قازاقستان جاستارئن جذمئلدئراتئن «باتئس ةؤروپا-باتئس قئتاي» اؤقئمدئ قذرئلئس بولؤئ كةرةك - م.ابةنوأ
حالئقارالئق دةثگةيدةگئ ينأةستيسيالئق مةگاجوبا «باتئس ةؤروپا - باتئس قئتاي» حالئقارالئق كولئك ءدالئزئنئث قذرئلئسئ دا باستالدئ.
جالپئ قذنئ شامامةن 9 ميلليارد دوللارعا باعالانئپ وتئرعان جوبانئث ذزئندئعئ 8 مئث 445 شاقئرئمدئ قذرايدئ. ونئث 2 مئث 787 شاقئرئم قازاقستانننئث اقتوبة، قئزئلوردا، وثتذستئك قازاقستان، جامبئل جانة الماتئ وبلئستارئنئث اؤماقتارئ ارقئلئ وتةدئ.
قئتايمةن شةكارادان باستالاتئن ءدالئز قازاقستان ارقئلئ ءوتئپ، ازيا ةلدةرئ مةن ةؤروپاعا شئعؤدئث وثتايلئ جولئن اشادئ. وزگةلةرگة قالاي ةكةنئ بةلگئسئز، ال قازاقستان ءذشئن اتالمئش جوباعا ارتئلاتئن ءذمئت زور. سةبةبئ ول مئثداعان جذمئس ورئندارئ مةن ةلئمئزدئث وثتذستئك وثئرلةرئنئث ةكونوميكاسئن جةتئلدئرةتئن ذلكةن كذش دةسة بولعانداي. ياعني جوبا بةلگئلةنگةن جوسپارعا ساي ساتئمةن جذزةگة اساتئن بولسا، ةلئمئزدئث كوپتةگةن سالالارئ بويئنشا قالئپتاسقان پروبلةمالار ءبئرشاما شةشئلئپ قالاتئن سياقتئ. بذلاي دةيتئن سةبةبةمئز، كولئك جانة كوممؤنيكاسيا ءمينيسترئ ءابئلعازئ قذسايئنوأ الدئن الا جاسالعان بولجامدار بويئنشا اتالمئش جوبا اياسئندا 2010-2011-2012 جئلدارئ ةلدة جئل سايئن 50 مئث جذمئس ورئندارئ اشئلئپ وتئراتئندئعئن اتاپ وتكةن بولاتئن. ةث قؤانتارلئعئ، جذمئسقا تارتئلاتئن ازاماتتاردئث 90 پايئزئ قازاقتار بولؤئ شارت. ول از بولسا، جوبا اياسئندا ارالاس سالانئ قامتيتئن جذمئس ورئندارئ مةن قئزمةتتةر دة اشئلئپ، وعان 160 مئثعا جؤئق ادام تارتئلادئ دةپ كذتئلؤدة. ال جوبا تولئعئمةن جذزةگة اسا باستاعان ؤاقئتتا وندا 210 مئثعا جؤئق ادام قئزمةت ةتةتئن بولادئ. ءسويتئپ ةلئمئزدة بوس جذرگةن جذزدةگةن جاستار جذمئسپةن قامتئلئپ، جذمئسسئزدئق پروبلةماسئ دا ءبئرشاما وثالا تذسپةك. ال ازئرگة تةك ةلدة جوق ماماندار عانا بولماسا، وزگة قئزمةتتةر بويئنشا شةت ةلدةردةن كادرلاردئ تارتؤعا تئيئم سالئنعان.
