كةشةگئ زذلمات قذرباندارئن ةستةن شئعارماؤ ءذشئن، بذگئنگئنئث زياراتئ مةن نيةت-پةيئلئ قاجةت - ر. ايتماتوأا

اقپارات /قانات مامةتقازئ ذلئ/ - م. اؤةزوأتئ ءومئر بويئ ءپئر تذتئپ وتكةن جازؤشئ شئثعئس ايتماتوأتئث شئعارماشئلئعئ عانا ةمةس، ونئث بذكئل ءومئرئ دة قازاق حالقئمةن تئعئز بايلانئستئ بولدئ دةسةك ارتئق ايتپاعان بولارمئز.
None
None

ونئث شئعارمالارئنئث باسئم بولئگئندةگئ كوركةم وبرازدارئنئث رؤحئ قازاققا اسا جاقئن بولاتئنئ سوندئقتان شئعار. جازؤشئنئث ءوزئ دة قازاق اؤئلئمةن ئرگةلةس، قونئستاس جةردة تؤئپ-وسسة، اكةسئ تورةقذل تذرار رئسقذلوأتئث تئكةلةي تاربيةسئن كورگةن شاكئرتئ بولدئ. تورةقذل ايتماتوأتئ قولداي ءجذرئپ، تاشكةنتكة وقؤعا اپارئپ تذسئرگةن دة ت. رذسقذلوأ بولاتئن. كةيئننةن قئرعئزدئث كورنةكتئ قوعام قايراتكةرئ دةثگةيئنة كوتةرئلگةن، قئرعئز رةسپؤبليكاسئ و ك ةكئنشئ حاتشئسئ قئزمةتئن اتقارعان تورةقذل ايتماتوأ 1938-جئلئ «حالئق جاؤئ» رةتئندة ذستالئپ، اتئلدئ.

جاقئندا استانادا وتكةن «تاريحتان تاعئلئم - وتكةنگة تاعزئم» اتتئ حالئقارالئق فورؤمعا تورةقذل ايتماتوأتئث قئزئ، الةمگة تانئمال جازؤشئ شئثعئس ايتماتوأتئث اپكةسئ روزةتتا ايتماتوأا ارنايئ شاقئرئلعان ةكةن. وسئ حالئقارالئق جوبا بارئسئندا سوناؤ اقتاثداق جئلدار تؤرالئ، ذلت ارئستارئنئث جاپپاي قؤعئن-سذرگئنگة ذشئراعان ةث قاسئرةتتئ كةزةثئ تؤرالئ ر. ايتماتوأا دا اثگئمةلةگةن بولاتئن. ءبئز دة كةيئنگئ ذرپاققا ساباق بولؤئ ءذشئن ايتئلعان روزةتتا تورةقذل قئزئنئث ةستةلئگئنة نازار اؤدارؤدئ ءجون سانادئق.

