدةي سولاردئث قولئنا وتكةن سوث الئستاعئ اعايئنداردئث اتاجذرتقا ورالؤئ مذلدةم توقتاؤئ مذمكئن.
ال ةكئنشئ بئرةؤلةر كوشئ-قوننئث تذگةلدةي ئشكئ ئستةر مينيسترلئگئنئث قذزئرئنا ءوتؤئن وتة دذرئس دةپ باعالايدئ.
وسئ ةكئ پئكئردئث قايسئسئ دذرئس؟ جاسئرؤعا بولمايدئ، ءبئرئنشئ پئكئردئث دة جانئ بار. ءبئراق ءبئز ةكئنشئ پئكئردئ كوبئرةك قوستايمئز. ويتكةنئ، ئشكئ ئستةر مينيسترلئگئ - ةلئمئزدةگئ ةث مئقتئ، ئقپالئ مةن كذش-قؤاتئ بارئنشا مول، جذمئسئ ناقتئ ءبئر جذيةگة تذسكةن ذلكةن قذرئلئمداردئث ءبئرئ. سوعان وراي، كوشئ-قون جذمئستارئنئث وسئنداي كذشتئ مينيسترلئك ارقئلئ ءبئر ورتالئقتان باسقارئلئپ، ناقتئ جذيةگة تذسكةن قاتاث ءتارتئپ-ةرةجةلةرمةن جذرگئزئلؤئ وتة ورئندئ.
مذنداي پئكئردئ ءبئز ئشكئ ئستةر مينيسترلئگئمةن، اسئرةسة، ونئث قذرامئنداعئ كوشئ-قون پوليسياسئ باس باسقارماسئمةن ذزاق جئلداردان بةرئ تئعئز بايلانئستا بولعان تاجئريبةمئزگة سذيةنئپ ايتئپ وتئرمئز. ياعني، شةتةلدئك قازاقتاردئث اتاجذرتقا قونئس اؤدارؤئنئث كوپ ماسةلةسئ بذرئننان دا وسئ مينيسترلئكتئث ارالاسؤئمةن جذزةگة اسئپ كةلگةن ةدئ. ونئث ذستئنة، كوشئ-قون كوميتةتئ مةن ونئث قالالئق، وبلئستئق دةپارتامةنتتةرئندةگئ قئزمةتكةرلةردئث كوپشئلئگئ ئشكئ ئستةر مينيسترلئگئنة اؤئسئپ، بذرئنعئ جذمئستارئن ودان ءارئ جالعاستئرؤدا.
دةمةك، كوشئ-قون كوميتةتئنئث ئشكئ ئستةر مينيسترلئگئنة قوسئلؤئنئث ناتيجةسئندة ورالمانداردئث اتامةكةنگة كةلؤئ بذرئنعئدان دا كوبةية تذسةدئ دةپ ذمئتتةنةمئز.
وسئعان وراي، ورالماندار كوشئنة كةدةرگئ بولئپ وتئرعان بئرنةشة ماسةلةلةردئ ناقتئ ايتا كةتةيئك. ولار - ورالمانداردئ تذراقتئ تئركةؤگة تذرعئزؤ، ازاماتتئق الؤعا قاجةتتئ قذجاتتارئن قابئلداؤ. ورالمانداردئث جاثا ورتاعا تةزئرةك بةيئمدةلئپ، جذمئس تاؤئپ، كذندةرئن كورئپ كةتؤئ ءذشئن مذنئث ءبارئن ءبئر جذيةگة ءتذسئرؤ وتة قاجات.
سونئمةن بئرگة بذل سالادا ءالئ كذنگة جةتكئلئكتئ ايتئلماي جذرگةن جانة ءبئر ماسةلة بار. ول - ورالمانداردئ كأوتانئث كةزةگئنة قوسئپ، جاردةماقئ بةرؤدةگئ جةمقورلئق. ةندئ وسئ ماسةلةنئ جان-جاقتئ تذسئندئرةيئك.
