تولستويدئث اقئرعئ ءسوزئ

ازاقپارات- عذلاما جازؤشئ يسلام ءدئنئن نةگة جانئنا جاقئن تارتتئ؟ الةم يسلامعا بةت بذرا باستادئ. الةمدةگئ ئزگئ ءدئن جايلئ وزئق ويلئلاردئث پئكئرئ شةت پذشپاقتاپ ةستئلئپ قالئپ جاتئر
None
None

ءتئپتئ قايشئلئققا تولئ عذمئر كةشكةن ذلئ ورئس جازؤشئسئ لةأ تولستوي «مةنئ مذحاممةد ذمبةتئ دةپ ساناثدار» دةگةن وسيةت قالدئرعان دةسةدئ. سونئمةن، دذنيةءجذزئ ادةبيةتئنة جاؤهار شئعارمالار قوسقان لةأ تولستويدئ كئم دةپ تانيمئز؟ ول ءذشئن الدئمةن جازؤشئنئث ءومئر جولئنا شولؤ جاسايئق. اتا-اناسئنان ةرتة ايئرئلعان بالا لةأ 13 جاسئندا كةزئندة اتاسئ ءيليا اندرةةأيچ بةس جئل بيلةگةن قازان قالاسئنا قونئس اؤدارادئ. بولاشاق الةم ادةبيةتئنئث كلاسسيگئ 1844 جئلئ اتاسئ ماثگئلئك مةكةن تاپقان قالاداعئ ؤنيأةرسيتةتتئث فيلوسوفيا فاكؤلتةتئنئث شئعئس تئلدةرئ بولئمئنة وقؤعا تذسةدئ. كةيئن بةلگئلئ ءبئر سةبةپتةرمةن زاث فاكؤلتةتئنة اؤئسقانئمةن دة، ءبئراز ؤاقئت رةسةيلئك شئعئستانؤ سالاسئنئث باستاؤئندا تذرعان بةلگئلئ عالئم مئرزا قازئمبةكتةن اراب، تذركئ تئلدةرئن وقئعانئ تاريحتان بةلگئلئ. 1851 جئلئ اعاسئ نيكولايدئث ذگئتئمةن كاأكازعا كةلگةن جازؤشئ اساؤ تةرةك جاعاسئنداعئ كازاك ستانيساسئنا قونئس تةپتئ. كازاكتار مةن جةرگئلئكتئ ذلت اراسئنداعئ قاقتئعئستارعا ارالاسقان ول جاناتتاي جذماق ولكة ءومئرئن «كازاكتار» پوأةسئ مةن سول جئلدارئ جازئلعان اثگئمةلةرئنة ارقاؤ ةتتئ. كوزئ جذمئلعانشا قاپ تاؤئ جايلئ اسةرئن ايتئپ تاؤئسا الماعان جازؤشئ قذمار ويئنعا ءومئرئن تئگئپ ويناپ، تذتتاي ذتئلعان ورئس گرافئن قذتقارئپ العان شةشةن جئگئتئ سادو ميسةربيةأتئث مارتتئگئن ةرةكشة باعالاپتئ. سوپئلئق باعئت ذستانعان قذنتئ قاجئ دا تولستوي قذرمةتتةر جاننئث ءبئرئ بولعان. قئرئم سوعئسئنا قاتئسئپ، اتاقتئ «سةأاستوپول اثگئمةلةرئن» جازعان قالامگةر قان مايداندا كورسةتكةن ةرلئگئ ءذشئن سول كةزدةگئ ذلكةن ماراپات - اننا وردةنئن يةلةندئ.