«ءبئزدئث اكةمئز 1937 جئلئ تذتقئنعا الئنئپ، 1938 - جئلئ قاراشا ايئنئث 5ءئ كذنئ سول كةزدةگئ فرؤنزة قالاسئنئث تذرمةسئندة وتئرعان 137 اداممةن بئرگة اتئلدئ، دةپ باستادئ ءسوزئن روزةتتا ايتماتوأا. ارينة، تذرمةدةگئ 137 تذتقئننئث بارلئعئ ءبئر كذندة اتئلماعان، بئزگة جةتكةن دةرةكتةر بويئنشا قئزئلدئث جةندةتتةرئ قاراشانئث 5-6 سئ، ياعني ةكئ كذن بويئ قاماؤداعئلارعا ءبئر-بئرلةپ ذكئم شئعارئپ، ارتئنشا دةرةؤ اتئپ وتئرعان. ال قاراشانئث 7 سئندة قاندئقول قاراقشئلار ةشتةثة بولماعانداي توي-تويلاپ، 8- قاراشا كذنئ 137 ولئكتئ ةشكئمگة بئلدئرمةستةن كومؤدئ جذزةگة اسئرعان ةكةن. سول كذنئ مذردةلةردئ جذك كولئكتةرئنة تيةپ، ونئث ءذستئن قالئث برةزةنتپةن قاپتاپ، تذرمةدةن الئپ شئعئپ بئشكةكتئث ماثئنداعئ شوثتاش اتالاتئن جةرگة الئپ كةلةدئ. بذل شوثتاشتا سوناؤ جئلداردئث وزئندة ذلكةن كئرپئش زاؤئتئ بولعان ةدئ. وسئ زاؤئتتئث ئشئندة تةرةث ءارئ ذقئپتئ ةتئپ قازئلعان كئرپئشتئ كذيدئرؤ قويمالارئ دا بار بولاتئن. ال جاثاعئ اتئلعان 137 ادامنئث بارلئعئ ةلگة تانئمال قايراتكةرلةر، تةكتئ وتباسئنئث ازاماتتارئ، ذلتتئث جذگئن كوتةرة بئلةتئن «قايماقتارئ» ةدئ. سوندئقتان دا، بذلاردئث ولئكتةرئن ايدالاعا تاستاپ نةمةسة اشئق-شاشئق كومة سالؤدئث قاؤپئ دة زور بولاتئنئن ولار دا بئلةتئن. جذرتقا بئلدئرمةؤ ءذشئن 137 مذردة جاسئرئن تذردة شوثتاشقا جةتكئزئلئپ، بارلئعئ بئردةي كئرپئش زاؤئتتئث ئشئندةگئ ذلكةن كذيدئرؤ قويماسئنا تاستالادئ. سوسئن زاؤئت قيراتئلئپ، ونئث ورنئندا تةك ذلكةن توبةشئك قانا قالادئ. ال اتئلعانداردئث وتباسئنا تذرمةدةگئلةردئث بارئنة بئردةي قاتئناس-حابار قذقئعئنسئز ون جئلعا سوتتاؤ تؤرالئ ذكئم شئعارئلعانئ جونئندة اقپارات بةرئلةدئ.

ءبئز اكةمئزدئ ذزاق جئلدار بويئ كذتؤمةن ءوتتئك. الدئمةن جازاعا كةسئلگةن ون جئلدئث تةزئرةك ءوتؤئن تئلةسةك، كةيئننةن شئندئقتئ ءبئلؤ، اكةيدئث سول جئلدارئ-اق اتئلئپ كةتكةنئن ةستؤ ءذشئن تاعئ ون جئل كةرةك بولدئ. شةشةمئز ءبئزدئث اكةمئزدئث امان ورالاتئنئنا ذلكةن سةنئممةن قارايتئن، ونئ ءسئبئردئث ءبئر تذكپئرئندة كةسئلگةن مةرزئمئن وتةپ ءجذر دةپ ةسةپتةيتئن، بالالارئنا-بئزگة دة وسئلاي ايتئپ، ذنةمئ ذمئتتةندئرئپ وتئرؤشئ ةدئ. الايدا، سول قارعئس اتقئر 1938 جئلدئث كذزئندة-اق اكةيدئث اتئلئپ كةتكةنئ تؤرالئ شئندئقتئ جيئرما جئل وتكةن سوث عانا بئلدئك. سول كةزدة قولئمئزعا اكة ءولئمئ تؤرالئ جازئلعان انئقتامانئ ذستاتتئ. بذل مالئمةتتةردئث ئشئندة اكةمئزدئث اتئلعان ورنئ، اتؤ جازاسئنا كةسئلؤ سةبةبئ تؤرالئ ةشتةثة دة جازئلماپتئ، ال ذكئمنئث ورئندالعان مةرزئمئ قاتة جازئلعان ةدئ. تةك، وسئنداي شةكتةؤلئ عانا مالئمةتتةرگة ارقا سذيةگةن شةشةمئز ءوزئنئث جارئنئث سذيةگئ قاي تذكپئردة جاتقانئن مئنا ومئرئندة ةش بئلة الماي-اق كةتتئ»، دةيدئ ر. تورةقذل قئزئ.

ونئث ايتؤئنشا، تورةقذل ايتماتوأتئث، سول سةكئلدئ قئرعئز ذلتئنئث بةتكة ذستار 137 ادامئنئث سذيةكتةرئ جاتقان ورئن تؤرالئ شئندئق تةك 53 جئل وتكةن سوث عانا اشئلعان. قئرعئزدئث شالعايداعئ ءبئر اؤئلئنئث قارتئ بذنداي «ازالئ-الاساپئراندئ جةرلةؤ» تؤرالئ اثگئمةنئ بئلةتئنئن، سول كذن مةن سول ورئندئ ةسئندة ءماثگئ ساقتاعانئن، وسئ ؤاقئتقا دةيئن بذل تؤرالئ ءتئرئ جانعا ءتئس جارماعانئن، تةك 1991 جئلئ ءوزئنئث دة «تورئنةن كورئ جاقئنداعان» شاعئندا عانا جاريالاؤعا بةل بؤعانئن جةتكئزگةن ةكةن. وسئلايشا، 1991 جئلعا دةيئنگئ بار عذمئرئن ذرةيمةن وتكئزگةن كؤاگةر قاريانئث كورسةتؤئمةن شوثتاش ماثئنداعئ بذرئنعئ كئرپئش زاؤئتئنئث ورنئنا قازبا جذمئستارئ جاسالادئ.

