ةكئ جارئم ميلليون قازاقتئث ءومئرئن جالماعان
الايدا ءالئ كذنگة دةيئن ولاردئث سانئ ءار جةردة ءارقيلئ ايتئلئپ كةلة جاتئر. ءبئز وسئعان وراي وسئ ماسةلةمةن اينالئسئپ جذرگةن تاريح عئلئمئنئث دوكتورئ، پروفةسسور، ق ر گؤمانيتارلئق عئلئمدار اكادةمياسئنئث اكادةميگئ، ق ر جؤرناليستةر وداعئ سئيلئعئنئث يةگةرئ تئلةؤ كولبايةأتئ اثگئمةگة تارتقان ةدئك.
- كةثةستئك توتاليتارلئق جذيةدةگئ ساياسي قؤعئن-سذرگئن تاريحئ ءبئز ءسوز ةتئپ جذرگةن 30- جئلداردان ةرتة باستالعان جوق پا؟
- كةثةس وداعئندا قايتا قذرؤ رةفورماسئ باستالعانعا دةيئن زةرتتةؤشئلةر ءذشئن كوپ نارسة قذپيا ذستالئپ، جاريالاؤعا رذقسات ةتئلمةدئ. بذل سةث 1985 جئلعئ جاريالئقتئث لةبئنةن كةيئن عانا بذزئلدئ. مذراعاتتاعئ قذپيا قذجاتتارمةن تانئسقاننان كةيئن زةرتتةؤشئلةر قاؤئمئ تاريحتئث اششئ شئندئعئمةن بةتپة-بةت كةلة باستادئ جانة بولشةأيكتئك پارتيانئث تاريحئ بارئپ تذرعان وزبئرلئق ساياساتقا قذرئلعانئنا كوزدةرئ جةتتئ. 1917 جئلئ توثكةرئسپةن كةلگةن بيلئكتئ ذستاپ تذرؤ ءذشئن كوممؤنيستةر ةشتةثةدةن تايئنبادئ. بذل لةنيننئث ماقالالارئندا دا ايقئن اثعارئلادئ. رةأوليؤسيانئ ءاؤ باستا كوپ ادام جاقتامادئ، اسئرةسة ورئس زيالئلارئ. بولشةأيكتئك ساياساتپةن كةلئسپةگةن ولار 3 تولقئن بوپ شةتةلگة ةميگراسيا جاسادئ. جالپئ تةررور بولشةأيكتةر قذدايئ لةنيننئث وزئنةن باستالدئ. ماسةلةن 1917 جئلئ ؤريسكي دةگةن رةأوليؤسيونةردئ بئرةؤلةر ءولتئرئپ كةتكةن كةزدة لةنين دزةرجينسكيدئ شاقئرئپ الئپ ماسكةؤدة توثكةرئس جاؤلارئن اياؤسئز باسئپ-جانشؤعا تاپسئرما بةرةدئ. لةنين باستاپ بةرگةن ءامئرشئل، اكئمشئل جذيةدةگئ تةرروردئث شارئقتاؤ شةگئ 1934 جئلئ جةلتوقساننئث 7-سئندة لةنينگراد وبكومئنئث 1- حاتشئسئ سةرگةي ميرونوأيچ كيروأتئث ءولتئرئلؤئ بولدئ. ونئ ستاليننئث ءوزئ اتقئزدئ. وعان مئنا جاعداي اسةر ةتتئ. بولشةأيكتةردئث 8- سةزئندة ستاليننئث دةنساؤلئق جاعدايئ ناشار بولادئ. پلةنؤمعا قاتئسؤشئلار اراسئندا ستاليننئث ورنئنا باسقا بئرةؤدئ سايلاساق قايتةدئ دةگةن ءسوز شئعادئ. كئمدئ دةگةندة س.كيروأتئث اتئ اتالادئ. ونئ تئثشئلار بئردةن ستالينگة جةتكئزئپ، ول بذيرئق بةرئپ كيروأتئ ءوزئنئث كومةكشئسئنة كابينةتئنة كئرة بةرگةن كةزدة اتقئزادئ. ستاليننئث تةرروردئ جالعاستئرئپ عانا قويماي، وعان قذنئعئپ كةتكةنئ سونشاما كةثةس وداعئندا 1933-38 جئلدارئ 50 ميلليون ادام حالئق جاؤئ دةپ ةسةپتةلئپ، 3،5 ميلليونئ اتئلادئ.