شةتةل قازاقتارئن اتاجذرتقا كوشئرئپ اكةلگةن العاشقئ جئلدارئ ولارعا كورسةتئلةتئن ةث باستئ كومةك - ارنايئ قارجئ ءبولئپ، ءذي ساتئپ اپةرؤ بولدئ. ءبئراق كةيئن جئلجئمايتئن مذلئكتئث كذرت قئمباتتاؤئنا بايلانئستئ كوشئ-قونعا بولئنگةن قارجئ باسپانا ساتئپ الؤعا جةتپةؤگة اينالدئ. وسئعان وراي، ورالمانعا باسپانانئث ورنئنا قولما-قول اقشالاي جاردةماقئ بةرؤ جونئندة شةشئم قابئلداندئ. بذعان بولئنةتئن قارجئنئث كولةمئ دة از ةمةس - وتباسئندا 7-8 مذشةسئ بار ءبئر ورالمان ورتا ةسةپپةن 1،5 ميلليون تةثگةدةي اقشانئ بئردةن ساناپ الادئ. سوثعئ جئلدارئ كأوتاعا كئرةتئن ورالمان وتباسئلارئنئث سانئ 15-20 مئثعا دةيئن جةتكةنئن ةسكة الساق، بذل ماقساتقا قانشاما ميلليارد قارجئ بولئنگةنئن بولجاؤعا بولادئ. ءبئراق ذكئمةت ورالماندارعا ارناپ مول قارجئ ءبولؤدئ شةشكةنئمةن ول قارجئنئث جذمسالؤئن قاتاث قاداعالاپ وتئرؤدئث ناقتئ تةتئگئن جاسامادئ. ياعني، قارجئ بةرؤدئ كوشئ-قون كوميتةتئنئث وبلئستئق، قالالئق دةپارتامةنتتةرئ، دالئرةك ايتقاندا، ولاردئث جانئنداعئ كأوتا جونئندةگئ كوميسسيا شةشةتئن بولدئ. قئزمةت بابئنا بايلانئستئ ءبئز مذنداي كوميسسيانئث نة ةكةنئن وتة جاقسئ بئلةمئز. بذل كوميسسيا بئردة-ءبئر ورالماندئ جذزبة-ءجذز كورمةيدئ، تةك شةتةلدئك قذجاتتارمةن، دالئرةك ايتقاندا، ول قذجاتتاردئث كوشئرمةسئمةن عانا جذمئس ئستةيدئ. جانة ول كوشئرمةنئث شئن نة جالعاندئعئن ةشكئم دة انئق ايتا المايدئ؛ ةث اياعئ، وعان ءمور باسقان نوتاريؤستئث ءوزئ دة ونئث وتئرئك نة راستئعئن ةمةس، تةك اؤدارمانئث دذرئس-بذرئستئعئن عانا كؤالاندئرادئ. ةث «عاجابئ» بذل قذجات كةيئن جالعان بولئپ شئقسا ونئث يةسئ دة، مور باسقان نوتاريؤس تة، قابئلداعان كوميسسيانئث مذشةلةرئ دة ةشقانداي جاؤاپ بةرمةيدئ. تاعئ ءبئر تاثقالارلئعئ، «ورالمانمئن» دةپ ميلليونداعان اقشانئ ساناپ العان ادامنئث كةيئن قايدا كةتكةنئن، نة ئستةپ جذرگةنئن دة ةشكئم بئلمةيدئ.
مذنداي جاعدايعا 1997- جئلئ قابئلدانعان «كوشئ-قون تؤرالئ» زاثداعئ ورالمانداردئث قذجاتئن باسقا بئرةؤدئث سةنئمحات ارقئلئ تاپسئرا بةرؤئنة رذقسات ةتةتئن باپ تا «ةرةكشة قولايلئ جاعداي» تؤعئزدئ. سونئث سالدارئنان ورالماندار مةن كوشئ-قون مةكةمةلةرئنئث اراسئندا دةلدال بولئپ شاپقئلاپ جذرةتئن نةشة ءتذرلئ كذماندئ ادامدار پايدا بولدئ. مذنداي دةلدالدار ورالمانداردئث وتئرئك-شئنئ ارالاس قذجاتتارئن دوربالارئنا تولتئرئپ، كوشئ-قون مةكةمةلةرئنئث تابالدئرئعئنان ةركئن اتتاپ، كأوتاعا كئرؤ ماسةلةسئن وپ-وثاي شةشةتئن جاعدايعا جةتتئ. كوشئ-قون باسقارماسئنداعئلار بذل قذجاتتاردئث ءبئرازئنئث جالعان ةكةندئكتةرئن ئشتةرئ سةزئپ تذرسا دا تذك بئلمةگةندةي قابئلداي بةرةتئن بولدئ. بذعان جامبئل وبلئستئق كوشئ-قون دةپارتامةنتئ قئزمةتكةرلةرئنئث ذيئمداسقان توپ قذرئپ، ورالماندارعا بولئنگةن قارجئنئ تالان-تاراجعا سالعانئ ايقئن دالةل.
