ءامئر تةمئردئ تةرئستةؤدئ قاشان قويامئز؟

ong>گةراسيموأ قالپئنا كةلتئرگةن بةت-پئشئنئنة جانة تةرئسئنئث اق تذستئلئگئنة قاراپ، كةيبئر رةسةيلئك زةرتتةؤشئلةر: «اقساق تةمئردئث تةگئ ةؤروپالئق بولعان» دةگئلةرئ كةلةدئ. ولاردئث مذنئسئ تةمئردئث رةسةيدئ التئن وردانئث ةزگئسئنةن قذتقارعانئنا دا بايلانئستئ بولار.
None
None

1402 جئلئ ءامئر تةمئردئث انكارا تذبئندة بايازيت سذلتاندئ تذتقئنداپ، وسمان ارمياسئن كذيرةتة جةثؤئ - تذرئكتةردئث كونستانتينوپولدئ (ستامبؤلدئ) جاؤلاپ الؤئن جارتئ عاسئرعا كةيئنگة شةگةرگةنئ ءمالئم.

ريم پاپاسئن تاعئندا قالتئراتقان ءامئر تةمئرگة سول ةسكئ زاماندا پاريجدة دة «حريستيان الةمئن قذتقارؤشئ» رةتئندة ةسكةرتكئش قويئلعان ةكةن. وسئعان بايلانئستئ ءبئر جاي، 1996 جئل يؤنةسكو-نئث شةشئمئمةن ءامئر تةمئر جئلئ دةپ جاريالانئپ، سول جئلئ ءامئرشئنئث 660 جئلدئعئنا بايلانئستئ پاريج قالاسئندا ارنايئ اپتالئق وتكةندة، وزبةك باسشئسئ يسلام كاريموأتئث «ةؤروپانئ قذتقارئپ قالعان - وزبةكتةر» دةپ گاپئرگةنئ دة بار.

يسلام الةمئندةگئ قوس مذسئلمان يمپةرياسئنئث سوعئسئ نةدةن تؤئندادئ؟ عالئمدار بذل قئرعئن تةمئردئث بايازيتكة جازعان حاتئنان، وعان بايازيتتئث قئزبالانئپ قايتارعان جاؤابئنان باستالعانئن ايتادئ. ذلئ وسمان پاتشاسئ ءئلدئرئم بايازيت سذلتان (1389-1402) ءامئر تةمئرگة تذتقئنعا تذسپةس بذرئن كئشئ ازيانئ تولئق، ةؤروپانئث ءبئراز جةرئن، بولگاريا مةن مولداأياعا دةيئن جاؤلاپ العان بولاتئن. 1394-1401 جئلدارئ كونستانتينوپولدئ (ستامبؤل) قورشاپ، جاؤلاپ الؤعا ءسال-اق قالعان.

1396 جئلئ بولگاريادا مذسئلمان الةمئنة قاؤئپ تؤدئرئپ كةلگةن كرةستشئلةردئ تولئق تالقانداعان وسئ ءئلدئرئم بايازيت. وسئ سذراپئل سوعئستان كةيئن ةؤروپالئقتار تالاي جئلدارعا دةيئن شئعئسقا قارسئ قارؤ كةزةنؤگة قورقئپ كةلدئ. ال بذل ارادا يراك استاناسئ باعداتتئ جاؤلاپ العان تةمئر ةؤروپانئث تئزةسئن قالتئراتقان بايازيتكة تاپ بةردئ. 1402 جئلئ شئلدة ايئنئث 20 جذلدئزئندا انكارا تذبئندة 1 ميلليون مذسئلمان اسكةرئ ءبئر-بئرئنة قارسئ تذردئ. اأستريانئ جاؤلاپ العان سوث بايازيت أيزانتيا كورولئنئث قئزئنا ذيلةنگةن بولاتئن. انكارا تذبئندة ءامئر تةمئردئث اسكةرئنة قارسئ سةربيالئق رئسارلار دا ساقاداي سايلانئپ، قارسئ تذردئ. ءذش كذن، ةكئ تذنگة سوزئلعان قاندئ قاساپتان كةيئن ذرئس الاثئندا 240 مئث ولگةن جاؤئنگةردئث دةنةسئ قالدئ.