ارينة، ك گ ب-نئث جةندةتتةرئ سول كةزدةرئ دة بذنداي قازؤ جذمئستارئنا بارئنشا قارسئلئق ءبئلدئرئپ باقتئ. اقئر اياعئندا ولاردئث تاراپئنان: «جارايدئ، وسئ جةردةن سذيةكتةردئ تاپتئق دةلئك، ءبئراق وندا كئمنئث جةرلةنگةنئن قالاي انئقتاماقسئثدار»، دةگةن جةلةؤلةر دة بذلعاقتاي باستايدئ.

«ءبئراق، ءبئزدئث باعئمئزعا وراي، قازؤ جذمئستارئ كةزئندة ءبئرقاتار قذندئ، ايعاق قذجاتتارئ، ونئث ئشئندة ءتورت ادامنئث ايئپتاؤ قورئتئندئسئ تابئلدئ. بذل ءتورت قذجاتتئث ءبئرئ ءبئزدئث اكةمئزگة تيةسئلئ بولاتئن. ايئپتاؤ قورئتئندئسئ ءذش بةتكة جازئلئپتئ. ونداعئ قورئتئندئ بويئنشا، ذكئم ورئندالاردان ءبئر تاؤلئك بذرئن اكةمئز سول كةزدةگئ ايگئلئ 58-ستاتيامةن ايئپتالعان، ايئپتاؤ ذكئمئنئث كوشئرمةسئن دة قولئنا بةرگةن ةكةن. بذنداي قورئتئندئنئ سوندا اتئلعانداردئث بئرةؤلةرئ العان دا، ةندئ بئرةؤلةرئ كةرةك ةتپةگةن دة بولؤئ مذمكئن. ايتةؤئر، ناقتئ فاكتئ - بذل قورئتئندئ اكةمئزدئث قولئنا تيگةن، ول ونئ تورتكة بذكتةپ گيمناستوركةسئنئث ءتوس قالتاسئنا سالعان، بالكئم ةرتةسئندة سوتتا ءوز-ءوزئن قورعاماق بولدئ ما ةكةن دةپ تة ويلايمئز. ءبئراق، سوت ءئسئ 20 مينوتكة عانا سوزئلئپتئ، سودان كةيئن اكةيدئث موينئنا ةث اؤئر جازانئ ءبئر-اق كةسكةن. ءذكئم شئعارئلعان سوث، دةرةؤ تذرمة اؤلاسئنا شئعارئپ، جانئ تةز شئقسئن دةگةن بولؤلارئ كةرةك ءدال جذرةگئنةن تاقاپ تذرئپ اتئپتئ. ال سول وق اكةيدئث گيمناستةركاسئنئث ءتوس قالتاسئنداعئ ايئپتاؤ ذكئمئ جازئلعان ءتورت بذكتةلگةن قاعازدئ دا تةسئپ وتكةن. ءتورت بذكتةلگةن قاعازدئث ورتاسئندا وقتئث ءئزئ سالعان تةسئك پةن سونئث اينالاسئ عانا از تارامدالئپ ءبذلئنئپتئ. باسقا بارلئق جةرئ تازا. سذيةكتئ الؤ بارئسئندا تابئلعان بذل قاعازداعئ جازؤلار دا انئق ةدئ، ءتئپتئ ةش قيئندئقسئز وقؤعا بولاتئن. ونئث ذستئنة كئرپئش كذيدئرةتئن قويماعا سذيةكتةردئ لاقتئرعاندا ءبئزدئث اكةمئزدئث، سول كةزدة جوعارئ لاؤازئمدا بولعانداردئث دةنةسئن ءبئرئنشئ لاقتئرعانعا ذقسايدئ، ال قالعاندارئ ءبئرئنئث ذستئنة ءبئرئ، توبةشئك بولئپ ذيئلة بةرگةن. الگئ كذيدئرةتئن ورئننئث تابانئنداعئ تةمپةراتؤرا جوعارئ، ونئث ذستئنة اينالاسئ تازا قالئپتا بولعاندئقتان ءبئرئنشئ لاقتئرئلعانداردئث زاتتارئ، ونئث ئشئندة اكةمئزدئث ءتوس قالتاسئنداعئ سوثعئ ذكئم قورئتئندئسئ جازئلعان قاعاز تةسئلگةن كذيئ، ءبئراق سول قالپئندا بذلئنبةستةن ساقتالئپتئ. بذعان سول سذيةكتئ اشؤ كةزئندةگئ كؤاگةرلةردئث ءبارئ تاثعالعان بولاتئن. وسئ ايئپتاؤ قورئتئندئسئنئث ناتيجةسئندة عانا ك گ ب-نئث سول كةزدةگئ پروتوكولدارئ تابئلئپ، سول ارقئلئ الگئ توبةشئكتة اتئلعانداردئث بارلئعئنئث اتئ-جوندةرئ انئقتالدئ. ولار ارؤلاپ، قايتا جةرلةندئ. ال بذل ورئن كةيئننةن «اتابةيئت» دةپ اتالدئ. بذل ءبئز ءذشئن عانا ةمةس، بذكئل قئرعئز حالقئ ءذشئن كيةلئ ورئنعا اينالئپ وتئر»، دةيدئ ر. ايتماتوأا.