2006- جئلدان باستاپ ورالماندارعا بولئنگةن قارجئنئ نةشة ءتذرلئ جالعان قذجات جاساپ، تالان-تاراجعا سالؤ كةث ةتةك الدئ. مئسالئ، العاشقئ كةزدة اؤةلئ ءبئر وبلئسقا بارئپ جاردةماقئ الؤ، سوسئن كةلةسئ جئلئ كورشئ وبلئسقا ورالمان رةتئندة قذجات تاپسئرئپ، ةكئنشئ مارتة جاردةماقئعا قول جةتكئزؤ ادةتكة اينالدئ. كةيئن ءبئر وتباسئندا 3-4 بالا بولسا، كأوتاعا كةزةككة تذرعاندا وعان جاثادان 5-6 بالانئث قولدان جاسالعان تؤؤ تؤرالئ كؤالئگئن قوسئپ، قارجئلاي كومةكتئ زاثدئ مولشةردةن الدةقايدا كوپ الؤ ءادئسئ ويلاپ تابئلدئ. بذل رةتتة كةيئن اسكةرگة شاقئرئپ، ءبئلئنپ قالماسئن دةپ جاساندئ تؤؤ تؤرالئ كؤالئكتةردئ قئز بالانئث اتئنا جاسايتئن بولدئ. جوعارئ ءبئلئمئ بار ورالماندار كأوتاعا تةزئرةك كئرةتئن ةرةجة قابئلدانئپ ةدئ؛ ئلةزدة قولدان جاسالعان نةشة ءتذرلئ جالعان ديپلومدار قاپتادئ دا كةتتئ. سودان كةيئن قازاقستانعا مذلدةم كةلمةگةن شةتةلدئك ازاماتتاردئث ءتولقذجاتتارئن جيناپ اكةلئپ، «شةكارادان ءوتتئ»، «تذراقتئ تئركةلدئ» دةگةن تاثبا باسئپ، كوشئ-قون مةكةمةلةرئنة توپتاپ وتكئزئپ، ذشان-تةثئز قارجئعا ية بولؤ ذيرةنشئكتئ ادئسكة اينالدئ. ايتسة دة، بذلاردئث بارئنةن دة شةتةلدئك ءتولقذجاتتاردئث ءبئر-ةكئ ءارپئن وزگةرتئپ نةمةسة ونئ ءبئرجولاتا جاثادان قولدان جاساپ، قورئقپاي-ذرئكپةي توپئرلاتا وتكئزئپ، ميلليونداعان اقشانئ ساناپ اكةتة بةرؤ ءتاسئلئ الدةقايدا اسئپ ءتذستئ. (ءبئز مذنئث ءبارئن باسپاءسوز بةتئندة جاريالانعان ناقتئ دةرةكتةرگة سذيةنئپ ايتئپ وتئرمئز.)
كومپيؤتةر مةن باسپا تةحنيكاسئ كةرةمةت دامئعان قازئرگئ زاماندا ءتذرلئ قذجاتتاردئ قولدان جاساؤ ونشا قيئن ةمةس. ورالمانداردئث جالعان قذجاتئن جاساؤشئلار بذل مذمكئندئكتئ «ءساتتئ» پايدالاندئ. مئسالئ، وسئنداي جالعان قذجات جاساؤشئلاردئث بئرةؤئ قولعا ءتذسئپ، ةكئ جئلعا باس بوستاندئعئنان ايئرئلدئ. مذنداي الاياقتئقتان، اسئرةسة، قورعانئش قابئلةتئ تومةن موثعوليانئث قذجاتتارئ ايرئقشا زارداپ شةكتئ.
جاساندئ قذجات جاساعان جالعان ورالماندار، ةث الدئمةن، سولتذستئك قازاقستان وبلئسئندا بايقالدئ. 2007- جئلئ باسپاءسوز بةتئندة وسئ وبلئسقا كةلگةن 700 ورالمان وتباسئنئث جاردةماقئ الئسئمةن ءئزئم-عايئم جوعالئپ كةتكةنئ تؤرالئ شاعئن حابار جاريالاندئ. 2009 -جئلئ قوستاناي وبلئسئنا كةلگةن موثعوليالئق ورالماندار پاسپورتتارئنداعئ اتئ-جوندةرئن وزگةرتئپ، ةكئنشئ مارتة جاردةماقئ الماق بولعاندا قولعا ءتذستئ.
