تاؤةلسئزدئك جولئندا جان اياماي كذرةسكةن بوكةنباي باتئر قارا ذلئنئث ذرپاقتارئ دا وسال بولماعان - عالئم س.قذرمانالين
بةلگئلئ رؤلاردئث كوش باسئندا تذرعان عاسئرلاردان ةرلئك تامئرئ ذزئلمةگةن بةلگئلئ ءبئر اؤلةتتةر بولعاندئعئ تاريحتان ءمالئم. سونئث ءبئرئ - بوكةنباي باتئر اؤلةتئ. بذل تؤرالئ قازاقپارات تئلشئسئنة تاريح عئلئمدارئنئث كانديداتئ، باتئس قازاقستان گؤمانيتارلئق اكادةمياسئنئث دوسةنتئ سامات قذرمانالين ءمالئم ةتتئ.
ونئث ايتؤئنشا، قازاق تاريحئندا زور ماثئزئ بار ХҮІІІ عاسئردئث باستئ وقيعالارئنئث ءبئرئ - 1710 جئلعئ قاراقذم كةثةسئ. وسئ اسكةري-ساياسي جيئندا بوكةنباي باتئردئث ايتقان ءسوزئ سول كةزةثدةگئ بذكئل قازاق بةتكة ذستارلارئنئث جئگةرئن جانئدئ. ءارئ اسكةري قايراتكةر، قولباسشئ بوكةنباي باتئر ХҮІІІ عاسئردئث ءبئرئنشئ جارتئسئنداعئ قازاققا ابئروي اكةلگةن ايبئندئ جةثئستةردئث باسئندا بولدئ. اسئرةسة، ءابئلقايئر حاننئث 1716-1723 جئلدارداعئ ةدئل قالماقتارئنئث حانئ ايؤكةنئ تئزة بذكتئرگةن شايقاستارئندا ءئرئ اسكةري قوسئنداردئ باسقاردئ. 1723 جئلعئ قئركذيةكتئث باسئندا ءابئلقايئر حان 20 مئث اسكةرمةن قالماق تايشئلارئنا جةم بويئمةن قارسئ اتتانئپ، جايئقتان ءوتئپ، قالماق بيلةؤشئلةرئن قيئن جاعدايعا قالدئرعاندا، كئشئ ءجذزدئث ءئرئ اسكةري قوسئندارئن باسقارعان بوكةنباي ةسةت، قاراباس، تايلاق، شولان، اقپان، ةسبولاي، كيئكباي باتئرلارمةن بئرگة الدئثعئ شةپتة بولعاندئعئن بذگئندة دةرةكتةر ايعاقتاپ وتئر. سول جورئقتا قازاقتار دورجئ نازاروأتئث 5 مئث اسكةرئن تئقسئرئپ، دوسان تايشئنئ قاشؤعا ءماجبذر ةتةدئ. كوپ كةشئكپةي لةكباي تايشئنئث 2 مئث شاثئراقتان تذراتئن ذلئسئن تالقاندايدئ. كئشئ ءجذزدئث نايزا ذستاپ جاؤعا بارعان قوسئنئنئث وسئناؤ ذلئ جورئعئنئث ناتيجةسئندة قذبا قالماق پةن قارا قالماقتئث سئبان رابتان قونتايشئ مةن ايؤكة حان باستاعان اسكةرئنئث سئرءداريا بويئندا جةثئس تويئن تويلاماق جوسپارلارئ جذزةگة اسپاعان بولاتئن. تاريحتان ءمالئم، بذل وقيعانئث قازاقتئث وتان قورعاؤ تاريحئنداعئ ومئرلئك ماثئزئ زور، عاسئر وقيعاسئ ةكةندئگئن بذگئندة بئرةؤ بئلسة، بئرةؤ بئلمةيدئ.
داثقتئ باتئردئث ذلئ تئلةنشئ ءبي جونئندة ХҮІІІ عاسئر سوثئنداعئ دةرةكتةردةن كوپتةگةن مالئمةتتةر الؤعا بولادئ.