سونداي-اق جوبانئ جذزةگة اسئرؤ بارئسئندا ايماقتا ءجذرئپ جاتقان قذرئلئس جذمئستارئنا جةرگئلئكتئ تذرعئندار مةن ايماقتئث ءوندئرئس نئساندارئ تارتئلادئ. دالئزگة بايلانئستئ اتقارئلاتئن جذمئستار ةلئمئزدئث ءبئرقاتار ايماقتارئندا ءوندئرئس وشاقتارئنئث جةدةلدةتئپ اشئلؤئنا نةگئز بولئپ وتئر. مئسالئ حالئقارالئق كولئك ءدالئزئ وتةتئن جامبئل وبلئسئندا سةمةنت پةن اسفالت بيتؤمئ، تةمئر-بةتون بذيئمدارئنئث ءوندئرئسئ جولعا قويئلعان. بذعان قوسا ايماقتا تاعئ تاس، قيئرشئق تاس، تاس كارةرلةرئ دة جذمئس ئستةپ جاتئر. ال قئزئلوردا وبلئسئ جوبا اياسئنداعئ جذمئستارعا 2006 جئلدان بةرئ دايئندالئپ كةلةدئ. ةرتة باستان قولعا الئنعان ءئس-قيمئلداردئث ناتيجةسئندة ايماقتا قيئرشئق تاستاردئث بئرنةشة زاؤئتئ، بيتؤم زاؤئتئ سالئنئپ بئتكةن. وندا ءتئپتئ ءتيئستئ تةحنيكالار دا تارتئلئپ، كاسئپتئك-تةحنيكالئق وقؤ ورتالئعئ دا قذرئلئپتئ. ءسويتئپ جوبا ةلئمئزدئث ءوندئرئس سالاسئندا دا تئث سةرپئن بةرئپ، جاثا ءوندئرئس وشاقتارئنئث جذمئسئن جولعا قويؤعا ئقپال ةتؤدة. جوبا مةملةكةتئمئزدئث 5 وبلئسئن باسئپ وتةدئ. سوندئقتان بذل باعئتتاعئ جذمئستار رةسپؤبليكانئث وزگة دة وبلئستارئندا جذزةگة اسئرئلؤدا. وسئ ورايدا ايتا كةتةتئن تاعئ ءبئر ماسةلة، 2011 جئلئ حالئقارالئق ترانزيت ءدالئزئنئث قازاقستان ارقئلئ وتةتئن ؤچاسكةلةرئنئث قذرئلئس جذمئستارئنا پايدالاناتئن ماتةريالدار تولئعئمةن ةلئمئزدة وندئرئلمةك. كولئك جانة كوممؤنيكاسيا أيسة-ءمينيسترئ دؤلات كوتةربةكوأتئث وزئنة سذيةنسةك، حالئقارالئق ترانزيت جوباسئنئث قازاقستاندئق بولئگئندة ءجذرئپ جاتقان جذمئستارئنا پايدالانئلئپ جاتقان قذم، تةمئر بةتون، سةمةنت بوياؤ، مةتالدار مةن وزگة دة ءتذرلئ ماتةريالداردئث 84 پايئزئ وسئ كةزدئث ءوزئندة-اق قازاقستاندا وندئرئلةدئ ةكةن. ازئرگة ءبئزدئ قيناپ تذرعانئ تةك بةتون عانا. الايدا بذل ماسةلةنئث دة شةشئلةتئن كذنئ الئس ةمةس. ناقتئراق ايتقاندا، 2011 جئلئ اقتاؤداعئ بيتؤم زاؤئتئ ئسكة قوسئلسا، كولئك دالئزئنة قاجةتتئ ماتةريالداردئث بارلئعئ تولئعئمةن ةلدة شئعارئلاتئن بولادئ.
بذل قازاقستاندئقتاردئث حالئقارالئق ءدالئزدئث قذرئلئسئ بئتكةنگة دةيئن كورةتئن يگئلئكتةرئ. ال جوبا اياقتالاتئن بولسا، جذك تاسئمالئ قئتاي-قازاقستان، قئتاي-ورتالئق ازيا، قئتاي-رةسةي-باتئس ةؤروپا مارشرؤتتارئ بويئنشا قامتاماسئز ةتئلئپ، ءدالئز ءبئزدئث تاؤارلارئمئز ءذشئن اسا ماثئزدئ ماگيسترالگة اينالادئ. ناتيجةسئندة اأتوكولئك تاسئمالئ 4 ةسةگة ارتئپ، ولار تاسئمالدايتئن تاؤار كولةمئ 900 مئث توننادان 3،5 ميلليون تونناعا دةيئن ارتادئ دةپ كذتئلؤدة. جوبانئ اياقتاؤ ةل تاؤةلسئزدئگئنئث 20 جئلدئعئنا جوسپارلانئپ وتئر.