مذنداي وقيعالار قازاقستاننئث ءار تذكپئرئنةن كورئنئس بةرئپ جاتتئ. مئسالئ، جاقئندا موثعوليادان كةلدئك دةپ ورالمان رةتئندة تئركةلگةن 97 وتباسئنئث 94 ئنئث قذجاتتارئ تذگةلدةي جالعان بولئپ شئقتئ. وزبةكستانداعئ ءولئپ قالعاندار مةن پاسپورتتارئن جوعالتقانداردئث قذجاتتارئنئث قازاقستانعا كةلئپ، ورالمان رةتئندة ذشان-تةثئز قارجئ العاندارئ انئقتالدئ. ءبئزدئث قولئمئزدا ءوزئ ءالئ كذنگة تاجئكستاندا تذراتئن، ءبئراق پاسپورتئن قازاقستانعا بةرئپ جئبةرئپ، سئرتتاي قازاقستان ازاماتتئعئن قابئلداپ، جاردةماقئ العان كئسئلةر تؤرالئ ناقتئ دةرةكتةر بار. مذنداي جاعدايلار قئرعئزستان قازاقتارئنئث اراسئندا دا كةزدةسةدئ.
وتكةن جئلئ ارنايئ تةكسةرؤ جذرگئزگةندة موثعوليادان كةلدئك دةپ قذجات وتكئزگةن ورالمانداردئث 18 مئثئ مذلدةم ول جاقتا تؤماعان بولئپ شئقتئ. (دالئرةك ايتقاندا، بذل 18 مئث ادام ةشقاشان ومئردة بولماعان، تةك جالعان قذجاتتاردا عانا بار كادئمگئ گوگولدئث «ولئ جاندارئ».) 2010- جئلئ موثعوليادان اتامةكةنگة ورالدئق دةگةن 2 مئث ادامنئث 1400 نئث ةكئ ةل اراسئنداعئ شةكارادان ةشقاشان وتپةگةنئ انئقتالدئ. ياعني، ولاردئث موثعوليادان كةلگةندةرئ وتئرئك، قذجاتتارئ جالعان. جاقئندا عانا تةلةديداردان ماثعئستاؤ وبلئسئنا سئرتتان كوشئپ بارعان 69 ورالمان وتباسئنئث جاردةماقئ الئسئمةن دةرةؤ قايتادان كةرئ كةتئپ قالعاندارئ تؤرالئ اثگئمة ايتئلدئ. ال شئندئعئندا، ماثعئستاؤعا ورالمان اعايئنداردئث وزدةرئ ةمةس، تةك جالعان قذجاتتارئ عانا بارعان بولسا كةرةك.
بذدان ءبئراز بذرئن «قازاقستاننئث ازاماتتئعئن الؤ جونئندة قذجات وتكئزگةن، سوعان وراي ولارعا ازاماتتئق بةرؤ جونئندة پرةزيدةنتتئث جارلئعئ دا شئققان 57 مئث ورالمان ءالئ كذنگة قازاقستان ازاماتئنئث جةكة كؤالئكتةرئن الماي قاشئپ ءجذر» دةگةن دةرةك وقئدئق. بذل - وتكةن 2009- جئلدئث ةسةبئ عانا. ال كوشئ-قون جانة ستاتيستيكا كوميتةتتةرئنئث مالئمةتتةرئنة سذيةنسةك، جةكة كؤالئگئن الماعان مذنداي ورالمانداردئث ذزئن سانئ 400 مئثعا جةتؤئ مذمكئن. سوندا ولار قازاقستان ازاماتتئعئنئث جةكة كؤالئگئن نةگة العئسئ كةلمةيدئ؟! ونئث سةبةبئ تذسئنئكتئ - ولار نة كأوتا ارقئلئ كولدةنةث پايدا تابؤدئ ويلاعان الاياقتار؛ نة جالعان قذجات وتكئزگةن ومئردة جوق «ءولئ جاندار».
ال مذنئث سئرتئندا قازاقستان ازاماتتئعئن قابئلداپ، ءتيئستئ جاردةماقئسئن العان، ءبئراق، سوسئن قايتادان كةيئن كوشئپ كةتكةن اعايئندار قانشاما؟! مئسالئ، وسئدان بئرةر جئل بذرئن ذلان-باتور قالاسئنا ءئس ساپارمةن بارعانئمئزدا قازاقستاننان موثعولياعا قايتا كوشكةن وسئنداي 700 كئسئنئث قازاقستان ازاماتتئعئنان شئعارؤدئ تالاپ ةتكةن ءوتئنئش-ارئزدارئن القالئ جيئندا ءوز قذلاعئمئزبةن ةستئدئك.
اتامةكةنگة كةلئپ، كأوتاعا كئرئپ، سوسئن قايتادان كةرئ كوشئپ، بذرئنعئ تذرعان جةرلةرئندة قازاقستاننان العان اقشالارئنا اجةپتاؤئر ءذي سالئپ، ءماز بولئپ جذرگةن اعايئندار دا بار.