- ونئث ئشئندة قازاقستاندئقتاردئث ناقتئ سانئ قانشا؟ بذل قئرعئن قازاقستاندا قالاي جذرگئزئلدئ؟
- مةن ماسكةؤدة س ك ك پ س س دةيدئ قازئرگئ رةسةي مةملةكةتتئك ارحيأئندة جانة ستاليننئث جةكة قورئنداعئ سوثعئ كةزدة اشئلعان قذپيا قذجاتتارمةن تانئستئم. ونداعئ دةرةكتةرگة قاراعاندا، قازاقستاندا 1937-38 جئلدارئ 107 مئث ادام رةپرةسسياعا ئلئگئپ، 27 مئثئ اتئلعان. بذل قئرعئن تؤرالئ سول كةزدة كومةكشئلةرئ ستالينگة جارئسا ةسةپ بةرئپ جاتتئ. ونداعئ سيفلارعا كةيئن ستاليننئث ءوزئ دة تئتئركةنئپ، ن ك أ د باستئعئ ةجوأتئ ورنئنان الئپ تاستايدئ. وعان بذعان دةيئن ارميا گةنةرالئ دارةجةسئ مةن لةنين وردةنئ بةرئلگةن بولاتئن. ةجوأ گولوشةكيننئث الدئندا سةمةيدة گؤبكوم حاتشئسئ بولعان. ءوزئ قازاقشاعا سؤداي ادام بولسا دا ونئ اينالاسئنداعئلاردان جاسئرئپ ذستاعان. ستالين ونئ ماسكةؤگة الدئرئپ گةنارال اتاعئن بةرئپ، قازئر بئزگة باعئنباؤشئلئق، ذلتشئلدئق كوبةيئپ بارا جاتئر سةن وسئنئ قولعا الشئ. قازاقستاندئ جاقسئ بئلةسئث عوي، ءاردايئم نازارئثدا بولسئن دةپ نذسقاؤ بةرةدئ. ول قازاقستاننئث نكأد باسشئلارئنا - مذحتار اؤةزوأ نةگة ءالئ بوس ءجذر، مةن ونئ بذرئننان بئلةم، دةپ تةلةفون سوعادئ. سول كةزدة رةسپؤبليكانئث باس گازةتتةرئندة حالئق جاؤلارئ تؤرالئ ماقالالار ءجيئ باسئلا باستايدئ. وندا ساكةن سةيفؤلليننئث دة اتئ اتالادئ. سونئث الدئندا قازاق ولكةلئك پارتيا كوميتةتئنئث 1- حاتشئسئ لةأون ميرزويان قازاقتئث ءبئرئنشئ اقئنئ دةپ ءوز قولئمةن ساكةننئث كةؤدةسئنة "ةثبةك قئزئل تؤ" وردةنئن تاققان بولاتئن. بذل وقيعادان كةيئن ساكةن ميرزوياننئث قابئلداؤئنا جازئلئپ، ماسةلةنئث ءمانئسئن سذرايدئ. سوندا ميرزوياننئث - "قئمباتتئ، ساكةن! قازئر گازةتتةر مةنئث باقئلاؤئمنان شئعئپ كةتتئ"، دةگةن سوزدةرئ ارحيأتة ساقتالئپ قالعان. جالپئ ستاليندئك زورلئق-زومبئلئق پةن قؤعئن-سذرگئن قازاقستانداعئ "گولوششةكين گةنوسيدئ" دةگةن اتپةن تاريحتا قالدئ.
-توثكةرئستةن كةيئنگئ اق-قئزئلعا بولئنؤشئلئك پةن ازامات سوعئسئ جئلدارئندا دا زورلئق-زومبئلئق از بولعان جوق قوي؟ ءتئپتئ قازئر كةيبئرةؤلةر قؤعئن-سذرگئندئ 1916 جئلعئ ذلت-ازاتتئق كوتةرئلئستةن باستاپ ءجذر. بذل تؤرالئ ءوز پايئمداؤئثئز قانداي؟
- بذعان مةن دة كةلئسةم. ءبئراق گولوششةكين قازاقستانعا 1- حاتشئ بوپ كةلگةننةن كةيئن بذل قؤعئن-سذرگئندئ اشئق تذردة جذرگئزدئ. الدئمةن الاشورداعا قاتئسئ بار ادامداردئث ءتئزئمئن تاؤئپ الئپ، ولاردئ ءوز قئرئنا الدئ. وعان تذرار رئسقذلوأ، سةيئتقالي مةثدةشوأ، وراز يسايةأ، سماعذل سادؤاقاسوأ سياقتئ كوممؤنيست بولشةأيكتةر كومةكتةستئ. سوندئقتان ول باستاپقئ كةزدة جانئندا جذرگةندةرگة تيئسپةيدئ.