2008 جئلدئث ماؤسئمئندا سةكسةنگة قاراعان جاسئندا گةرمانيا جةرئندة ومئردةن وتكةن ادامزاتتئث ايتماتوأئ اتانعان جازؤشئ شئثعئس تورةقذل ذلئنئث دةنةسئ دة بئشكةككة اكةلئنئپ، قئرعئز الاتاؤئنئث بةلؤارئندا جاتقان «اتابةيئت» زيراتئنئث ئرگةسئنة جةرلةنگةن ةدئ. ءوزئ قايتئس بولارئنئث الدئندا سول جةرگة جةرلةؤدئ جازؤشئ دا اماناتتاعان ةكةن. وسئلايشا، ءوز شئعارمالارئ ارقئلئ توتاليتارلئق جذيةنئث كذيرةؤئنة ذلكةن سوققئ بةرگةن زامانئمئزدئث زاثعار جازؤشئسئ ش. ايتماتوأ تا ءوز اكةسئنئث ئرگةسئندة، باسقا دا قئرعئز ذلتئنئث ارئستارئمةن، ءبئر كةزدةرئ ذلتئنئث بولاشاعئ ءذشئن قئزمةت اتقارعان، سول ءذشئن «حالئق جاؤئ» اتانعاندارمةن قاتار جاتئر. (قئرعئز ةلئندة ورئن العان بيئلعئ وقيعالار بارئسئندا قازا بولعان 16 ادام «ادئلةتتئلئك، بوستاندئق پةن قئرعئز حالقئنئث بولاشاعئ ءذشئن كوز جذمدئ» دةلئنئپ بئشكةك وسئ «اتابةيئت» مةموريالدئ كةشةنئنة جةرلةنگةن).