حالئقتئث تئلةگئ مةن بئرلئگئن قورعاي الاتئن پاراساتتئ، اقئلدئ، جئگةرلئ ةل يةلةرئ حالئق اراسئنان وتارشئلدئق داؤئردة كوپتةپ تابئلدئ. ХҮІІІ عاسئردئث سوثعئ شيرةگئندة ذلتتئق تاؤةلسئزدئك جولئنداعئ ارپالئستئث كوش باسئندا اتاقتئ باتئر، داثقتئ ءبي سئرئم دات ذلئ تذرعاندئعئ بارشاعا ءمالئم. قازاق ةلئندةگئ ذلت-ازاتتئق كوتةرئلئستةرئنة ءتان ةرةكشة اتاپ وتةتئن جايت - كوتةرئلئس باسشئلارئنا اسا جاقئن بولئپ، ايرئقشا ئقپال ةتكةن جةكة تذلعالاردئث بولؤئ. ارينة، بذل تذلعالار ءبئرئنشئ كةزةكتة وزدةرئنئث جةكةلةگةن ايرئقشا قاسيةتتةرئمةن، باتئرلئعئمةن كوزگة ءتذستئ، سوندئقتان ولاردئ جاؤگةرشئلئك زامان تالابئنا ساي بذقارا مويئندادئ، ارقا سذيةدئ جانة ءذمئت ارتتئ. وسئعان سايكةس ءوز كةزةگئندة 20 جئلعا سوزئلعان ازاتتئق كذرةسئنة تابئن رؤئن اكةلئپ قوسقان تئلةنشئ بوكةنباي ذلئ كئشئ ءجذز قازاقتارئ قارؤلئ قوزعالئسئنئث سئرئم باتئردان كةيئنگئ جةتةكشئلةرئنئث بئرئنة اينالعان بولاتئن. ول - ازاتتئق ءذشئن كذرةستة قئزمةتئ مةن رولئ ةرةكشة كورئنئپ، سول كةزةثدةگئ قوعامدئق ومئردةن ابئروي-بةدةلئنئث، ةل ءذشئن ئستةگةن ةثبةگئنئث، ءادئل بيلئگئ مةن قايتپاس باتئرلئعئنئث ارقاسئندا سالماقتئ ورئن العان قايراتكةر.
كذنئ بذگئن وتاندئق تاريحشئ-عالئمدار سئرئم كوتةرئلئسئن زةرتتةؤدة ءبئرقاتار تالاس تؤعئزاتئن پروبلةمالار، شةشئلمةگةن قاراما-قايشئلئقتئ ساتتةر قالئپ قويئپ وتئرعاندئعئن تئلگة تيةك ةتةدئ. بذل باعئتتا اتاقتئ رؤ باسئلارئنئث 1783-1797 جئلدارداعئ كوتةرئلئستةگئ رولئ تؤرالئ ماسةلة داؤلئ كذيئندة قالئپ وتئرعاندئعئن، سئرئم دات ذلئنئث كئشئ جذزدةگئ ئقپالدئ بيلةرمةن قارئم-قاتئناسئنئث ءالسئز زةرتتةلگةندئگئن باسا كورسةتةدئ. بذل - وتة نازار اؤداراتئن ماسةلة. ويتكةنئ، ХҮІІІ عاسئردئث سوثعئ شيرةگئندة رةسةيدئث يمپةريالئق-وتارشئلدئق ساياساتئنئث ولكةگة دةندةپ ةنؤئنة بايلانئستئ، عاسئرلار بويئ ءوزئنئث رولئن ساقتاپ كةلگةن حاندئق بيلئك كئشئ جذزدة داعدارئسقا تئرةلدئ. حان بيلئگئن جويؤدئ ماقسات ةتكةن پاتشا ذكئمةتئ وردادا لاث تؤعئزئپ، سذلتان توپتارئن ءبئر-بئرئنة قارسئ قويئپ قئرقئستئرا باستادئ. وسئنداي جاعدايدا ساياسي تذراقتئلئقتئ ساقتاي الاتئن، الاساپئرانداردئث باستئ سةبةبئ - وتارلئق ساياساتتا جاتقاندئعئن بئردةن تذسئنگةن حالئق قالاؤلئلارئ - بيلةر كئشئ جذزدة بةلسةندئ قيمئلدارئمةن كوزگة ءتذستئ. ولار سئرئم دات ذلئنئث توثئرةگئنة توپتاسقان قاراتاؤ ءبي (ئسئق)، سةگئزباي ءبي (ءتورت قارا)، تورمامبةت ءبي (باي ذلئ)، كوككوز ءبي (كةتة)، دونةن باتئر (ماسقار)، مذرات ءبي (شةركةش)، سئپئرا ءبي (الاشا) ت.ب. بولاتئن. اسئرةسة، سئرئمنئث ةث جاقئن سةرئگئ، تابئن رؤئنان شئققان اتاقتئ ءبي، باتئر تئلةنشئ بوكةنباي ذلئ ةل تاعدئرئ تارازئعا تذسكةن ساتتة بيلئك تئزگئنئن ازاتتئق جولئنداعئ كذرةسپةن بايلانئستئرئپ، 20 جئلعا سوزئلعان كوتةرئلئستئث باستئ جةتةكشئلةرئنئث بئرئنة اينالادئ.