سؤعا باتقان كةيئپكةرئنئث جاي-كذيئن ءدال بةرؤ ءذشئن ءوزئن تذثعيئققا تاستاعان تاؤةكةلشئل تولستوي ءذشئن سوعئستاعئ ةرلئكتةر مةن تراگةديالار ذلكةن ءومئر مةكتةبئ بولدئ. ادةبيةت الةمئن "كةشةگئ كذننئث تاريحئ"، "تاؤبةگة كةلؤ" اثگئمةلةرئمةن اشقان تولستوي قالامئنان وسئ جئلدارئ "مةن دئنگة قالاي سةنةمئن؟"، "يأان ءيليچتئث ءومئرئ" اتتئ شئعارمالار تؤدئ. اسئرةسة، كارئ ءدئنداردئث ءومئرئن سؤرةتتةيتئن سوثعئ تؤئندئسئ ورئس قاؤئمداستئعئ اراسئندا كةث تالقئلاندئ. جالپئ، كةثةستئك اتةيزم بذل شئعارما ءومئرئن بوسقا وتكئزگةن كارئ ءدئندار تؤرالئ دةپ ءتذسئندئردئ. تؤئندئ وزةگئندة اقيقاتتئ باسقا دئننةن ئزدةؤ يدةياسئ جاتقانئن ايتؤ ول كةزدة مذمكئن دة ةمةس ةدئ. كةيئنئرةك ول مئسئر ءمذفتيئ مذحاممةد ابدومةن ذنةمئ حات الئسئپ تذردئ. بةلگئلئ ءدئني رةفورماتورمةن بايلانئس ءيسا ءئلئمئن بذرمالاعاندارعا تةرئس كوزقاراستا بولعان جازؤشئنئث يسلامدئ تذپكئلئكتئ تانؤعا دةگةن نيةتئنة قوزعاؤ سالعان سةكئلدئ. وسئنداي ئزگئلئك جولئنداعئ ئزدةنئستةر ادةبيةت الئبئن شئركةؤ قئزمةتئنة دةگةن جاثاشا كوزقاراسقا جةتةلةدئ. ول 1909 جئلئ "حريستوس ءئلئمئن بةتپةردة ةتكةندةر تالاي بئلئققا جول بةردئ. جانة الةم بذعان ءذنسئز كةلئستئ. ةث قورقئنئشتئسئ - شئركةؤلةر بذل باعئتتئ حريستوس ءئلئمئنئث نةگئزئ دةپ تانئدئ، " - دةپ جازدئ. اشئق اسپاندا جاي ويناعانداي بولعان بذل پئكئردئث اياعئ تولستويدئ رةسمي تذردة شئركةؤدةن الاستاؤ وقيعاسئنا استاسقانئ بةلگئلئ. رؤحاني جذتاثدئققا سوقتئراتئن شئركةؤلئك ئلئمنةن ابدةن جةرئپ، جانئ بايئز تاپپاعان جازؤشئنئث تاعئ ءبئر حاتئنان تومةندةگئدةي جولداردئ تاباسئز. "...ةكةؤمئز ءبئر دئندة بولساق مةن ءذشئن سول ذلكةن قؤانئش بولار ةدئ. ءسئز مةنئث جاعدايئما تذسئنئستئكپةن قاراپ كورئثئزشئ. ءدال قازئر مةندة اتاق تا جوق، بايلئقتان دا جذردايمئن. قازئرگئ رةسةي قاؤئمئندا مةنئ تذسئنةر ةشكئمنئث جوقتئعئنا كوزئم انئق جةتتئ. ليبةرالدار مةن ةستةتتةر مةنئ ناقذرئس كورةدئ، رةأوليؤسيونةرلةردئث ويئنشا، مةن قيالي ةزبةمئن. ذكئمةت ادامدارئ مةنئ توثكةرئسشئلةر قاتارئنا قوسئپ قويسا، شئركةؤلئك پراأوسلاأية ءذشئن مةن بةيباق ئبئلئستةن ارئمئن. وسئنئث ءبارئ مةن ءذشئن وتة اؤئر.