ءذي-جايئن تذگةل ساتئپ قازاقستانعا كةلئپ، ءبئراق جاردةماقئ الا الماي، سوسئن قايتا كةيئن كوشئپ، ءبئراق بذرئنعئ تذرعان جةرلةرئ دذرئس قابئلداماي، نة ءذيئ جوق، نة جةرئ جوق، اؤرةگة تذسكةن اعايئندارئمئز دا كةزدةسةدئ.
وزدةرئ قازاقستانعا ةشقاشان كةلمةگةن، تةك كأوتاعا قوسئپ، جاردةماقئ الئپ بةرةمئن دةگةن بئرةؤلةرگة پاسپورتئن بةرئپ جئبةرئپ، ءبئراق اقئر سوثئندا ءتولقذجات تا جوق، اقشا دا جوق، جةر سيپاپ قالعانداردئ دا بئلةمئز.
جاقئندا قئتايدان ءبئر كئسئ كةلئپ كةتتئ. ايتؤئنا قاراعاندا «بئرةؤلةر قازاقستانعا «نذرلئ كوش» باعدارلاماسئ بويئنشا كوشؤگة كومةكتةسةمئن» دةپ اقشا جيناعان، ءبئراق قازئر نة اقشا جوق، نة شاقئرؤ جوق، ةندئ نة ئستةيمئز؟» دةيدئ.
جالپئ، 2006-2009 جئلداردا كأوتاعا كئرئپ جاردةماقئ العان ورالمانداردئ قازئر قايتادان دذرئستاپ تةكسةرسة، بذدان دا باسقا نةشةءتذرلئ كةلةثسئزدئكتةردئث انئقتالارئنا ءبئز ونشا كذماندانبايمئز.
وسئ ورايدا، مذنداي جاعدايلارعا دةر كةزئندة نةگة توسقاؤئل قويئلماعان دةيتئن سذراقتئث دا تؤاتئنئ زاثدئ. ةندئ وسئ تؤرالئ ايتا كةتةيئك. جالپئ، كوشئ-قونداعئ جةمقورلئق ةشكئم بئلمةيتئن ذلكةن قذپيا ةمةس. بذل ماسةلة ءتذرلئ باسئلئمداردا ازدئ-كوپتئ بولسا دا جازئلئپ كةلةدئ. ءبئز دة بذل جونئندة وسئ «ةگةمةن قازاقستان» گازةتئندة «ورالمانداردئ ورنالاستئرؤداعئ ورالئمسئزدئقتار» (25 قازان 2005 ج.)، «كوشئ-قون جانة جاثا زاث» (25 مامئر 2010 ج.) دةگةن سياقتئ پروبلةمالئق ماقالالار جاريالادئق. «كوشئ-قونداعئ جةمقورلئق تئيئلماي، كوش تذزةلمةيدئ» دةپ باسقا باسئلئمداردا دا الدةنةشة رةت ماسةلة كوتةردئك. كوشئ-قونعا بايلانئستئ قاؤئمداستئقتا وتكةن دوثگةلةك ذستةل ماجئلئستةرئندة دة بذل ماسةلة كادئمگئدةي ءسوز بولئپ ءجذردئ. ءتئپتئ، 2008 -جئلدئث جةلتوقسان ايئندا كوشئ-قون كوميتةتئنئث سول كةزدةگئ ءتوراعاسئنا قاؤئمداستئقتئث اتئنان «كوشئ-قونداعئ جةمقورلئق جانة وعان توسقاؤئل قويؤدئث جولدارئ» دةگةن انئقتاما-ذسئنئسئمئزدئ دا رةسمي تذردة جئبةردئك. وكئنئشكة قاراي، مذنئث ءبارئ دةر كةزئندة ةسكةرئلمةدئ. تةك كةيئن ذلتتئق قاؤئپسئزدئك ورگاندارئ بةلسةنة ارالاسقاننان كةيئن عانا بذل ماسةلة جذيةلئ تذردة قولعا الئندئ.
كوشئ-قون كوميتةتئنئث سوثعئ ءتوراعاسئ قابئلسايات ابئشةأتئث دة بذل جونئندة ناقتئ، ءادئل ذستانئمئ بولعاندئعئن ايتا كةتؤ - پارئزئمئز.