«ستاليندئك زذلمات تةك ءبئر ذلتقا عانا ةمةس، بذكئل ادامزاتقا باعئتتالعان قئرعئن بولاتئن. بذنداي ءوزئنئث حالقئن باسقا ءبئر الئستان كةلگةن جاؤ ةمةس، ءوز باسشئلارئ قوعاداي جاپئرا قئرؤ دةگةن ادامزات تاريحئندا بولدئ ما ةكةن؟ ستاليننئث قذيئرشئقتارئ ءذشئن كةز-كةلگةن ذلتتا باس كوتةرةر ادام قالماؤئ كةرةك بولدئ. حالئقتار توزدئ، اشتان قئرئلدئ. ءبئز دة شالعاي اؤئلداردئث بئرئندة كةثةس وداعئنئث تذكپئر-تذكپئرئنةن دةپورتاسيالانئپ كةلگةندةرمةن بئرگة تذرعانبئز. سول ناؤبةت جئلدارئنداعئ ءبئر وقيعا ةسئمدة ساقتالئپتئ. ءبئزدئث ذيگة ءبئر كذنئ شةشةننئث بالاسئ كةلئپ، تةرةزة الدئندا تذرئپ، تاماق سذرايتئن ةدئ. سول كةزدة شةشةم قولئنا ئلئنگةن ةكئ-ذش تذيئر كارتوپ پةن ءبئر ءتئلئم اسقاباقتئ الگئ بالاعا ذستاتئپ «ماماثا اپارئپ بةر، سوسئن قايناتئپ جةرسئثدةر»، دةگةن ةدئ. ءبئراق، اشتان كوزئ قاراؤئتقان بالا ونئ ةستئگةن دة جوق، الگئ قولئنا تذسكةندةردئ اپئل-عذپئل شيكئلةي جةي باستادئ. سوندا بارئپ شةشةم : «جوق بذلاي بولماس»، دةپ الگئنئ ذيگة كئرگئزئپ، تاماقتاندئردئ. سول كذننةن باستاپ شةشةم اس پئسئرگةندة، ءبئر بولئگئن مئندةتتئ تذردة «يسرايلعا» دةپ ادةيئ جةكة الئپ قوياتئن. ناؤبةت جئلدارئ ءبئزدئث ةلدة دة كوپ ادام اشتان قئرئلدئ، يسرايلدئث تؤئستارئ، سول كوشپةن قؤعئندالئپ كةلگةن شةشةندةردئث باسئم بولئگئ «ولئكتةرئن كورسةتپةستةن» جوعالئپ كةتتئ. ءبئراق، شةشةمئز سولاردئث اراسئنان ةث قذرئعاندا وسئ يسرايلدئ ءتئرئ الئپ قالعانئنا قؤاناتئن. مةن بذنداي ادامزات باسئنان وتكةن زذلماتتئث ةندئ قايتالانبايتئنئنا سةنئممةن قارايمئن»، دةيدئ ر. ايتماتوأا.

ءسوزئن اياقتاي كةلة روزةتتا تورةقذل قئزئ زذلمات كةزئندةگئ وقيعالاردئ ةسكة الؤ - سونداي ناؤبةتتةن ساباق الئپ، ولاردئ ذرپاق جادئنان شئعارماؤئ ءذشئن قاجةت ةكةندئگئن ايتئپ ءوتتئ. ذزاق جئلدار بويئ ذلت زيالئلارئنئث جذرةگئن جارالاپ كةلگةن ساياسي قؤعئن-سذرگئن قذرباندارئنئث ازالئ بةينةسئ ةش ذمئتئلماؤئ قاجةتتئگئن ةسكة الدئ.

«مةن سول ستاليندئك زذلمات جئلدارئ ادامزاتتئث باسئنا تونگةن قاتةر، قولمةن ذيئمداستئرئلعان تةررورلئق ارةكةتتةر تؤرالئ كةيئنگئ ذرپاق كوبئرةك بئلة تذسسة ةكةن دةپ ويلانامئن. قازاقستان پرةزيدةنتئ ن. نازاربايةأپةن بولعان كةزدةسؤدة، ةلباسئ قازاقستاننئث كةث بايتاق ولكةسئندةگئ تذكپئرلةردة قؤعئن-سذرگئن قذرباندارئ اتئلعان، كومئلگةن ورئندار، ورتاق زيراتتار، قذربانداردئث مولالارئ كوپ بولعانئن، ولاردئث انئقتالئپ، سذيةكتةرئنئث يمانتارازئلانئپ، يشارا-ئزةتئ رةتكة كةلتئرئلگةنئن ايتتئ. راسئندا دا، مذنداي قذربان بولعانداردئث توپ-توبئمةن كومئلگةن ورتاق مولالارئ بذرئنعئ ك س ر و اؤماعئندا وتة كوپ. قئرعئز ةلئندة بذنداي بةلگئلئ ورئن بار، ونئ جذرت بئلةدئ. ءبئراق، كوثئلگة قاياؤ تذسئرةتئن ءبئر وكئنئش بذنداي ازالئ جةرلةرگة ةشقانداي قازؤ-زةرتتةؤ جذمئستارئ جذرگئزئلمةي كةلةدئ. ال سونداي شارالار اتقارؤ، قذربانداردئ ازا تذتئپ، ولاردئث باستان وتكةن قاسئرةتئن ةسكة الؤ بولاشاق ءذشئن قاجةت. كةشةگئ زذلمات قذرباندارئن ةستةن شئعارماؤ ءذشئن، بذگئنگئ ذرپاقتئث زياراتئ مةن نيةت-پةيئلئ اسا قاجةت»، دةدئ ر. تورةقذل قئزئ.

سوڭعى جاڭالىقتار