ال «نذر وتان»حالئقتئق دةموكراتيالئق پارتياسئنئث وكئلدةرئ، «باتئس ةؤروپا - باتئس قئتاي» حالئقارالئق ترانزيت دالئزئنئث جذزةگة اسئرئلؤ بارئسئن باقئلايتئندئقتارئن ءمالئم ةتتئ. وسئ ورايدا اتالمئش پارتيانئث پارتيالئق باقئلاؤ كوميتةتئنئث جانئنان ارنايئ ساراپتاؤ توبئ قذرئلئپتئ. اتالعان ساراپتامالئق توپ جةتةكشئسئ ألاديمير دأورةسكيدئث ايتؤئنشا، پارتيا وكئلدةرئ بذل جذمئستئ مةملةكةت باسشئسئ نذرسذلتان نازاربايةأتئث الةؤمةتتئك ماثئزئ بار مةملةكةتتئك باعدارلامالاردئ جذزةگة اسئرؤ شارالارئنا ازاماتتئق، پارتيالئق باقئلاؤ جذرگئزؤ اياسئنداعئ مئندةتتةرئنة ساي قولعا العان. ساراپتامالئق توپ قذرامئنا پارلامةنت دةپؤتاتتارئ مةن ءبئرقاتار مةملةكةتتئك ورگانداردئث جانة ذكئمةتتئك ةمةس ذيئمداردئث وكئلدةرئ، سونداي-اق تاؤةلسئز ساراپشئلار ةنگئزئلئپتئ. «سونئمةن قاتار جوبا جذزةگة اسئرئلاتئن ايماقتاردا، قوعامدئق باقئلاؤدئ جذزةگة اسئرؤ ماقساتئندا ايماقتئق، قوعامدئق ساراپتامالئق توپتار قذرئلعان. ال جوباعا بايلانئستئ قذرئلعان 34 قذرئلئس نئسانئندا پارتيالئق باقئلاؤ تئرةكتةرئ جذمئس ئستةيتئن بولادئ. ءبئز ةلدةگئ جذزةگة اسئرئلئپ جاتقان جوبالاردئث اراسئندا وزگة ةمةس، تاپ وسئ «باتئس ةؤروپا-باتئس قئتاي» ترانزيتتئك ءدالئزئن نئسانعا الئپ وتئرمئز. ويتكةنئ اتالمئش جوباعا مةملةكةتتةن قئرؤار قارجئ جذمسالادئ. بذل رةتتة ءبئزدئ جوبانئث قانشالئقتئ ساپالئ بولاتئندئعئ عانا ةمةس، ونئث بارئسئنداعئ جذمئستاردئث قانشالئقتئ تالاپقا ساي جذرگئزئلةتئندئگئ دة تولعاندئرئپ وتئر. سونئمةن قاتار ءبئز وسئ جوبانئث وسئ سالاداعئ باسةكةلةستئكتئ دامئتؤعا قانشالئقتئ ذلةس قوسئپ وتئرعاندئعئن دا بئلگئمئز كةلةدئ»، دةيدئ أ.دأورةسكيي.
ءماجئلئس دةپؤتاتئ مذرات ابةنوأتئث سوزئنشة، «باتئس ةؤروپا-باتئس قئتاي» ءبئرئنشئ كةزةكتة قازاقستاندئقتاردئث مذمكئندئكتةرئن ارتتئراتئن ةكونوميكالئق جوبا. ةكئنشئ جاعئنان ول ذلكةن الةؤمةتتئك جوبا. بذگئندة كولئك ءدالئزئ وتةتئن جولدئث بويئندا 4،5 ميليوننان استام قازاقستاندئقتار تذرادئ. سولاردئث كوپشئلئگئ وسئ ؤاقئتتئث وزئندة-اق ءدالئز قذرئلئسئ ارقئلئ جذمئسپةن قامتئلئپ وتئر. وسئعان وراي «نذر وتان» پارتياسئنئث وكئلدةرئ مةن پارتيانئث پارلامةنتتةگئ فراكسياسئنئث مذشةلةرئ جينالئپ، جوبانئث جذزةگة اسئرئلؤئن باقئلاؤدئ ماقسات ةتئپ وتئر. بذل رةتتة تةك جوباعا جذمسالاتئن قارجئ كولةمئ عانا ةمةس، ونئث ساپاسئ مةن وسئ جوبا اياسئندا جذمئس ئستةپ جاتقان ازاماتتاردئث الةؤمةتتئك جاعدايلارئ مةن قذقئقتارئنئث قورعالؤئ، جةرگئلئكتئ شاعئن جانة ورتا بيزنةستئث وسئ ئسكة ارالاسؤ ماسةلةلةرئ دة باستئ نازاردا بولادئ. دالئزگة قاتئستئ قذرئلئس ماتةريالدارئنان باستاپ، قذرال-جابدئقتارمةن قامتؤ، جذمئسشئلاردئث قاجةتتئلئكتةرئ سياقتئ ماسةلةلةردئث بارلئعئ جةرگئلئكتئ ايماقتاردا شةشئلةدئ. «سول سةبةپتئ ءبئز قولعا العالئ وتئرعان شارا وتة ماثئزدئ. بذدان وزگة ءبئز وسئ سالا الةمدةگئ ةث مئقتئ دةگةن مةنةدجمةنت نةگئزئندة جذمئس ئستةسة دةگةن نيةتتةمئز. سوندا عانا ءبئزدئث جذمئسشئلارئمئزعا حالئقارالئق تالاپتارعا ساي جاعدايلار جاسالاتئن بولادئ. ايتپةسة «باياعئ جارتاس، سول جارتاس» كذيئندة قالئپ، ةثبةككةرلةردئث قذقئقتارئنئث تولئق ساقتالاتئنئنا ةشكئم دة كةپئل بولا المايدئ. جالپئ قازئر اتالمئش جوبانئث قذرئلئسئ بويئنشا بةلگئلةنگةن ءتارتئپ پةن زاث بذزؤشئلئقتار وسئ كةزدئث وزئندة-اق ورئن الئپ وتئر. ارينة، ولار سونشالئقتئ قورقئنئشتئ بولماعانئمةن وسئ بةتئمةن كةتة بةرسة، نةشة ءتذرلئ سذمدئقتاردئث كؤاسئ بولارئمئز انئق. سوندئقتان وسئنداي كةمشئلئكتةردئ بولدئرماؤ ءذشئن بئزگة حالئقارالئق ستاندارتاردئ ةنگئزؤ قاجةت. وسئ تذرعئدان العاندا دا ءبئزدئث جذمئسئمئز وتة ماثئزدئ دةپ بئلةمئن» دةيدئ دةپؤتات.