مئنة، وسئلاردئث ناتيجةسئندة سوثعئ كةزدة كوشئ-قونداعئ جةمقورلئق تذگةلدةي توقتاماسا دا، بذرئنعئدان الدةقايدا ازايدئ. بذل جاعداي كأوتاعا وتكئزئلگةن قذجاتتاردئ بذرئنعئداي كوزدئ جذمئپ، قابئلداي بةرمةي، الدئن الا قاتاث تةكسةرئپ، ساراپتاؤدان وتكئزؤدةن ايقئن اثعارئلادئ. كأوتا جونئندةگئ جوسپاردئ تولئق ورئندايئق دةپ بولئنگةن قارجئنئ ءجون-جوسئقسئز تاراتا بةرؤ دة توقتالعان. ورالمانداردئث شةكارادان قاشان، قالاي وتكةنئن تةكسةرؤ دة جذزةگة اسؤدا. مذنئث ءبارئ وتة جاقسئ. دةگةنمةن، بذدان ءارئ نة بولادئ دةگةن دة سذراق تؤئندايدئ. ياعني، كوشئ-قونداعئ جةمقورلئق وسئمةن مذلدةم تئيئلا ما؛ جوق الدة ازداپ ةس جيئپ العان سوث ول جاثا جاعدايعا بةيئمدةلئپ، قايتا باس كوتةرة مة؟!.
ئشكئ ئستةر مينيسترلئگئ كوشئ-قوندئ تذگةلدةي ءوز قولئنا العاننان كةيئن نةگئزگئ جذمئستئ، ةث الدئمةن، وسئ ماسةلةنئ رةتتةسة دةگةن تئلةك بئلدئرةمئز. وسئعان وراي، كوكةيدة جذرگةن بئرنةشة ناقتئ ذسئنئستارئمئزدئ ايتا كةتةيئك.
بئرئنشئدةن، كأوتاعا كئرؤ ءذشئن جالعان قذجات جاساپ وتكئزگةندةردئث زاث الدئنداعئ جاؤاپكةرشئلئگئ بارئنشا ناقتئ انئقتالؤئ ءتيئس. ياعني، جالعان قذجات جاساؤعا كئم كئنالئ: ورالماننئث ءوزئ مة، جوق، ةكئ ورتادا جذرگةن دةلدال ما، الدة، كوشئ-قون مةكةمةسئنئث قئزمةتكةرئ مة - وسئنئث ءبارئ تةكسةرئلئپ، اركئم وزئنة لايئقتئ جازاسئن الاتئن بولسئن.
ةكئنشئدةن، كأوتاعا كئرؤ ءذشئن قذجات وتكئزةتئن ءار ورالماننئث وتباسئلئق جاعدايئ ونئث ورنالاسقان مةكةن-جايئندا كوزبة-كوز انئقتالئپ، تةكسةرئلؤئ كةرةك. بذعان تولئق مذمكئندئك بار. مئسالئ، قازاقستاننئث ءبئر اؤدانئنا جئلئنا ورتا ةسةپپةن، ةث اسئپ كةتكةندة 100-150 ورالمان وتباسئ كةلةدئ. ءار اؤئلعا بولگةندة ولار ساؤساقپةن سانارلئقتاي. ال كةز كةلگةن اؤدان مةن اؤئلداردا اكئمدئك، ئشكئ ئستةر، ءبئلئم، ستاتيستيكا، احاج سياقتئ تولئپ جاتقان مةملةكةتتئك مةكةمةلةر بار، مئنة، وسئلاردئث ءبارئ باس قوسئپ، كوشئ-قون مةكةمةلةرئنئث قئزمةتكةرلةرئمةن بئرلةسة وتئرئپ جاثادان كةلگةن ساناؤلئ ورالمانداردئث وتباسئندا نةشة بالا بار، وزدةرئ شئنئمةن كوشئپ كةلگةن بة؛ جوق، انشةيئن سالت باستئ، ساباؤ قامشئلئ قئدئرئپ جذرگةن بئرةؤلةر مة دةگةن سياقتئ قاراپايئم ماسةلةلةردئ قالاي انئقتاي المايدئ؟!.
وكئنئشكة قاراي، كذنئ بذگئنگة دةيئن وسئ ماسةلة قولعا الئنباي كةلةدئ. كوش-قون دةپارتامةنتئنئث قئزمةتكةرلةرئ بار جذمئستئ سئرتقا اتتاپ شئقپاي، كابينةتتةرئندة وتئرئپ، قاعازبةن شةشؤگة ابدةن ذيرةنئپ العان. ءتئپتئ، بولماسا الئس اؤئلدا جاتقان ورالماندئ بالا-شاعاسئمةن قوسا شذبئرتئپ، شاقئرتئپ الادئ. ءسويتئپ، جاثا كةلگةن ورالمان اؤئل-اؤدان مةن وبلئستئث اراسئندا قذجات جيناپ، ذزئن-سونار اؤرة-سارساثعا تذسةدئ. وسئ ماسةلةنئ رةتتةؤ وتة قاجةت. ياعني، ةندئگئ جةردة ورالماننئث قذجاتتارئنئث دذرئس-بذرئستئعئ ورنالاسقان جةرئندة انئقتالئپ، تذراقتئ تئركةؤ، ازاماتتئققا قذجات وتكئزؤ، كأوتاعا كئرئپ قارجئلاي جاردةماقئ الؤ سياقتئ جذمئستارئ دا سول جةردة شةشئلؤگة ءتيئس.