جالپئ "گولوششةكين گةنوسيدئ" تؤرالئ ايتقان كةزدة 1928 جئلئ باستالعان اشارشئلئققا ةرةكشة نازار اؤدارؤ كةرةك. وعان 1926-27 جئلدارداعئ اؤقاتتئ شارؤا مةن بايلاردئث مال-مذلكئن كامپةسكةلةؤ جانة حالئقتئ ذجئمداستئرؤ ناؤقانئ تذرتكئ بولدئ. مالدئ تارتئپ العان سوث حالئق قئناداي قئرئلدئ. ءتئپتئ ءبئر-ءبئرئنئث ةتئن جةي باستادئ. بيؤرونئث مادةني ءبولئمئن باسقارعان عابيت مذسئرةپوأ گولوششةكينگة بذل تؤرالئ قايتا-قايتا ايتا بةرگةن سوث ول وزئنة شاقئرئپ الئپ - ةگةر پاتريوت بولساث تورعاي وبلئسئنا بارئپ، ءوز كوزئثمةن كورئپ قايت دةيدئ. بذل عابيتتئث ةستةلئگئندة بار. ولار وندا يةسئز مال قورالاردئث ءبئرئنئث ةسئگئن اشقان كةزدة قاز-قاتار ءتئزئپ، جيناپ قويعان مايئتتةردئ كورةدئ. بذدان جذرةكتةرئ تذرشئگئپ، سئرتقا قايتا شئعادئ. اينالاعا كوز جذگئرتكةن كةزدة الئستان جئلتئراعان وت كورئنةدئ. وعان عابيت ءوزئنئث كومةكشئسئن جذمسايدئ. از ؤاقئتتان سوث ونئث شئثعئرعان داؤئسئن ةستيدئ. جذگئرئپ بارسا، قولدارئندا پئشاعئ بار، كيئمئ البا-جذلبا ءبئر توپ ايةل كومةكشئسئن ونئ ورتاعا الئپ ولتئرمةكشئ بوپ جاتقانئن كورةدئ. ولار ن ك أ د وكئلئ جالما-جان قارؤئن شئعارئپ اسپانعا اتقان كةزدة جان-جاققا تئم-تئراقاي قاشا جونةلةدئ. وسئ ءساتتئ پايدالانئپ ولار استئنا وت جاعئلعان قازانعا جاقئنداعان كةزدة ونئث ءار جةرئنةن قالقئپ شئققان ادامنئث قولئن، اياعئن كورةدئ. ال بذدار ارئ قاراي جذرگةن كةزدة قاثئراپ تذرعان كيئز ذيلةردئ كورةدئ. ولاردئث ماثدايشاسئنان گولوششةكين كوشةسئ، ةرنازاروأ كوشةسئ، گوليؤدةأ كوشةسئ دةگةن جازؤلاردئ وقيدئ. 1928 جئلئ باستالعان اشتئق 1931-33 جئلدارئ شارئقتاؤ شةگئنة جةتئپ، اشتئق قذرباندارئنئث سانئ 2،5 ميلليون ادامدئ قذرايدئ. بذل تؤرالئ سول كةزدة يوسيف ستالينگة جازئلعان تذرار رئسقذلوأ پةن وراز يسايةأتئث حاتتارئندا جان-جاقتئ جازئلعان.
- بولشةأيكتئك بيلئك جذيةسئنئث بذل ساياساتئنئث اششئ شئندئعئن زةرتتةؤشئلةر قوعامعا قانشالئقتئ اشئپ ايتئپ ءجذر؟ 2،5 ميلليون حالئقتئ اشتئقتان قئرئپ، جذزدةگةن مئث ادامدئ قؤعئن-سذرگئنگة ذشئراتقان بولشةأيكتةردئث گةنوسيدتئك ساياساتئنا قانداي باعا بةرئلدئ؟
- ءبئز وسئ ماسةلةگة ءمان بةرمةي كةلة جاتئرمئز. قازاقتئث باسئنداعئ ذلكةن قاسئرةت اشتئقتان باستالعان، كامپةلةسكةلةؤ مةن كذشتةپ ذجئمداستئرؤدان كةيئن. سوندئقتان جئل سايئن اتاپ وتئلةتئن مامئردئث 31-ئن اشتئق جانة ساياسي قؤعئن-سذرگئن قذرباندارئن ةسكة الؤ كذنئ دةپ جازؤ كةرةك. بذل باعئتتا دةپؤتات الدان سمايئلدئث ذسئنئسئنا تولئق قوسئلام. ءتئپتئ وعان ةكئ كذندئ ارناپ، جاريالاؤعا دا بولادئ. وندا ةشقانداي اعاتتئق جوق. بئزگة كئم قوي دةيدئ. تاؤةلسئز ةلمئز. 1997 جئلئ پرةزيدةنت قؤعئن-سذرگئن قذرباندارئنا ةسكةرتكئش اشتئ. ةندئ اشتئقتان قئرئلعان 2،5 ميلليون ادامنئث رؤحئنا تاعزئم جاساپ، بذل قاسئرةتتئ بذگئنگئ ذرپاق تا ءبئلؤ ءذشئن رةسمي تذردة جةكة ةسكةرتكئش قويئپ، وندا قانشا ادام قئرئلعانئن تاسقا قاشاپ جازئپ قويؤئمئز كةرةك. سوندا وسئ ةكئ تاريحي وقيعا دا ةستة قالادئ. قازئر ءبئز قؤعئن-سذرگئنگة ذشئراعاندار تؤرالئ ايتامئز دا كوبئنة-كوپ اشتئق قذرباندارئ ةسكةرؤسئز قالؤدا. بذل ذمئت بوپ بارا جاتئر. بيلئك ورئندارئ ونئ ناؤقانشئلئققا اينالدئرؤدا. وعان زاث شئعارؤشئ بيلئكتةگئ حالئق قالاؤلارئنئث دة كئناسئ بار. ولار ءبارئن مذقيات قاراپ شئعئپ، تاريحي سانانئ جاثعئرتؤ ءذشئن ونئ ذنةمئ ايتئپ، اتاپ ءوتؤ كةرةكتئگئ تؤرالئ ةلباسئنئث اتئنا ارنايئ قذجات ذسئنؤئ كةرةك ةدئ. ءبئر سوزبةن ايتقاندا زاث شئعارؤشئلار باستاما كوتةرئپ، اتقارؤ ورئندارئن ونئ جذزةگة اسئرؤعا جذمئلدئرؤ قاجةت. بئزدة شةنةؤنئكتةر كوبئنة-كوپ جوعارئدان نذسقاؤ كذتئپ وتئرا بةرةدئ، ءوز بةتئنشة ارةكةت جاساؤعا قذلئقسئزداؤ.
