قاراتايةأ قاعيدالارئ
ءوزئنئث 80 جئلدئعئنا «جازؤشئ» باسپاسئ 30، «جالئن» باسپاسئ 10 باسپا تاباق جيناقتارئن شئعارؤدئ جوسپارلاعان ةكةن. «وكئنئشكة قاراي، - دةيدئ جاميلا - كئتاپ ةكئ باسپادان دا شئققان جوق. سودان بةرئ ون بةس جئل ءوتتئ» دةگةن وكئنئشئن جازئپتئ. بذل سابئرمةن، تذلان تذتپاي ايتئلعان وكپة بولسا، باسقا باقئرلاردئث قايدا، كئمگة بارئپ ايتارئن بئلمةي، بذكئل جارئق دذنيةنئ تالاق ةتئپ جذرگةن جةسئرلةر، اعايئن-تؤئستار قانشاما؟! سوندا ءبئزدئث ءئس باسئنداعئ ازاماتتار رؤحاني بايلئققا نازار اؤدارماسا، ذلت مادةنيةتئنئث كةلةشةگئ نة بولماق؟! مذحامةتجان قاراتايةأتئث بيئل جةلتوقساندا تؤعانئنا ءجذز جئل بولادئ. تاعئ دا ءجاميلا ءار مةكةمةگة ءوتئنئش ايتئپ، مذشةلتويئن دذرئستاپ وتكئزؤ جونئندة قام جةپ جذرگةنئنة كوپ ؤاقئت بولدئ. ءوزئ مذحاث جونئندة ةستةلئكتةر جيناعئن شئعارماق بولئپ، بئلةتئن تانئستارعا جالئنئپ جذرگةنئن تالاي كوردئم.
يللايمدا ويلاعانئ جذزةگة اسسئن! 1920-1930- جئلدارداعئ گازةت-جؤرنالداردئ وقئعان كةزدة تالاي قئزئققا دا، شئجئققا دا كةزدةسةسئث. ءوزئنئث العاشقئ ماقالاسئن 1933- جئلئ ساكةن سةيفؤلليننئث «قئزئل ات» جانة سوسيالدئ رةاليزم» دةگةن ايبارلئ اتپةن جازئپ، بئردةن كوزگة تذسكةن جاس سئنشئنئث كةلةسئ ماقالاسئ س.مذقانوأتئث «ةكپئندئ» پوأةسئ تؤرالئ 1934- جئلئ «يئتئلگةن تونعا» بذلدئر وبراز»، «مذحتاردئث «تارتئسئ» جانة كةيبئر ماسةلةلةر» دةگةن سئنشئلئق ازؤئن كورسةتة باستاعان رةسةنزيالارئن 1937- جئلئ «تاعئ دا «قئزئل سذثقارلار» تؤرالئ»، «جازؤشئلار ذيئمئ جاثا مئندةتتةر الدئندا»، «قازاق ادةبيةتئندةگئ سئننئث مئندةتتةرئ»، «ساياسي پوةزيانئ كذشةيتةيئك»، اتئ شؤلئ «قازاق ادةبيةتئندةگئ اأةرباحوأشئلدئقتئث قالدئعئن تولئق جويؤ كةرةك»، 1938-جئلئ «جازؤشئلار ذيئمئ جاثا مئندةتتةر قارساثئندا» دةگةن ماقالالارمةن جالعاستئرئپ، تالاي ويعا قالدئرعانئن جاسئرمايمئن.