بايازيت سذلتان قولعا ءتذستئ. شئعئس ريم يمپةراتورئ مةن ةگيپةت سذلتانئ تةمئردئث بيلئگئن تةز مويئنداپ، الئم بةرؤگة اسئقتئ. اعئلشئن كورولئ گةنريح IV ، فرانسيا كورولئ كارل IV ازيانئث اقساق بارئسئ اتانعان ءامئرشئنئ ذلئ جةثئسئمةن قذتتئقتاپ، تارتؤ-تارالعئ جئبةردئ. يسپانيا كورولئ گةنريح III كاستيلسكيي تةمئرگة ةلشئلةرئن اتتاندئردئ. ةؤروپانئ تذگةل باعئندئرماق بولعان بايازيتكة تذتقيئلدان سوققئ بةرگةن تةمئردئث ارةكةتئنةن سوث، تذركئ الةمئنئث ةثسةسئ تومةندةپ، اقئر ءتذبئ ةؤروپا وسمان يمپةرياسئن بولشةكتةپ، رةسةي قالعان تذركئلةردئ قئرئق جاپئراققا بولئپ تاستادئ. ةگةر تةمئر مةن بايازيتتئث سوعئسئ بولماعاندا، بايازيت بذكئل باتئس ةؤروپانئ باعئندئرئپ، توقتامئس شئعئس ةؤروپانئ تاپتاپ، تةمئر قئتايعا سوعئس اشار ةدئ ، ءسويتئپ، كذللئ الةم تذركئلةردئث قول استئندا بولار ةدئ دةپ وكئنةدئ تاريحشئلارئمئز. مذمكئن سولاي دا بولار ما ةدئ، ءبئراق تاريحتئث دوثگةلةگئ باسقاشا بذرئلعان جوق پا؟!

سايئپقئران ءامئر تةمئر كورةگةن تؤرالئ تاريحتا ءجونسئز بذرمالانعان جايلار جةتةرلئك. وسئ ؤاقئتقا دةيئن جازئلعان سانسئز جازبالار ءامئرشئنئث شئن بةينةسئن بةرة الدئ دةپ ايتا المايمئز. دانا تذلعانئث بةينةسئن ؤاقئت بئزگة وسئ كذنگة دةيئن قيسئق اينادان كورسةتئپ كةلدئ. كةشةگئ ورئس پاتشالئعئ مةن كةثةستئك زاماندا شئثعئس حان سةكئلدئ ءامئر تةمئردئ دة ماسقارالاپ، قارالاؤ مةملةكةتتئك يدةولوگيا دةثگةيئندة ذيئمداستئرئلعانئ بةكةر ةمةس، ناتيجةسئندة ادام باسئنان تاؤ تذرعئزعان قانئشةر، تذتاس حالئقتاردئ جةر بةتئنةن جويئپ جئبةرگةن سذمدئق جةكسذرئن ادامنئث وبرازئ جان-جاقتئ سومدالئپ جاتتئ. ءسويتئپ، تذتاس ذرپاقتار ساناسئنا كذشتةپ ءسئثئرئلدئ.

جاقئندا ءبئر جاس جازؤشئنئث تةمئر تؤرالئ وسئنداي وتئرئكتئ شئنداي ةتئپ جازعان كوركةم دذنيةسئن وقئپ، بةتئمئزدئ باسؤعا تؤرا كةلدئ. ءامئر تةمئر تؤراسئنداعئ ويدان شئعارئلعان مذنداي قيسئنسئز وتئرئكتةر اتا بؤئن قازاق اقئن-جازؤشئلارئنئث شئعارمالارئندا دا ءورئپ ءجذر. ولاردئث ءبئر پاراسئ مئناداي:

1.اقساق تةمئر تؤعاننان اقساق بولئپ تؤعان. ال شئن مانئندة 1352 جئلئ سةيستاندا بولعان سوعئستا ءامئرشئنئث ءبئر اياعئ ساداق وعئنان جارالانعان.