- ءسئزدئث ويئثئزشا اشتئق پةن قؤعئن-سذرگئن قذرباندارئن ماثگئلئك ةستة قالدئرؤ ءذشئن جاسالاتئن بذگئنگئ كذننئث كةزةك كذتتئرمةيتئن باستئ شارالارئ قانداي؟
- ءبئرئنشئ، وعان گةنوسيد دةگةن باعا بةرؤ كةرةك. ةكئنشئ، 1933-1938 جئلدارداعئ قازاق ولكةلئك پارتيا كوميتةتئنئث 1- حاتشئسئ ل.ي. ميرزوياننئث قئزمةتئنة ءوز باعاسئن بةرؤ قاجةت. ءذشئنشئ، ذلئ وتان سوعئسئنان كةيئنگئ زوبالاثعا دا ساياسي باعا ءالئ دة بولسا بةرئلگةن جوق.
وتكةنگة كوز جئبةرسةثئز كةثةس ذكئمةتئ قذرئلعاننان كةيئنگئ 1920-جئلدان 1941 جئلعئ ذلئ وتان سوعئسئ باستالعانعا دةيئنگئ كةزةثدة قازاق ذلتئ باسئنان نة كةشئرمةدئ. وسئدان 2-3 جئل بذرئن الاشوردانئث 90 جئلدئق مةرةيتويئ بولدئ. ونئ جذرتقا ايگئلةپ كورسةتةتئن بئردة-ءبئر ذلكةن شارا بولعان جوق. قازاق مةملةكةتئن قذرامئز دةپ تئرئسقان الاشوردا كوسةمئ ءاليحان بوكةيحانوأتئث سوثئنا ةرگةن الاش قايراتكةرلةرئنة دة لايئقتئ باعا بةرگةن جوقپئز. گولوششةكين بيلئك باسئندا تذرعان كةزدة 1925-33 جئلدارئ 2،5 ميلليون قازاق اشتئقتان قئرئلدئ. ال بولشةأيكتةردةن قاشئپ شةكارادا وققا ذشقاندار مةن جات جةردة زورلئق-زومبئلئققا ذشئراعانداردئث قاسئرةتئ ءالئ دة بولسا تاريحتاعئ ءوز ورنئن الا الماي كةلة جاتئر.
- ساياسي قؤعئن-سذرگئنگة بةلگئلئ ءبئر دةثگةيدة لةأون ميرزوياننئث دا قاتئسئ بار ةمةس پة؟
- بذل كئسئ پارتيانئث سولداتئ بولدئ. ول كرةملدةن كةلگةن نذسقاؤلاردئ مذلتئكسئز ورئنداؤعا مئندةتتئ بولدئ. وعان ماسكةؤدةن ستالين مةن ةجوأتئث قولئ قويئلعان بالةنشة ادامدئ اتؤعا ذكئم شئعارئلسئن جانة ول جةدةل ورئندالسئن دةگةن نذسقاؤ كةپ وتئرعان. سولاردئث بئرئندة ماسةلةن وثتذستئك قازاقستان وبلئسئنان 250 ادام 10-15 جئلعا جازاعا كةسئلئپ، 125 ادامدئ اتؤعا ذكئم شئعارئلسئن جانة ول دةرةؤ ورئندالسئن دةلئنگةن. قازاقتئث كةيبئر زيالئلارئمةن جاقسئ قارئم-قاتئناستا بولعان ميرزويان ولارعا ءوز الئنشة اراشاشئ بولئپ وتئرعان. سوندئقتان، 1937 - جئلدئث باسئندا ستالين قازاقستاننئث ن ك أ د-ئنا ءوزئنئث ستانيسلاأ رةدةنس دةگةن باجاسئن جئبةرةدئ. وعان دةيئن مولدوأانئث ن ك أ د-سئن باسقارئپ جذرگةن وعان - قازاقستاندا ميرزويان "حالئق جاؤلارئن" قورعايدئ ةكةن. سةن ءوزئث بارئپ ءمان-جايمةن تولئق تانئسشئ، دةيدئ. وسئدان كةيئن-اق، قئزئل قئرعئن باستالئپ كةتةدئ. رةدةنس ءتئزئم جاساپ: «ميرزويان جولداس، مئنا وبلئستئق كوميتةت پةن اتقارؤ كوميتةتتةرئ، حالئق حوميسسارلارئ كوميتةتئ باسشئلارئن، م ت س پةن كولحوز-سوأحوز ديرةكتورلارئن پارتيادان شئعارؤ كةرةك. سئزدةر بيؤرودا ولاردئ قالاي پارتيادان شئعارساثئز، سولاي تذتقئندايمئز»، دةيدئ. "وثتذستئك قازاقستان وبكومئنئث 1- حاتشئسئن رةأوليؤسيالئق كذرةستةن بئلةم، پارتياعا شئن بةرئلگةن ازامات. سئزدةردئث ونئ تذتقئنداؤلارئثئزعا رذقسات بةرة المايمئن"، دةگةن سياقتئ سوزدةرئ ارحيأ قذجاتتارئندا ساقتالئپ قالعان. الايدا كةيئن ول ءوزئ دة سولاردئث كةبئن قذشتئ. 