«باتئس ةؤروپا-باتئس قئتاي» جوباسئ ةلئمئزدئث جاستارئن جذمئلدئراتئن كةزئندةگئ «بايكال، امؤر ماگيسترالئ» سياقتئ اؤقئمدئ قذرئلئس بولؤئ كةرةك. وسئعان قاراي قازئر اتالمئش جوبانئث جذمئستارئنا نةگة جاستاردان قذرئلعان قذرئلئس وتريادتارئ تارتئلمايدئ دةگةن سئثايداعئ ساؤالدار تؤئنداپ وتئر. ونئث ذستئنة «جاسئل ةل» باعدارلاماسئنئث وكئلدةرئ دة قذرئلئس جذمئستارئ بارئسئندا تابيعاتتئ لاستاؤ ارةكةتتةرئنئث جولئن كةسئپ وتئرسا، نذر ذستئنة نذر بولار ةدئ. بذل جاستار ءذشئن ءبئرئنشئ كةزةكتة جاثا جذمئس ورئندارئ، ةكئنشئدةن تاربية بولماق»، دةگةن دةپؤتات بذل ءئستئث ةكئنشئ قئرئن دا اشتئ.
«باتئس ةؤروپا-باتئس قئتاي» ءسوز جوق ةلدئث ةكونوميكاسئن ئلگةرئ جةتةلةيتئن ذلكةن جوبا. مةملةكةت وعان قئرؤار قارجئ ءبولئپ، ذلكةن ماثئز بةرئپ وتئر. ال «نذر وتان» پارتياسئنئث جوبا اياسئنداعئ قذرئلئس جذمئستارئنئث بارئسئن باقئلاؤعا الؤئ دا كوثئلگة قونئمدئ ءئس بولدئ. ويتكةنئ، ةلدةگئ ءتذرلئ قذرئلئس نئساندارئن سالؤعا نةمةسة ذلكةن عيماراتتارعا كذردةلئ جوندةؤ جذرگئزؤگة مةملةكةتتةن بولئنگةن ميللياردتاعان سومالاردئث قذمعا سئثگةن سؤداي بولئپ كةتكةن كةزدةرئنئث سان مارتة كؤاسئ بولعانبئز. كةيئننةن ساپاسئز عيماراتتار مةن تولئق جوندةلمةگةن نئساندار قوسئمشا پروبلةمالار تؤدئرئپ جاتادئ. ونئث ذستئنة ةلدةگئ ةثبةككةرلةردئث قذقئقتارئنئث قورعالؤئ دا بذگئنگئ كذننئث وزةكتئ ماسةلةلةرئنئث ءبئرئ. قورئتا كةلگةندة، باياعئداي بةي-بةرةكةت، باقئلاؤسئز، قاداعالاؤسئز قالاي بولسا-سولاي اتقارئلاتئن ئستةرگة توقتاؤ سالاتئن كةز جةتكةن سياقتئ. ءوسئپ-وركةندةپ كةلة جاتقان ةلمئز دةپ بوس ئشقئنؤدان گورئ، كةز-كةلگةن ءئستئ سول وركةنيةتتئ ةلدةردةگئدةي تازا، جيناقئ، مادةنيةتتئ تذردة جذزةگة اسئراتئنداي جاعداي جاسالؤئ قاجةت. «نذر وتان» پارتياسئنئث باستاماسئ وسئ باعئتاعئ يگئ قادام. اتالمئش شارا اتقارئلاتئن ءئستئث ناتيجةلئلئگئن ارتتئرماسا، كةمئتة قويماسئ انئق.