ورالمان مارتةبةسئن الؤدا مئندةتتئ تذردة قازاق ةكةندئگئن دالةلدةيتئن قذجات كةرةك. ءبئراق، بذل ماسةلة كذن وتكةن سايئن قيئنداپ بارادئ. كةيبئر ةلدةردة جةكة كؤالئك پةن پاسپورتتا ادامنئث قاي ذلتقا جاتاتئنئ كورسةتئلمةيدئ. ءتئپتئ، ءارتذرلئ سةبةپتةرمةن تولقذجاتتارئندا وزگة ذلت وكئلدةرئ بولئپ جازئلئپ كةتكةن قانداستارئمئز دا از ةمةس. مئنة، وسئلاردئ ةتنيكالئق قازاق دةپ تانئپ، ورالمان مارتةبةسئن بةرؤدئث جولئ قانداي؟! قازئر بذل ماسةلةنئ قازاقستان رةسپؤبليكاسئنئث شةتةلدةگئ مةكةمةلةرئ انئقتايدئ دةپ ءجذر. ءبئراق بذل وتة كذماندئ ماسةلة. شةتةلدةگئ ةلشئلئكتةر قازاقستانعا كةلگةن ورالماننئث قازاق ةكةندئگئن الئستا جاتئپ قالاي انئقتايدئ؟! وسئعان وراي، سئرتتان كةلگةن ازاماتتئث ةتنيكالئق قازاق ةكةندئگئ وسئ قازاقستاننئث ءوز ئشئندة انئقتالئپ، شةشئلؤگة ءتيئس. ئشكئ ئستةر مينيسترلئگئ ءتيئستئ ورئندارمةن بئرلةسة وتئرئپ، بذل ماسةلةنئ زاثدئ جولمةن شةشؤدئ ويلاستئرعانئ ابزال.
سونداي-اق، قارجئلاي جاردةماقئ تولةؤدئث جاثا، جةتئلدئرئلگةن جولئن دا قولعا الؤ كةرةك. وزگة ةلدةردة كوشئپ كةلدئث ةكةن دةپ ميلليونداعان اقشانئ بئرةؤدئث ةسةپ-شوتئنا بئردةن اؤدارا سالمايدئ. ولاردا مذنداي قارجئنئ جالاقئ سياقتئ ءبولئپ تولةيدئ. بولاشاقتا بئزدة دة وسئلاي بولؤعا ءتيئس.
ورالمانداردئث اتاجذرتقا قونئس اؤدارؤئن، ةث الدئمةن، شةت ةلدةردة ذيئمداستئرؤدئ دا ناقتئ قولعا الؤ كةرةك. وركةنيةتتئ ةلدةر رةپاتريانتتارمةن وسئلاي جذمئس ئستةيدئ. مئسالئ، قازاقستاننان گةرمانياعا ءجذز مئثداعان نةمئس قونئس اؤداردئ. مئنة، سول نةمئستةردئث ةشقايسئسئ دا گةرمانياعا اياق استئنان بارا سالئپ «قايدا تذرامئز، قايدا تئركةلةمئز، كأوتاعا كئرئپ، جاردةماقئنئ قايدان الامئز؟»، دةپ باس قاتئرعان ةمةس. گةرمانيا ذكئمةتئ كةلةتئندةردئث ءبارئن الدئن الا تئزئمدةپ، ورنالاسؤعا قاجةتتئ ماسةلةنئث ءبارئن تاپ-تذيناقتاي شةشئپ، قانداستارئن سودان كةيئن عانا قابئلدايدئ. قازاقستان دا ورالماندارمةن جذمئس ئستةؤدئث وسئنداي جولئن قولعا الؤئ كةرةك.