ءومئر ءوز جونئمةن جذرة بةرةدئ. مذحاثمةن ةكئنشئ رةت سئرتتاي تانئسؤئم 1956 -جئلئ بولدئ. سئرباي ماؤلةنوأ باس رةداكتورئ بولئپ وتئرعان «قازاق ادةبيةتئ» گازةتئندة ءبولئم مةثگةرؤشئسئ، قازئر فيلولوگيا عئلئمدارئنئث دوكتورئ، پروفةسسور، اكادةميك راحمانقذل بةردئبايةأتئث 1956- جئلئ 22- ساؤئردةگئ «ةث ذلكةن مادةني بايلئق» دةگةن وتكئر ماقالاسئ جاريالانئپ، قوعامدئق-الةؤمةتتئك ويعا قوزعاؤ سالدئ. ونئ 1- ماؤسئمدا «انا ءتئلئن ارداقتايئق» دةگةن ايقايئ كذشتئ ماقالامةن سول كةزدةگئ عئلئم كانديداتئ، كةيئن عئلئم دوكتورئ بولعان ءابدئلحاميت نارئمبةتوأ قولدادئ. 10- تامئزدا ادةبي مذرانئ يگةرؤ جايئندا مذحامةتجان قاراتايةأ «قايتا قاراؤدئ قاجةت ةتةتئن ماسةلة» دةگةن ماقالاسئندا «قازاق س س ر عئلئم اكادةمياسئنئث ءتئل جانة ادةبيةت ينستيتؤتئنئث ساياسي ورةسكةل قاتةلئگئ تؤرالئ» 1947 -جئلعئ قاؤلئنئث ئزعارئن جذمسارتؤ جايئن اثگئمةلةدئ. مئنة، مذحامةتجان قاراتايةأ اعايدئث وسئ «قايتا قاراؤدئ قاجةت ةتةتئن ماسةلة» دةگةن ماقالاسئنا شذيلئككةندة «قازاقستاننئث رةأوليؤسياعا دةيئنگئ جازؤشئلارئ مةن اقئندارئن ءبئر جةرگة ءذيئپ، ولاردئث تأورچةستأوسئنا بةرئلگةن بذرئنعئ باعالاردئث ءبارئن قايتا قاراؤدئ تالاپ ةتتئ.
گازةت قازاقتئث باي اؤئز ادةبيةتئنئث كوپتةگةن ذلگئلةرئ جانة حالئقتئق باتئرلار جئرئنئث ءبارئ دةرلئك «قارا تاقتاعا» جازئلعان دةپ دالةلسئز مالئمدةدئ. وتكةندةگئ اقئنداردئث مذراسئن قورعاؤدئ بةتكة ذستاپ، ولاردئث شئعارمالارئنئث يدةيالئق-ساياسي باعئتئنا قارامادئ» («س و س. قازاقستان»، 29.01.1957)، - دةپ ذلكةن يدةولوگيالئق ايئپتاؤعا نةگئز دايئندالدئ. باسقالارعا «بايقاپ جذرئثدةر» دةپ سةس كورسةتتئ دة، م.قاراتايةأ پةن ءا.نارئمبةتوأ كةيئنگئ شابؤئلدارعا، اكئمشئلئك شارالارعا ذشئراعان جوق. باسقا اأتورلاردئث باسئم كوپشئلئگئ ءبئرقئدئرؤ قؤعئنعا ذشئرادئ. ر.بةردئبايةأ پارتيادان شئعارئلدئ، گازةت رةداكتورئ سئرباي ماؤلةنوأ ورنئنان الئندئ. مةن بالالئ-شاعالئ بولئپ قالعانئما قاراماي اسپيرانتؤراعا كةتؤگة ءماجبذر بولدئم. ...نةگئزگئ قئزمةت ورنئمدا ابئرويلئ بولئپ، لةكسيا وقؤدئ ابدةن يگةرئپ العان سوث دوكتورلئق ةسكة ءتذستئ.