1938 جئلئ الماتئعا 1- مامئر شةرؤئنةن كةيئن ستاليننئث قولئ قويئلعان مئناداي جةدةل حات كةلدئ: "جولداس ميرزويانعا! ءذش كذننئث ئشئندة بارلئق ءئستئ 2- حاتشئ نيكولاي سكأورسوأقا تاپسئرئپ، ساياسي بيؤرونئث قاراماعئنا ماسكةؤگة كةلئثئز" دةگةن. ن. سكأورسوأتئ مذندا 1 اي بذرئن ادةيئ جئبةرگةن ةدئ. ول قازاقستان پارتيا ذيئمئنئث جذمئسئن تةكسةرؤ ءذشئن وزئمةن بئرگة 40 ادامدئ ةرتئپ كةلگةن بولاتئن. ميرزوياننئث ليديا تةأوسيان دةگةن ايةلئ سول كةزدة الماتئدا پارتيا كادرلارئن دايئندايتئن ماركسيزم-لةنينيزم ينستيتؤتئنئث ديرةكتورئ بوپ جذمئس ئستةگةن ةدئ. نذسقاؤ بويئنشا ول ايةلئ مةن ةكئ بالاسئن الئپ، ارنايئ أاگونمةن ماسكةؤدةن 80 شاقئرئم جةردةگئ كولومنا دةگةن ستانسئعا كةلگةن كةزدة ن ك أ د قئزمةتكةرلةرئ ولاردئ ءبئر-بئرئنةن اجئراتئپ بولةك ماشينالارعا وتئرعئزادئ. سودان كةيئن بذل وتباسئ مذشةلةرئ ءبئر-ءبئرئن قايتئپ كورة المايدئ. ميرزوياندئ ماسكةؤدئث ورتاسئنداعئ لةفورتوأو دةگةن پاتشالئق رةسةيدةن قالعان تذرمةنئث كامةراسئنا اپارئپ قامايدئ. وندا ونئ 7 اي تةرگةپ-تةكسةرئپ، ذرئپ-سوعئپ قابئرعالارئن سئندئرادئ. ءبئر سذراق-جاؤاپقا بةريا، مولوتوأ، كاگانوأيچتةر قاتئسادئ. كاأكازدا رةأوليؤسيانئ بئرگة جاساعان بةرياعا سوندا ميرزويان: "ستالين جولداسقا جةتكئزئثئز مةن پارتيا مةن حالئقتئث الدئندا ةش كئناسئزبئن"، دةيدئ. سوندا بةريانئث: "وثباعان. ستالين جولداس حالئق جاؤئ ةكةنئثدئ مويئنداپ وعان قول قويؤئث ءذشئن وث قولئثدئ عانا قالدئرؤعا رذقسات ةتتئ"، دةپ اياعئمةن تةؤئپ جئبةرةدئ. ونئ ميرزويانمةن ءبئر كامةرادا جاتئپ، بذل ازاپتان امان قالعان شرةيدةر دةگةن كئسئ ءوز ةستةلئگئندة جازئپ قالدئرعان. ميرزويان حاتشئ بوپ تذرعاندا قازاقستان ميليسياسئن باسقارعان ونئ دا ورتالئقتاعئلار ماسكةؤگة شاقئرئپ الئپ: «سةندةر قازاقستاندئ كةثةس وداعئنان ءبولئپ الئپ جاپونياعا قوسپاق ةكةنسئثدةر»، دةپ كئنا تاعادئ. ال ميرزوياندئ «سةن قازاقتئث الاشورداشئل ذلتشئلدارئمةن بئرئگئپ كةتئپسئث، ولاردئ قورعايدئ ةكةنسئث»، دةپ 7 اي ءولئمشئ قئپ ذرئپ-سوعئپ 1939 جئلدئث باسئندا اتئپ تاستايدئ. مةن كةيئن ونئث ءبارئن ارحيأتةن تاؤئپ الئپ، كئتاپ قئپ باسئپ شئعاردئم. ونئث قازاقشا-ورئسشا شئقان ءبئرئنشئ تومئ وسئدان 2 جئل بذرئن جارئق كوردئ. بيئل كذزگة قاراي ةندئ 2- تومئن شئعارماقپئز. وعان دةمةؤشئ بولئپ وتئرعان قازاقستانداعئ ارميان دياسپوراسئنئث باسشئلارئ.
- قازاقستان ونةر شةبةرلةرئنئث ماسكةؤدةگئ العاشقئ دةكاداسئن ذيئمداستئرؤعا ميرزوياننئث قاتئسئ بولدئ ما؟
- ارينة. 1936-جئلئ قاثتار-اقپان ايلارئندا ونئث باستاماسئمةن 550 ادةبيةت پةن مادةنيةت وكئلدةرئنئث قاتئسؤئمةن ماسكةؤدةگئ قازاقستاننئث دةكاداسئ ءوتتئ. وندا ذلكةن تةاتردا كونسةرتتةر قويئلئپ، 10 كذننئث ئشئندة قازاقتئث كئم ةكةنئن ماسكةؤلئكتةر بئرشاما جاقئن تاني تذسةدئ. وعان ءتئپتئ ستاليننئث ءوزئ دة قاتئسئپ وتئرعان. دةكادا جابئلعان سوث ميرزويان كالينين مةن ستالينگة كئرئپ، كذلاش بايسةيئتوأاعا كةثةس وداعئنئث حالئق ءارتيسئ، ال وزگة ونةر شةبةرلةرئنئث قازاقستاننئث حالئق ءارتيسئ جانة تاعئ باسقا جوعارئ تذرلئ اتاق-دارةجةلةر مةن وردةن-مةدالدةرمةن ماراپاتتالؤئنا سةبةپكةر بولعان. بذل تؤرالئ كةيئن قانابةك بايسةيئتوأ، ءسابيت مذقانوأ سياقتئ قايراتكةرلةر ءوز ةستةلئكتةرئندة جازئپ قالدئرعان. ءبئز قازئر وسئنئ ذمئتئپ بارا جاتئرمئز.