2. اؤعانستاندا 20 مئث ادامدئ تئرئدةي كئرپئش پةن تاستئث اراسئنا قالاپ جئبةرگةن جانة ءذندئستاندا 1 ميلليون ادامدئ قئرعان. مذنئث ءبارئ - ويدان تؤعان جاي ةرتةگئلةر.

3. بايازيت سذلتاندئ قولعا تذسكةن قذس سياقتئ تةمئر تورعا قاماپ، قايدا بارسا دا وزئمةن بئرگة ماسقارالاپ الئپ جذرگةن. سذلتان بايازيتتئث ايةلئن كوزئنشة زورلاتقان. 27 مةملةكةتتئ اقئل-پاراساتئمةن بيلةگةن، يسلامنئث الماس قئلئشئ اتانعان، ءتئرئ كةزئندة-اق «سايف-ؤد-دين»، «سايف ؤل-اللاه» دةگةن ات العان مذسئلمان پاتشانئث وسئنداي جةكسذرئن ارةكةتكة بارؤئ مذمكئن بة؟ تةمئر شئن مانئندة وزئمةن تةثدةس تذرئك سذلتانئنا بارئنشا قذرمةت-سئي كورسةتئپ، پاتشاعا ساي كذتئپ-باققان، ءبئراق نامئسقا شئداماعان بايازيت ءوزئ ؤ ءئشئپ ولگةن. «ا، بايازيت، پاتشالئق تا، ادام دا ءتاثئرئنئث قاسئندا تذك ةمةس. مئنا جارئق دذنية ءبئر اقساق پةن ءبئر سوقئردئث قولئنا قاراپ قالار دةيمئسئث» (تةمئر اقساق، بايازيتتئث ءبئر كوزئنئث اعئ بولعان) دةپ، ءوز قولئمةن قذران مةن تاسپيئق سئيلاعان دةسةدئ. تةمئر ءوزئ سامارقانعا قايتاردا، تذرئك بيلئگئن بايازيتتئث بالالارئنئث قولئنا تاپسئرئپ كةتكةن.

4. تذركئستانداعئ قوجا احمةت اؤليةنئث باسئنداعئ كةسةنةنئ ءامئر تةمئر دالا كوشپةندئلةرئن (قازاقتاردئ) وزئنة تارتؤ ماقساتئندا ساياسات ءذشئن تذرعئزعان. حاق اؤليةنئ ارداق تذتؤ ءداستذرئ قايدا قالادئ سوندا؟

ءامئر تةمئر تؤراسئندا جونسئز ويدان شئعارئلعان حيكاياتتاردئث دةنئ - ورئستا. ورئستار تؤدئرعان جازبالاردا اقساق تةمئر جاستايئنان تاؤئق، قوي ذرلاعان باؤكةسپة ذرئ بولعان، ادامدار ذرلئعئنئث ذستئنةن ءتذسئپ، ءبئر اياعئن سئندئرعان، ستالين سئندئ بذل دا ةتئكشئنئث بالاسئ بولئپ سؤرةتتةلةدئ. ودان دا زورئ ةؤروپا جذرتئنا تيةسئلئ. سةبةبئ بةلگئلئ. نايزاعاي اتانعان بايازيتتةن اساتئن جةر بةتئندة قاهارلئ كذش بولؤئ مذمكئن ةمةس دةپ ةسةپتةگةن باتئس الةمئنة تةمئردئث قايتپاس تذرئك سذلتانئن كذيرةتة جةثئپ، ءوزئن تئرئدةي قولعا ءتذسئرؤئ، ءسويتئپ، ةؤروپانئ تذرئك ةزگئسئنةن قذتقارئپ قالؤئ سذمدئق اسةر ةتكةن. ءسويتئپ، تةمئردئ جولئنداعئنئث ءبارئن جايپاپ جذرة بةرةتئن الئپ قارا ديؤمةن سالئستئرئپ، سانسئز قيال-عاجايئپقا تولئ اثئز-ةرتةگئلةردئ ءذستئ-ذستئنة تؤدئرعان جانة ول وزگة تئلدةرگة تةز اؤدارئلئپ وتئرعان.