1971- جئلئ 17- ماؤسئمدا قازاق س س ر عئلئم اكادةمياسئنئث فيلولوگيا عئلئمدارئنئث بئرلةسكةن كةثةسئنئث 22 مذشةسئنئث 19 قاتئسقان، عئلئمي كةثةس ءتوراعاسئنئث ورئنباسارئ مالئك عابدؤللين باسقارعان كةثةستة «قازاق ادةبيةت سئنئنئث تؤؤ جانة قالئپتاسؤ كةزةثدةرئ» دةگةن تاقئرئپتاعئ جذمئستئ ذسئندئم. مةنئث ءبئرئنشئ وپپونةنتئم قازاق سسر عئلئم اكادةمياسئنئث مذشة-كوررةسپوندةنتئ، ف.ع.دوكتورئ ( Р.S فيلولوگيا عئلئمدارئنئث دوكتورئ، كانديداتئ دةگةن اتاقتاردئ ف.ع.دوكتورئ، كانديداتئ دةپ قئسقارتئپ وتئرامئز)، پروفةسسور م.قاراتايةأ، ةكئنشئ - ازةربايجان عئلئم اكادةمياسئنئث مذشة كوررةسپوندةنتئ، ف.ع. دوكتورئ ك.ش.تالئبزادة، ءذشئنشئ - س س سر پةداگوگيكا عئلئمدارئ اكادةمياسئنئث اكادةميگئ، ف.ع. دوكتورئ، پروفةسسور م.عابدؤللين بولدئ. مئنة، وسئ تذستا مذحاثنئث ذلكةن ازاماتتئعئن انئق كوردئم جانة ريزا بولدئم.
«كذرئش ارقاسئندا كذرمةك سؤ ئشةدئ» دةگةندةي، ذلئ سئنشئ مذحاث جايئندا ةستةلئك جازامئن دةپ سئزدةردئ عئلئم سالاسئنا الئپ كةتكةنئمة كةشئرئم سذراؤعا حاقئم دا جوق قوي دةيمئن. ويتكةنئ مذحاثمةن وسئ سالادا بولماسا، الدةقالاي قوناقتئقتا كةزدةسكةنئمئزدئ، ءبئر-ءبئرئمئزدئث ذيئمئزدة بولعانئمئزدئ اثگئمةلةمةي، قازاقتئث ذلئ اقئنئ ءابدئلدا تاجئبايةأپةن قارئم-قاتئناسئنا توقتاي كةتؤ ورئندئ سياقتئ. ويتكةنئ باياعئ دةكابريستةردئث ايةلئ سياقتئ مذحاثنئث ناق سذيةرئ مارحؤبا اپاي سوناؤ سئبئردة ايداؤدا جذرگةن جارئن ئزدةپ بارئپ، بار ازاپ-بةينةتتئ بئرگة بولئسكةنئن ابةكةث ءوزئنئث پوةماسئندا كةلئستئرة جئرلاپ، قازاق ادةبيةتئنة سونئ تاقئرئپ الئپ كةلئپ قوسقان ةدئ. ساكةننئث «كورئم قايدا كومئلگةن» دةگةن مونولوگئنئث جالعاسئ بولئپ كةلگةن دذنية تالاي يگئ ويلاردئ وياتئپ، قوماقتئ پئكئرلةردئ تؤعئزعان ةدئ. سةميالئق دوستئقتارئ، جاراستئق نيةتتةرئ قازاق س س ر عئلئم اكادةمياسئنئث تولئق مذشةلئگئنة كانديدات ذسئنئلعان كةزدة مذحاث مةن ابةكةثنئث ءبئر ورئنعا تالاسقاندارئنئث كؤاسئ بولدئم.