گولوشةكيننئث گةنوسيدتئك ساياساتئ شارئقتاؤ شةگئنة جةتكةن كةزدة ستالين ونئ 1932 جئلئ جةلتوقساننئث 4-ئ كذنئ كةرئ شاقئرئپ الئپ، 18-20 ارالئعئندا ونئث ورنئنا ورال وبلئستئق پارتيا كوميتةتئنئث 2- حاتشئسئ ل. ميرزوياندئ جئبةرةدئ. ول اشتئقتان ابدةن ةسةثگئرةگةن ةلدئ قئسقا ؤاقئتتئث ئشئندة اياعئنان تئك تذرعئزئپ، ءوندئرئس پةن اؤئل شارؤاشئلئعئن عانا ةمةس، قازاقتئث ادةبيةتئ مةن مادةنيةتئن دة وركةندةتة تذسةدئ. قازاقتئث قازئرگئ جةتةكشئ جوعارئ وقؤ ورئندارئ ءال-فارابي اتئنداعئ قاز ذ ؤ، ق.ساتبايةأ اتئنداعئ قاز ذ ت ؤ، قذرمانعازئ اتئنداعئ كونسةرأاتوريا، وپةرا جانة بالةت تةاترئ سياقتئ تاعئ باسقا دا ءبئلئم، ونةر، مادةنيةت كةشةندةرئ بوي كوتةردئ. دةمةك ول قازاق حالقئنئث ذلتتئق رؤحئن جانداندئرؤعا بار كذش-جئگةرئن جذمساعان ادام. ماسةلةن، جامبئلدئ ةل ئشئنةن العاش تاؤئپ الئپ، ونئ وداققا تانئتؤعا سةبةپشئ بولعان لةأون ميرزويان ةدئ. ول ساكةن سةيفؤلليندئ وزئنة شاقئرئپ الئپ: قازاقتا داعئستانئث سذلةيمان ستالسكي سياقتئ ةسئمئ بذكئل ةلگة ماشهذر بولعان اقئن بار ما، دةيدئ. ساكةن، بئزدة حالئق جئراؤئ جامبئل بار دةگةن كةزدة، وندا ئزدةپ تابئثدار دةپ تاپسئرما بةرةدئ. ساكةن جامبئلدئ تاؤئپ اكةلگةن كةزدة جاسئن سذرئپ، 85 جئلدئق مةرةيتويئن ةلگة جاريالاپ، بذكئل الةمگة تانئتايئق دةيدئ. ال ن ك أ د باسشئلارئ وعان "حالئق جاؤلارئنئث" تئزئمئنة قول قويؤعا اكةلگةن كةزدة، ولاردئث كةيبئرةؤئن شئر-پئر بوپ قورعايدئ. ماسةلةن، مذحتار اؤةزوأتئث شئعئستئث ذلئ ويشئلئ اباي قذنانباي ذلئ جونئندة رومان جازؤ تؤرالئ جوسپارئ بولعان ةكةن، وعان تيئسپةثدةر دةپ تولئق مذمكئندئك جاسايدئ.
- جالپئ كةيئنگئ كةزدة زةرتتةؤشئلةر اراسئندا "گولوشةكيندئك گةنوسيدكة" قازاق زيالئلارئنئث دا قاتئسئ بار دةگةن پئكئر ايتئلئپ ءجذر. ولار ساياسي قؤعئن-سذرگئننئث كةث اؤقئمدا جذرؤئنة ءوز ذلةسئن قوستئ دةگةن كوزقاراس تا بار. بذل تؤرالئ ءسئزدئث كوزقاراسئثئز قانداي؟
- قازاق زيالئلارئنئث جئككة ءبولئنؤئ قولدان جاسالعان جانة بئرنةشة كةزةثگة سوزئلعان كذردةلئ پروسةس بولدئ. ةث العاش بولشةأيكتةر ءاليحان بوكةيحان باستاعان الاشوردا قايراتكةرلةرئن بيلئكتةن ئعئستئرئپ شئعاردئ. ودان كةيئن بذل ءذردئس 1925-30 جئلدارئ قايتا جالعاستئ. ءذشئنشئ كةزةثدة بذل 1937-38 جئلدارئ شارئقتاؤ شةگئنة جةتتئ. قازاق زيالئلارئ كومپارتيانئث جئمئسقئ ساياساتئ بويئنشا ءبئر-ءبئرئنئث ذستئنةن شاعئم جازئپ، جينالئستاردا، مةرزئمدئ باسئلئم بةتتةرئندة قارالاؤعا كوشتئ. بذگئنگئ ذرپاققا بذل شئندئقتئ ايتاتئن ؤاقئت كةلدئ. ماسةلةن سانجار اسفاندياروأ قازاقتئث ةث العاشقئ پروفةسسور اتاعئن العان عالئمئ بولدئ. ول مذحامةدجان تئنئشبايةأتان بذرئن تاشكةنتتة وقئپ، ماسكةؤدة شئعئستانؤ ينستيتؤتئنئث ديرةكتورئ بوپ قئزمةت جاسادئ. كةيئن قازاقتئث العاشقئ جوعارئ وقؤ ورئندارئن اشؤ ذدةرئسئنئث باسئندا تذردئ. وكئنئشكة قاراي، كةيئن ونئث ذستئنةن قاز پ ي-دئث ستؤدةنتتةرئ «لةنينشئل جاس» گازةتئنة (قازئرگئ "جاس الاش") ماقالا شئعارادئ. وندا سانجار اسفاندياروأقا - جاپون شپيونئ، حالئق جاؤئ دةپ جالا جابئلادئ. وسئ تاريحي شئندئقتئ جاستاردئث بئلؤلةرئ كةرةك. جابؤلئ قازان جابؤلئ كذيئندة قالماؤئ كةرةك.
