ناؤرئزدئث ب ذ ذ دةثگةيئندة مويئندالؤئ دذنيةجذزئندةگئ گةومادةني ذدةرئستةردئث وزگةرة باستاعاندئعئنئث ايعاعئ - ة. سايئروأ

21-ئ. قازاقپارات /ةرلئك ةرجان ذلئ/ - جؤئردا ب ذ ذ «حالئقارالئق ناؤرئز كذنئ» دةگةن ارنايئ قارار قابئلدادئ
None
None

ءبئز وسئعان وراي قوعامداعئ جاثا كوزقاراس پةن بةت بذرئستاردئث بارئسئ تؤرالئ ءوز پايئمداؤلارئمةن ءبولئسؤ ءذشئن مادةني ساياسات جانة ونةرتانؤ ءينستيتؤتئنئث ديرةكتورئ، ساياساتتانؤ عئلئمئنئث كانديداتئ ةرلان سايئروأ مئرزانئ اثگئمةگة تارتقان ةدئك.

- ناؤرئز مةيرامئنئث قوعامداعئ ماثئزئ مةن رولئ ءوز باعاسئن الدئ ما؟

-كةثةس ذكئمةتئ كةزئندة تةك قانا قازاق حالقئ ةمةس، بذكئل تذركئ حالئقتارئنئث تاريحي جادئ، مادةني كودئ وزگةرئسكة ذشئرادئ. سولاردئث ةث نةگئزگئسئ ورتاق سالت-داستذرلةرئنة، ورتاق مةيرامدارئنا، ورتاق وي-ساناسئنا بايلانئستئ. ول كةزدة «تذركئ حالئقتارئنئث باسئ بئرئگئپ كةتةدئ» دةگةن قورقئنئشتان الشاقتاتؤ ساياساتئن ةنگئزؤ ءذشئن "پانتذركيزم" دةگةن تةرمين كئرگئزگةن. سول ارقئلئ تذركئ حالئقتارئن ءسذت بةتئنة شئعار قايماقتارئنان ايئردئ. كةثةس ذكئمةتئنئث وسئنداي تاعئ ءبئر ساياساتئ ناؤرئز مةيرامئنا بايلانئستئ. ونئ ةؤرازيا حالئقتارئنئث كوپتةگةن ذلتتارئ مةن ذلئستارئ مةرةكةلةيدئ. ناؤرئز مةيرامئنئث تاريحئ مذسئلماندئققا دةيئنگئ كةزةثنةن باستالادئ. ءوزئثئز بئلةسئز، ورتالئق ازيادا وعان دةيئن پارسئ وركةنيةتئنئث اسةرئ مولداؤ بولعان. بذل مةرةكة كذن مةن ءتذننئث تةثةلگةن كةزئنة سايكةس كةلةدئ. قئستان امان شئققان ءتورت تذلئك مال ناؤرئزدان باستاپ ازئعئن ءوز تذياعئمةن تاؤئپ، اياعئنان تئك تذرئپ كةتةدئ. بذكئل حالئق ءوزئنئث قئستاعئ قيئنشئلئقتارئ كةلةسئ جئلئ قايتالانباسئن جانة جاقسئلئق بولسئن دةپ سول كذنئ ءبئر-بئرئنة ذلكةن تارتؤ جاساپ، ذيلةرئنة بارئپ جاقسئ-جاقسئ لةبئزدةر ايتئسادئ. «ذلئستئث ذلئ كذنئ» دةگةن وسئدان شئعادئ. وسئ كذندةرئ ادامداردئث ءبئر-بئرئنة دةگةن وكپة-رةنئشئ كةشئرئلةدئ. بذل مةيرامنئث ةتنوگرافيالئق ءمانئ دة وتة زور. سونئمةن بئرگة ناؤرئز مةرةكةسئ ذلتارالئق تاتؤلئقتئ، بئرلئكتئ، ادامداردئث ءبئر-بئرئنة دةگةن باؤئرمالدئعئن دارئپتةيدئ. سوندئقتان دال وسئ مةيرامدا قازاقستاندا تذرئپ جاتقان باسقا ذلتتار مةن ذلئستاردئ قازاق حالقئنئث اينالاسئنا توپتاستئراتئن ذلكةن ءبئر فاكتور بولؤعا بارلئق نةگئز بار. سةبةبئ ناؤرئز دةموكراتيالئق تذردةگئ مةيرام. وندا ادامدار ناسئلئنة، ذلتئنا، تئلئنة بولئنبةي بارلئعئ تةث دةپ قاراستئرئلادئ، حالئق ءبئر-بئرئنة تاپتئق، توپتئق تذرعئدان جانة جاس مولشةرئنة قاراي بولئنبةيدئ. كةدةي-كةپشئك باي اؤلةتتئث ذيئنة بارئپ جاراپازان جاساي الادئ، جاسئ كئشئ ادامدار دا ذلكةن ادامدارمةن ويناپ-كذلئپ جذرة الادئ. بذل ذلتتاردئ تةك قانا رؤحاني، ساياسي تذرعئدا ةمةس، سونئمةن بئرگة ادامگةرشئلئك تذرعئدان توپتاستئراتئن، بولاشاققا جةتةلةيتئن الةؤمةتتئك ساياسي ماثئزئ بار وقيعا.