قازاقستاندا پاتشا وكئمةتئنئث وتارشئلدئق ساياساتئنئث كذشةيؤئنة قارسئ حالئق بذقاراسئنئث نارازئلئعئ كةنةسارئ حان باستاعان كةث سيپاتتاعئ جانة ذزاق ؤاقئتقا سوزئلعان كوتةرئلئسكة ذلاسقانعا دةيئن-اق بئرتئندةپ كذشةية تذسكةندئگئ قازاق تاريحئنان ءمالئم. كةنةسارئ قاسئم ذلئ كوتةرئلئسئنئث العاشقئ حابارشئسئ - ХІХ عاسئردئث 20-30 جئلدارئ كئشئ جذزدة بولعان باتئر جولامان تئلةنشئ ذلئنئث قوزعالئسئ ةدئ. بذل جونئندة ايگئلئ تاريحشئ ة.بةكماحانوأ «جةرگئلئكتئ جةرلةردئ عانا قامتئپ، تةز وشكةن جالئن ئسپةتتةس تذردة عانا بولعانئمةن، وندا جاقئنداپ كةلة جاتقان داؤئلدئث دا بةلگئلةرئ بايقالعان ةدئ»، دةپ جازعان بولاتئن. ءابئلقايئر حاننئث باستئ قولداؤشئلارئنئث ءبئرئ، قازاق-قالماق سوعئسئنئث قاهارمانئ بوكةنباي باتئردئث نةمةرةسئ، سئرئم دات ذلئ قوزعالئسئ بةلسةندئ جةتةكشئلةرئنئث ءبئرئ تئلةنشئ باتئردئث ذلئ ءارئ ءبي، ءارئ باتئر جولامان كئشئ ءجذز قازاقتارئ كوتةرئلئسئنئث باسشئسئ بولاتئن. ول ХІХ عاسئردئث 20 جئلدارئ تابئن رؤئ مةكةندةگةن جايئلئمعا، وزةندةرگة، تذزدئ جةرلةرگة باي جاثا ةلةك اؤدانئن پاتشا وكئمةتئ تارتئپ العان كةزدة-اق ءوز رؤئن باستاپ كذرةسكة شئعادئ. كةنةسارئ حاننئث ورتا جذزدةگئ كوتةرئلئسئ باستالعاندا، ولارعا كومةككة بارؤعا اسئققان جولامان باتئر ءوز كةزةگئندة كئشئ جذزدةگئ قازاق رؤلارئنئث باسئم كوپشئلئگئنئث كذرةسئن بئرئكتئرؤشئ بولدئ.
بوكةنباي باتئردئث ذرپاعئ جولامان تئلةنشئ ذلئ باستاعان ذلت-ازاتتئق كوتةرئلئس تاريحئن وقئپ-تانؤ ءذشئن اسا ماثئزدئ رول اتقاراتئن اتاقتئ باتئردئث مذراعاتتاردا ساقتالعان حاتتارئن بئلگةن لازئم. جولاماننئث ورئنبور گةنةرال-گؤبةرناتورئ ةسسةنگة جازعان ةكئ حاتئ مةن ورال كازاچةستأوسئنئث اسكةري اتامانئ گةنةرال-مايور بورودينگة جولداعان حاتئنئث ذلت-ازاتتئق قوزعالئستار تاريحناماسئندا ماثئزئ زور. بذل دةرةكتةردئ تاريحشئلار ا.ريازانوأ، ة.بةكماحانوأ، ج.قاسئمبايةأ، ءا.مذقتار ءوز ةثبةكتةرئندة جاريالادئ دا.
اتاقونئس جةرلةرئن قايتارئپ بةرؤدئ تالاپ ةتكةن جولامان باتئر ديپلوماتيالئق قادامدارئنان ناتيجة شئقپاعاننان كةيئن قارؤلئ قيمئلداردئ ذزدئكسئز جذرگئزئپ وتئردئ. جةر ءذشئن، جوعالتقان جايئلئمدار ءذشئن كذرةس جولامان باتئردئث تاريحي تذلعاسئن الدئثعئ قاتارعا شئعاردئ. سونئمةن بئرگة باتئر پاتشا ذكئمةتئ الداپ قولعا ءتذسئرئپ، جةر اؤدارعان قازاق حانئ، رةفورماتورلئق قئزمةتتةرئ ارقئلئ ةل جادئندا ةرةكشة قالعان مةملةكةت قايراتكةرئ، كذرةسكةر تذلعا ارئنعازئ ءابئلعازئ ذلئ مةن سئرئم باتئردئث بالاسئ ءجذسئپ تارحاندئ تذتقئننان بوساتؤ جونئندة يمپةريالئق بيلئكتئث الدئنا باتئل تالاپتار قويعان بولاتئن-دئ. «ةلةك وزةنئ بويئنداعئ جاثا اسكةري شةپتئ اكةتئثدةر. وندا ءبئزدئ دوس سانايسئزدار. مةن سذراعان جةرلةردئ بةرسةثئز، وندا ءبئز دوس بولامئز، ةگةر بةرمةسةثئزدةر وندا جاؤ بولامئز»، دةپ اشئق مالئمدةگةن جولامان باتئر ءوز زامانئندا كةنةسارئ حاننئث ازاتتئق قوزعالئسئنا قوسئلدئ، ةسةت كوتئبار ذلئمةن شةكارالئق لينيالاردا سوعئس قيمئلدارئن جذرگئزدئ، ءيساتاي تايمان ذلئنئث 1838 جئلعئ اسكةري قيمئلدارئنا قولداؤ كورسةتتئ.
«قورئتا ايتقاندا، ةلئن، جةرئن ازات ةتؤدة قازاقتئث ءبئر عانا اؤلةتئنئث تاريحي ورنئ وسئنداي. سوندئقتان ةرلةرئمئزدئث ةسئمئن ذلئقتاپ، ذرپاققا تانئتؤ قاسيةتتئ تئرلئك دةپ بئلةمئز»، دةپ تذيئندةدئ ءوز ويئن تاريحشئ-عالئم.