سوندئقتان دا مةنئ مذسئلمان دةپ تانئثئز، سوندا ءبارئ ءوز ورنئنا كةلةدئ". ءوز ةلئندة تةپةرئش تارتئپ جذرگةن تولستوي تاعدئرئ تاعئ ءبئر مذسئلمان ميللاتئ - تاتارلاردئ قاتتئ قئزئقتئردئ. ورئس قئسپاعئن كوپ تارتقان، ات توبةلئندةي ازعانا تاتار ذلتئ اراسئنان تولستويدئ اؤدارؤعا العاش تالاپتانعان اعارتؤشئ كايؤم ناسئري بولدئ. ول 1886 جئلئ ورئس جازؤشئسئنئث «ؤ-شاراپ» اتتئ اثگئمةسئن تاتارشاعا تارجئمالادئ. ءبئراق ادةبيةتتانؤشئ وكتيابئر قادئروأتئث ايتؤئنشا، بذل اؤدارما بةلگئسئز سةبةپتةرمةن جاريالانباي قالدئ. ارادا 2 جئل وتكةندة تاعئ ءبئر تاتار قالامگةرئ يبراگيم تورةقذلوأ «العاشقئ شاراپ شئعارؤشئ» كومةدياسئن اؤدارئپ شئقتئ. ءبئراق بذل تؤئندئنئث دا جولئ بولمادئ. كومةديانئ تالقئلاؤدا ةكئ شوقئپ، ءبئر قارايتئن اسا قئراعئ سةنزؤرالئق كوميتةت «شاراپتئ حارام كورةتئن مذسئلمان ءذشئن بذل - زياندئ شئعارما، ءارئ بذل كذللئ تذركئ حالئقتارئنئث ورئس ذلتئنا دةگةن كوزقاراسئنا كةرئ اسةر ةتةدئ» -دةگةن جةلةؤمةن ونئث تاعدئرئن ءبئرجولا شةشئپ تاستادئ. تاتار تورةقذلوأتئث تولستويدئث تذركئ تئلئندةگئ تذثعئش تارجئماشئ بولؤعا ذمتئلعان تالابئ وسئلاي ساتسئز اياقتالدئ. تاريحتا مذنداي قذرمةتتئ ورئن اراعا 2 جئل سالئپ تولستويدئ ءوز تئلدةرئندة سويلةتكةن ءازئربايجان باؤئرلارئمئزعا بذيئرعانئن ايتا كةتةيئك. جانة شئعارمالارئن اؤدارؤعا رذقسات سذراعاندارعا جازؤشئ تذسئنئستئكپةن قاراعان.
زةرتتةؤشئلةر ونئث تاتار زيالئلارئمةن قاتار سةمةي قالاسئنداعئ كئتاپ دذكةنئنئث قوجايئنئ، قازاق ةلكئبايةأقا دا حات جازعانئن ايتادئ. تةك 1905 جئلعئ «جئلئمئق» تاتارلاردئث ءوز مادةنيةتئن دامئتؤعا جول اشئپ، اتاقتئ عابدوللا توقاي، ساعيت رامةيةأ، ءداؤئت عذبايدي سةكئلدئ جازؤشئلار لةأ نيكولايذلئن ءوز تئلدةرئنة جارئسا اؤداردئ. تاريحشئلار تولستوي مةن تاتارلار اراسئنداعئ «ؤايئسوأتةر قوزعالئسئنا» قاتئستئ بايلانئسقا دا قاتتئ نازار اؤدارادئ. 1862 جئلئ بيلئكتئث كوپة-كورئنةؤ جاساپ وتئرعان قئسئمئنا قارسئ رةسةي مذسئلماندارئ «ؤايئس قوزعالئسئن» باستادئ. قوزعالئس باسئندا ءوزئن مذحاممةد پايعامباردئث ءئزباسارئ - ؤايئس ءال كارانيمئن دةپ جاريالاعان باگاؤادتين ؤايئسوأ تذردئ. ونسئز دا سئرتقئ مةملةكةتتةرمةن قاتئناسئ قيئنداي تذسكةن پاتشالئق رةسةي ةرةؤئلدئث جالپئ مذسئلماندئق عازاؤات سوعئسئنا اينالئپ كةتؤئنةن قاتتئ شوشئنئپ، قوزعالئس مذشةلةرئن اياؤسئز باسئپ-جانشئدئ. بذلئكشئلةر باسشئسئ باگاؤادتين ؤايئسوأ جئندئحانا توسةگئنة تاثئلسا، ونئث سةرئكتةرئنئث سذيةگئ ءسئبئر ورماندارئندا ءشئرئدئ. اكةسئنئث جولئن جالعاستئرعان عاينؤدتين ؤايئسوأ تة جازاسئز قالعان جوق. 1894 جئلئ جةر اؤدارئلعان ول 11 جئلدان كةيئن قوزعالئستئ قايتا جانداندئرؤعا تالپئنئس جاسادئ. XX عاسئر باسئندا اسكةري قئزمةتتةن باس تارتقان ؤايئسشئ مذباراكشا عادئلشين ةسئمدئ تاتار جئگئتئنئث اسكةري دالا سوتئنا تارتئلعانئ بذكئل رةسةيگة ءمالئم بولدئ. توسئن وقيعاعا قاتتئ تاثئرقاعان تولستوي جذرتتئ دذرلئكتئرگةن جايدئث جاي-جاپسارئن ءبئلئپ كةلؤگة وزئمةن مذراتتاس تاعئ ءبئر جازؤشئ ف.