بذل رةتتة، ورالمانداردئث قذجاتتارئن شةتةلدة قابئلداپ، ءتئزئمئن جاساؤ ةلشئلئكتةرئمئزگة جذكتةلگةن دةيتئن اثگئمة دة ايتئلادئ. ءبئراق ةلشئلئك قئزمةتكةرلةرئنئث بذل جذمئستاردئ جذيةلئ، تئثعئلئقتئ اتقارؤعا مذمكئندئكتةرئ دة، شامالارئ دا جةتة بةرمةيدئ. سوعان وراي، ورالمان كوشئن شةتةلدةردةن ذيئمداستئرؤدئث باسقا دا جولئن قاراستئرعان دذرئس. مئسالئ، ورالماندار كوپ كةلةتئن ةلدةردةگئ تاشكةنت، نوكئس، بايانولگي، بئشكةك، ءذرئمجئ سياقتئ قالالاردا كوشئ-قوننئث شاعئن وكئلدئكتةرئن اشؤدئ ويلاستئرعان ءجون. مذنداي وكئلدئكتةردئث تةك ةتنيكالئق كوشپةن عانا ةمةس، ةثبةك كوشئ-قونئمةن دة اينالئسؤئنا بولادئ. قازاقستانعا جئلئنا سئرتتان ةثبةك كوشئ-قونئمةن 1 ميلليونعا جؤئق كئسئ كةلةتئنئن ةسكةرسةك، مذنداي ورتالئقتار اشؤ قاي جاعئنان بولسا دا وتة ءتيئمدئ.
سونداي-اق، بذل جذمئستارعا شةتةلدةگئ قازاق مادةني ورتالئقتارئن دا ءتيئمدئ پايدالانؤعا بولادئ.
ورالمانداردئث جوعئن جوقتاپ، كومةك بةرةمئز دةيتئن ءتذرلئ قوعامدئق ذيئمدار مةن زاثدئ تذلعالار ةلئمئزدة سوثعئ كةزدة ءبئرشاما كوبةيدئ. ولاردئث اراسئندا جذيةلئ، تئندئرئمدئ قئزمةت اتقارئپ جذرگةندةرئ دة بار؛ انشةيئن تذك بئتئرمةي، تةك وزدةرئنئث جاعدايلارئن عانا ويلاپ، ورالمانعا پايداسئ ةمةس، زيانئن تيگئزئپ جذرگةندةرئ دة كةزدةسةدئ. مذنداي ذيئمداردئث تةرئس كةتئپ بارا جاتقاندارئن زاث بويئنشا تارتئپكة شاقئرئپ، جاقسئ جذمئس ئستةيتئندةرئنة ناقتئ قولداؤ جاساؤ دا ئشكئ ئستةر مينيسترلئگئنئث نازارئندا بولعانئ ابزال.
شةتةل قازاقتارئنئث اتاجذرتقا كةلؤئندة أيزا اشتئرؤ، ونئث مةرزئمئن ذزارتؤ نةمةسة شئعؤ-كئرؤ أيزاسئن جاساتؤ سياقتئ ماسةلةلةردئث ماثئزئ ذلكةن. اعايئندارئمئز قازئر وسئ جونئنةن كوپ قيئندئقتارعا كةزدةسئپ ءجذر. وسئعان وراي، ئشكئ ئستةر مينيسترلئگئ جاقئن ارادا سئرتقئ ئستةر مينيسترلئگئ جانة ونئث قذرامئنداعئ كونسؤلدئق قئزمةت دةپارتامةنتئمةن بئرلةسة وتئرئپ، شةتةل قازاقتارئنئث قازاقستانعا كةلؤگة أيزا الؤئنئث جةثئلدةتئلگةن جولدارئن قاراستئرؤئ قاجةت. دذنيةءجذزئ قازاقتارئ قاؤئمداستئعئ ءوز تاراپئنان شةتةلدةگئ اعايئنداردئث بذل جونئندةگئ ءوتئنئش-تئلةكتةرئن ءبئر جذيةگة ءتذسئرئپ، ذسئنؤعا ءارقاشان دا دايئن.
قئسقاسئ، كوشئ-قون كوميتةتئنئث ئشكئ ئستةر مينيسترلئگئنة قوسئلؤئ بذل سالادا قوردالانئپ قالعان كوپتةگةن كذردةلئ ماسةلةلةردئث تةزئرةك شةشئلئپ، الئستاعئ اعايئنداردئث اتاجذرتقا ورالؤئن بذرئنعئدان دا مولايتؤعا جانة ولارعا جاسالاتئن قولداؤ مةن قامقورلئقتئ بارئنشا جاقسارتا تذسؤگة وث ئقپالئن تيگئزةدئ دةگةن سةنئم بئلدئرةمئز.
سذلتانالئ بالعابايةأ، دذنيةءجذزئ قازاقتارئ قاؤئمداستئعئ ءتوراعاسئنئث ورئنباسارئ، جازؤشئ-دراماتؤرگ.
(«ةگةمةن قازاقستان» گازةتئ، 14- جةلتوقسان، 2010 - جئل)