ماسةلةن، ءيوان شيلتبةرگةر دةگةن زةرتتةؤشئ عالئم تةمئر ءيسفاهاندئ جاؤلاپ العان كةزدة، 14 جاستان اسقان ةركةك كئندئكتئنئث ءبارئن قويشا باؤئزداتئپ، 7 جاسقا دةيئنگئلةرئن تئرئدةي ات تذياعئنا تاپتاتئپ ولتئرگةن دةپ جازادئ. سيرياعا باسئپ كئرگةندة وتئز مئث ادام تئعئلعان مذنارالئ مةشئتتئ ورتةتئپ، مذسئلمانداردئث قانئن سؤداي اعئزعان دةسةدئ. وسئعان سةنؤگة بولا ما؟ ال تةمئردئث ءوز جازبالارئندا ءامئرشئ: «مةن قايدا بولسا دا اللا مةن ونئث ةلشئسئ مذحاممةدتئث ءدئنئن تاراتؤدئ، حاق جولئن ذستانؤدئ بذيئردئم» دةپ جازادئ.

اعئلشئندار شئعئس امئرشئلةرئن جامانداعاندا الدارئنا جان سالماسا، ءبئر ولتئرئلگةن ةؤروپالئق ءذشئن ءجذز ءذندئستئث باسئن الؤ پرينسيپئن جذزةگة اسئرعان وزدةرئ تؤرالئ جذمعان اؤزئن اشپايدئ. ناپولةون بوناپارت 1799 جئلئ ةگيپةتتئ باسئپ العاندا، 4 مئث جاؤئنگةر تذتقئنعا تذسةدئ. ومئرلةرئثدئ ساقتاپ قالامئز دةگةن سوث، ولار تةگئس قارؤ-جاراقتارئن تاپسئرعان. ءبئراق ناپولةون سوزئندة تذرماي، ءبارئن ولتئرگةن. جالپئ، ناپولةوننئث ارمياسئندا ميلليون ادام ولئمگة بذيئرئلعان. رةسةيگة 700 مئث اسكةرئمةن كئرگةن ونئث كةرئ قاشقانئندا 30 مئثعا جةتةر-جةتپةس اسكةرئ قالعان.

تةمئر تؤراسئندا قذندئ تاريحي مالئمةتتةر قالدئرعان ءيبن ارابشاحتئث ءوزئ ةموسياعا بةرئلئپ، قارا بوياؤدئ بارئنشا قالئثداتئپ جئبةرةتئنئن تةمئردئث ءوز جازبالارئمةن سالئستئرئپ وقئعان ادام بئردةن تذسئنةدئ. 1636 جئلئ لاتئن تئلئنة، 1658 جئلئ فرانسؤز تئلئنة اؤدارئلعان ارابشاحتئث كئتابئنئث مازمذنئ بذرمالانئپ، ةكئ ءتذرلئ بولئپ شئعؤئن دا ةسكةرؤ كةرةك.

ارينة، ءبئز مذنئ جازعاندا تةمئردئ سؤدان اق، سذتتةن تازا دةپ وتئرعانئمئز جوق. زامانئ، داؤئرئنة بايلانئستئ پاتشالاردئث قان توكپةؤئ ول كةزدة مذمكئن ةمةس. سوعئستئث اتئ - سوعئس. تةمئر دة ءوز ؤاقئتئنئث ادامئ. قئسقاسئ، جازارمانداردئث شئلعي وتئرئككة ءيلانا بةرمةي، ءامئر تةمئردئ تةرئستةؤدئ قوياتئن كةزئ جةتتئ.

تورةعالي تاشةنوأ

(«ايقئن» گازةتئ. مامئردئث 20 سئ. 2010 جئل)

سوڭعى جاڭالىقتار