ناجيأيندئ جذمسادئ. ءوز سةرئگئ ارقئلئ ؤايئسشئلةر قوزعالئسئنئث كوسةمئ عاينؤدتيننئث سالةمئن العان لةأ نيكولايذلئ وعان «قذرمةتتئ باؤئرئم، مذحاممةد عاينؤتدين ؤايئسوأ! ءسئزدئث ماعان جولئقپاق نيةتئثئزگة بةك قؤانئشتئمئن. دذنيةدةگئ ةث ئزگئ ءدئننئث جولئنا توسقاؤئل قويؤشئلارعا قارسئ تئنئمسئز كذرةسئثئز بةن قذداي جانة جةردةگئ پةندةلةر جايلئ پايئمئثئز دا مةن ءذشئن اسا قئزئقتئ. وزئثئزبةن كةزدةسؤگة مةن دة اسئعؤلئمئن. قالاعان ؤاقئتئثئزدا كةلة بةرئثئز، ءسئز ءذشئن مةنئث ةسئگئم ءاردايئم اشئق»، - دةپ جاؤاپ قايتاردئ.
ءوزئن ئزدةپ، تةثئز اسئپ كةلگةن شةتةلدئكتةردئ قابئلداماي تةلمئرتئپ قوياتئن، ءتئپتئ اتاعئ ءمالئم جازؤشئمةن جالقئ ءسات ديدارلاسؤعا دئلگئر بولعان تالايلاردئ كةلگةن ئزئمةن كةرئ قايتارعان قارت گرافتئث بذل ارةكةتئ اينالاسئنداعئلاردئث ءبارئن ايران-اسئر قالدئردئ. تاعئ ءبئر قئزئق دةرةك بار. مذسئلمانعا جار بولعان ورئس قئزئ ةلةنا أةكيلوأا بالالارئنئث يسلام ءدئنئن قابئلداماق ويئ بارئن ايتئپ، تولستويعا حات جازادئ. سوندا ءسوز زةرگةرئ "يسلام ءوزئنئث ماعئناسئمةن شئركةؤلئك پراأوسلاأيةدةن جوعارئ تذر. سوندئقتان ءار پةندةگة نة شئركةؤلئك پراأوسلاأيةنئ، نة يسلامدئ تاثداؤ بةرئلسة، وندا ساناعا سئيؤئ قيئن تذسئنئكسئز ذشتئك، قذپيا سؤرةتتةردةگئ اؤليةلةردةن گورئ سانالئ ادامنئث اللاهتئث جالعئزدئعئن مويئنداپ، يسلامدئ تاثدايتئنئنا ةش شذبا كةلتئرمةثئز. ءسئزدئث ذلدارئثئز تؤرا جولدئ تاثداپتئ، مةن سوعان قؤانئشتئمئن،" - دةپ حات جازادئ. تولستويدئث وسئ پئكئرئن ارادا ذزاق جئلدار وتكةندة "سوثعئ 100 جئلدا الةمدةگئ ئزگئ ءدئن يسلام بولاتئنئنا شذبا جوق. ءتئپتئ ةؤروپا قازئردئث ءوزئندة ونئ قابئلداي باستادئ،" - دةپ اعئلشئن دراماتؤرگئ، ايگئلئ بةرنارد شوؤ دا قؤاتتاي تذسةدئ. نةمئس قالامگةرئ توماس مانن دا تولستويدئ زةرتتةؤگة ءبئراز ؤاقئتئن سارپ ةتئپ، ناتيجةسئندة "گةتة جانة تولستوي" اتتئ عئلئمي ةثبةك جارئق كورگةنئ بةلگئلئ. گةتةنئث دة الةمدةگئ ةث جاس ءدئن - يسلامنئث ءناسيحاتشئسئ بولعانئن ةسكةرگةن توماس مانن ادةبيةتتئث قوس الئبئن وسئ تذرعئدان بايلانئستئرا قارايدئ. قوش، سونئمةن، تولستويعا ورالايئق. بارئنةن باز كةشكةن جازؤشئ ولةرئنةن ازعانا بذرئن شئركةؤدةگئ اپاسئ مارياعا بارادئ. رةسةيدئث ءدئني زةرتتةؤشئلةرئ لةأ نيكولاي ذلئنئث بذل ساپارئن وتكةنگة سالاؤات ايتئپ، شئركةؤگة ورالؤعا جاساعان قادامئ دةپ تذسئندئرةدئ. الايدا بذل ءومئرئنئث ساناؤلئ ءساتئ قالعانئن سةزئنگةن جازؤشئنئث باقيعا اتتانار الدئنداعئ قوشتاسؤئ ةدئ. كوپ ذزاماي، دالئرةك ايتساق، 1910 جئلدئث 6 قاراشاسئ كذنئ ءوزئن قورشاعان تؤئستارئنا قاراتئپ "...ةل جار شةتئنة كةلدئ. ال سةندةر ماعان قاراپ تذرسئثدار،" - دةپ ءذزئلئپ بارا جاتقان جازؤشئ ارتئنا "اقيقاتتئ سذيةمئن" دةگةن جالعئز اؤئز ءسوز قالدئردئ. بذكئل عذمئرئن ئزگئلئكتئ ئزدةؤگة ارناعان ايگئلئ گراف تولستوي ءوز توسةگئندة وسئلاي دذنية سالدئ. قايشئلئقتئ ءومئر كةشكةن ونئث اعايئندارئمةن ارئزداسقان اقئرعئ سوزئمةن نة ايتقئسئ كةلگةنئ بذگئنگة دةيئن جذمباق كذيئندة قالئپ وتئر.

مذرات اقئن ذلئ، جؤرناليست. قئزئلوردا وبلئسئ

(«ايقئن» گازةتئ. ماؤسئمنئث 3 ئ. 2010 جئل)

سوڭعى جاڭالىقتار