ابةكةث «مذحاثنئث مذشة كوررةسپوندةنتتئگئ بار عوي، ءبئر جولعا توقتاي تذرعانئ ءجون ةدئ» دةپ ءسال كةيئگةنئ بولماسا، شئنايئ تابئسقان نيةتتةرئنة الالئق تذسپةگةنئن كورئپ ةدئك. ذزاق ءومئر جولئندا ادامداردئث قارئم-قاتئناسئ تالاي وزگةرئسكة ذشئرايدئ عوي. ءبئراق مذحاث اعايدان قول ءذزئپ كةتكةن كةزئم جوق. حابارلاسئپ تذرؤ جاعدايعا بايلانئستئ بئردة جيئلةپ، بئردة ذزاثقئراپ كةتةتئن كةزدةردئث ءبارئن مذشةلتويلار ذمئتتئرئپ جئبةرةتئن كةزئ بار عوي. مذحاثنئث مذشةلتويلارئنا شاپان اپارئپ جابؤدا كةندةلئك بولعان جوق. ونئث ةسةسئنة تويحانادان تويئنئپ، سئلقيئپ شئعاتئنبئز. ذلكةن مةرةكةلةردة ءذي كورسةتؤ مةزئرةتئ دة ذمئتئلمايتئن. باسقاسئ ةسئمدة جوق، مةن 60 جاسقا تولعانئمدا قازاق ؤنيأةرسيتةتئنئث ذلكةن ءبئر زالئندا ينستيتؤت جئگئتتةرئن باسقارئپ، توردة وتئرعانئ، كوسئلة سويلةگةنئ ءالئ ةسئمدة. قازاقتار ماگنيتوفونعا جازئپ الؤدئ ءالئ ذيرةنبةي-اق قويدئق. قاعازعا تذسپةگةن ويدئ ايتؤ ونشا ورئندئ بولا قويماس، وقؤعا بولاتئندارئن ورئسشالاپ، قازاقشالاپ كورسةتئپ جاتقانئم جاس ايئرماشئلئعئمئزعا قاراماي، اسئرةسة، عئلئم سالاسئندا جاقئن پئكئرلةس بولعانئمئزعا كؤا بولسئن دةپ جاتئرمئن. ايتپةسة وتئرئكتئث ورگة شئعئپ تذرعان زامانئندا تالايدئ قيسئندئرئپ جئبةرؤگة بولادئ عوي. ءبئراق ادةپتئ اتتاؤ ابئرويلئ ةمةس ةكةندئگئن كةيئنگئلةر مئقتاپ تذسئنؤگة ءتيئس.
37 - جئلدئث قوقايئن كورگةن مذحاث سويلةيتئن سوزئنة، جاسايتئن ارةكةتئنة وتة ساق بولاتئن. ودان مئرزابةك كوپ ذيرةنگةنمةن، شاحتةر ورتاسئندا وسكةن ماعان قونباي-اق قويدئ. ونئث شةت جاعاسئ وسئ ةستةلئكتةن دة اثعارئلاتئن شئعار. ةندئ تذزةلة قويؤ، ذيرةنة قويؤ قيئن، قذداي بةرگةن مئنةزبةن كةتة بارامئز دا. بذل مةنئث مذحاثنان ذيرةنة الماعان ساباعئمنئث وكئنئشئ دةپ بئلئثئزدةر. مذقاثمةن ارالاسقانئمئز جاپ-جاقسئ بولعانئمةن، مةن عئلئم سالاسئنداعئ جايلاردئ عانا ايتؤمةن شةكتةلؤدئ دذرئس قوي دةپ وتئرمئن. ويتكةنئ ول سالا ءبئزدئث قازاق مادةنيةتئ دةگةن ذلكةن ولكةنئث ةث ءماندئ سالاسئ ةكةندئگئ، مذحامةتجان قاراتايةأ سئندئ ذلئ عذلامانئث ازاماتتئق كةلبةتئن، عالئمدئق پاراساتئن اثعارؤعا مذمكئندئك بةرةتئن شئعار. كةيئنگئ ذرپاعئمئز ةلدئكتئث، مادةنيةتتئث ةث جوعارعئ بيئگئنةن كورئنة بئلؤئنة مذحاث رؤحئنان تئلةكتةستئك بئلدئرةمئن.
تذرسئنبةك كاكئشةأ، پروفةسسور
(«ايقئن» گازةتئ، 2010 - جئل)