1920 - جئلدئث باسئندا لةنين ستاليندئ شاقئرئپ الئپ قذرئلايئن دةپ جاتقان قازاق اأتونومياسئن كئم باسقارادئ دةگةن ماسةلة بويئنشا ارنايئ ءماجئلئس وتكئزةدئ. سوندا ستالين - قازاقتئث بارلئق كورنةكتئ بولشةأيكتةرئن ماسكةؤگة شاقئرايئق، دةيدئ. وعان ءالئبي جانگةلدين، سةيئتقالي مةثدةشوأ، ءابدئراحمان ايتيةأ، ءاليحان ةرمةكوأ سياقتئ 12 ادام قاتئسادئ. ستالين ولارعا ولكةنئ باسقارؤعا لايئقتئ كئمدةر بار دةگةن ساؤال تاستايدئ. وسئ ساتتة 4-5 مينؤت بويئ وتئرعانداردئث ءبارئ ءذنسئز قالادئ. ستالين قايتا-قايتا سذرايدئ. ءاليحان ةرمةكوأتئث ةستةلئگئنة جذگئنسةك: قازاقتئث ءذش ءجذزئنئث وكئلدةرئنةن بئرةؤئ سايلانسا قالعان ةكئ جذزدئث وكئلدةرئ قئرعي-قاباق بوپ شئعا كةلةر ةدئ. سوندئقتان دا وسئ جينالئستا وتئرعان قازاقتئث باس كوتةرةر كوممؤنيستةرئ ءذن-ءتذنسئز قالئپ قويعان ةدئ. ولاردان قايئر بولماعان سوث ستالين - ولاي بولسا مةن ءوزئمئنئث كومةكشئم ستانيسلاأ پةستكوأسكيدئ جئبةرةم دةپ شةشئم قابئلداپ، ونئث قاسئنا قازاق بولشةأيگئ ءابدئراحمان ءايتيةأتئ قوسئپ جئبةرةدئ. ولار 1920- جئلئ قاثتار-اقپان ايلارئندا ورئنبورعا كةلئپ، ءابدئراحمان قازاسر-ئن قذرؤ تؤرالئ دةكرةتتئ جاريالايدئ.
- كةثةس وداعئ كةزئندة "حالئقتار تذرمةسئ" بولعان قازاقستانعا وزگة رةسپؤبليكالاردان جةر اؤدارئلعان نةمةسة كذشتةپ كوشئرئلگةن وزگة ذلئس وكئلدةرئنئث ناقتئ سانئ انئقتالدئ ما؟
- قازئر ةلدئث ءبارئ قازاقستان كوپ ذلتتئ مةملةكةت دةپ اتاپ ءجذر. شئندئعئندا قازاقستاندا ءبئر عانا ذلت - قازاق بار، ال قالعانئ ءتذرلئ دياسپورالاردئث وكئلدةرئ. مئسالئ 1937 - جئلئ قيئر شئعئستان 650 مئث كارئس الماتئ، قئزئلوردا جانة وثتذستئك قازاقستان وبلئستارئنا كذشتةپ اكةلئندئ. 1941- جئلئ تامئزدئث 26-سئندا بةريا ستالينگة حات جازادئ: "پوأولجةدةگئ كةثةستئك نةمئستةر فاشيستةر جاعئنا ءوتئپ جاتئر. ولاردئ جةدةل دةپورتاسيالاؤعا رذقسات ةتئثئز"، دةپ. سونئث ناتيجةسئندة 650 مئثداي كةثةس نةمئستةرئ قازاقستانعا كوشئرئلدئ. سودان كةيئن مايداندا سوعئسئپ جذرگةن ذلتئ نةمئس جاؤئنگةرلةردئ كةرئ شاقئرئپ الئپ، اؤئر قارا جذمئسقا سالادئ. سوعان قاراماي تةگئن وزگةرتئپ ذلئ وتان سوعئسئ كةزئندة مايداندا ةرلئك كورسةتكةن نةمئستةردئث اراسئنان 8 كةثةس وداعئنئث باتئرئ شئقتئ. ال ؤكراينا مةن بةلارؤس جةرئنةن 1941-42 جئلدارئ جاؤ اسكةرئ جاقئنداعان كةزدة تاعئ 1،5 ميلليون حالئق قازاقستانعا كوشئرئلئپ اكةلئندئ. سونداي-اق 1943 -جئلدئث باسئنان 1944- جئلعا دةيئن قاپ تاؤئنداعئ شةشةن، ينگؤش، قاراشاي مةن بالقارلار، سودان كةيئن گرؤزيانئث سولتذستئگئنةن تذرئك مةسحةتتةرئ، قئرئم تاتارلارئ، قالماقتار مةن كذردتةردةن 1 ميلليون 225 مئث ادام قازاقستانعا اكةلئندئ. جالپئ كذشتةپ جةر اؤدارئلعاندارئث تاريحئ تؤرالئ مةن "دةپورتاسيا" دةگةن كئتابئمدا جان-جاقتئ قاراستئردئم.
- ءسئزدئث ويئثئزشا، 1917- جئلدان باستالعان بولشةأيكتةر جاساعان قؤعئن-سذرگئنگة بذگئنگئ ذرپاقتئث بةرةتئن باعاسئ قانداي بولماق؟
- 1997- جئلئ ساياسي-قؤعئن سذرگئن قذرباندارئن ةسكة الؤ كذنئ جاريالاندئ. ءتئپتئ وعان تذتاس ءبئر جئلدئ ارنادئق. ودان ةش ذلگئ-ونةگة العان جوقپئز. ةندئ وسئ ولقئلئقئتئ تذزةتؤ ءذشئن قازان توثكةرئسئ، ازامات سوعئسئ، كامپةسكةلةؤ مةن كذشتةپ ذجئمداستئرؤ، اشارشئلئق، جاپپاي رةپرةسسيا، ذلئ وتان سوعئسئ جانة ودان كةيئنگئ بارلئق كةزةثگة قاداپ-قاداپ باعا بةرئلئپ، ارنايئ ةسكةرتكئشتةر تذرعئزئپ، كئتاپتار شئعارئپ حالئقتئث بويئنا ونئ سئثئرة بةرسةك ءبارئ قالپئنا كةلةر ةدئ. ونئ ءوز دةثگةيئندة جذزةگة اسئرؤعا زاث شئعارؤشئلار دا، اتقارؤشئ بيلئكتئث شةنةؤنئكتةر دة ءوز ذلةسئن قوسسا قذبا-قذپ. قازاق حالقئنئث تاريحئندا "اقتابان شذبئرئندئ - القاكول سذلاما" دةگةن ناؤبةت 1929-1933 جئلدارئ قايتادان قايتالانئپ، قازاق حالقئنئث جارتئسئنأان استامئن جالماپ كةتكةن اشتئق جئلدارئن ءبئز ةستةن شئعارماؤئمئز كةرةك. سوندئقتان دا مامئردئث 31-ئن ساياسي قؤعئن-سذرگئن قذرباندارئن ةسكة الؤ كذنئ عانا ةمةس، سونداي-اق اشتئق زوبالاثئن دا ةسكة الؤ كذنئ دةپ اتاپ ءوتؤئمئز قاجةت. وسئ جونئندة ةلباسئنئث ارنايئ قاؤلئسئ قاجةت-اق.
- تاريحتاعئ وسئنداي اقتاثداق بةتتةردئ بئرةؤلةر ساياسي كذرةستة وزدةرئنة ذپاي جيناؤ ءذشئن قذرال رةتئندة پايدالانئپ كةتؤئ مذمكئن بة؟
- تاريحتئث قيئن قئستاؤ كةزةثدةرئن پايدانئپ، ذلتتئق سانا-سةزئمدئ قوزدئرئپ، وزدةرئنة ذپاي جيناؤعا ارةكةتتةنؤشئلةر بار. ءبئراق قوعامدئق بئرلةستئكتةردئث سانئ كوپ بولعانمةن ساپاسئ جوق. باسئن بئرئكتئرة السا، ولار ذلكةن ساياسي كذش بولار ةدئ. ءبئراق بذل جوعارئ دةثگةيگة جةتة الماي كةلةدئ. ونئث جارقئن مئسالئن بالتئق جاعالاؤئ ةلدةرئنةن بايقاؤعا بولادئ.
- دةرةكسئز تاريح بولمايدئ. الايدا ولارمةن جذمئس ئستةيتئن مامانداردئث حال-جاعدايئ قالاي؟
- تاريحتاعئ اقتاثداق بةتتةر كوپ بولعانئمةن، ءبئز قازئر ولارعا اسا ءمان بةرمةي كةلة جاتئرمئز. وعان ءبئر سةبةپ تاريحشئلاردئث مذراعاتپةن جذمئس ئستةؤئنة قاراجاتئ جوق. كوپ ماسةلة وسئعان بايلانئستئ. سوندئقتان دا كوپ زةرتتةؤشئلةر عئلئمي تاقئرئپتارعا دةن قويا بةرمةيدئ. ولارعا مةملةكةت تاراپئنان جان-جاقتئ كومةك كورسةتئلسة قذبا-قذپ بولار ةدئ. سوندا قازاقستان تاريحئنئث اقتاثداق بةتتةرئ جان-جاقتئ زةرتتةلئپ، حالئقتئث يگئلئگئنة اينالار ةدئ.
- اثگئمةثئزگة راحمةت.