- ناؤرئز مةرةكةسئنئث ب ذ ذ تاراپئنان مويئندالؤئ وسئعان بايلانئستئ دةؤگة بولا ما؟

-جاقئندا بذل مةيرامدئ ب ذ ذ دذنيةجذزئندةگئ نةگئزگئ مةيرامداردئث قاتارئنا قوستئ. بذل تذركئ الةمئنئث دذنيةجذزئندةگئ ساياسي، گؤمانيتارلئق ماثئزئنئث كذننةن-كذنگة ءوسئپ كةلة جاتقانئنئث ايقئن بةلگئسئ. بذرئن ةأروسةنتريستئك باعئت ذلكةن رول اتقارئپ تذرعان كةزدة مذنداي مةيرامداردئ دذنيةءجذزئ حالئقتارئ مةيرامدارئنئث قاتارئنا قوسؤ مذمكئن ةمةس ةدئ. ناؤرئز مةيرامئن ب ذ ذ-نئث حالئقارالئق مةيرامداردئث قاتارئنا كئرگئزؤئ دذنيةجذزئندةگئ گةومادةني ذدةرئستةردئث وزگةرئپ بارا جاتقانئنئث، وندا تذركئ حالئقتارئ رولئنئث ءوسئپ كةلة جاتقانئنئث ءبئر ايعاعئ. وسئ ذدةرئستةن كةيئن تذركئ مادةنيةتئنئث حالئقارالئق ارةناداعئ وزةكتئلئگئ ارتا تذسةدئ. ويتكةنئ تذركئ الةمئنئث الةمدئك مادةنيةتكة قوسقان ذزةثگئسئ، كيئز ءذيئ مةن ارباسئ كةزئندة ادامداردئث دامؤئن ذشاق، راكةتا ذشئرؤمةن تةث دارةجةدة كوتةرئپ، وركةنيةتتئث دامؤئن جئلدامداتئپ جئبةرگةن.

- بذل ذدةرئستةر تذركئ الةمئنئث حالئقارالئق ارةنادا قايتادان رةنةسسانس بولئپ جاتقانئن كورسةتؤدئث ءبئر ايعاعئ بولؤئ مذمكئن بة؟

-قازئر دذنية ءجذزئن ذلكةن گةوساياسي، گةومادةني وزگةرئستةر شارپئپ كةلة جاتئر. ХХІ عاسئردئث 2-شئ جارتئسئندا مادةنيةت دةگةن ذلكةن ستراتةگيالئق ذعئمعا اينالادئ. سوندئقتان وسئ مةيرامدئ كئرگئزؤ بئرئنشئدةن مادةنيةت ذعئمئنئث كةثةيئپ جاتقانئن كورسةتةدئ. ةكئنشئدةن ازيا حالئقتارئنئث دذنيةجذزئلئك گةومادةني ارةناداعئ رولئنئث ارتئپ كةلة جاتقانئنئث بئردةن-ءبئر كورئنئسئ. مئسال ءذشئن XVIII-XX عاسئرلاردا ةكونوميكا دةگةن ذعئم تذراقتئ بولدئ. ةكونوميكالئق داعدارئستار حح عاسئردئث 30-شئ جئلدارئنا دةيئن كاپيتاليستئك ةلدةردئ شارپئمادئ. 30-شئ جئلداردان كةيئن دة ءوتة سيرةك بولدئ. ال ХХ عاسئردا 10 جئلدئث ئشئندة الةم قانشاما ةكونوميكالئق داعدارئستاردئ باستان كةشئردئ. ةكونوميكا قازئر تذراقتئ ذعئم بولؤدان قالئپ بارا جاتئر. دذنيةجذزئندة تذراقتئ ذعئمداردئث ءبئراق نارسةسئ بار. ول - مادةنيةت. ةندئ مادةنيةت دةگةن ذعئمنئث رولئ وسةدئ. دةمةك ول ادامزاتتئث دامؤئنداعئ كورسةتكئشتةردئث بئرئنة اينالادئ. سوندئقتان ءبئز وسئنداي ذدةرئستةرگة بذگئننةن باستاپ دايئن بولؤئمئز كةرةك. ياعني ةتةك-جةثئمئزدئ جيئپ، ءتول مادةنيةتئمئزدئث بايلئعئن تذگةندةپ، جذيةلئ تذردة جذمئستار اتقارؤئمئز قاجةت.

- مادةنيةتتئث ءوزئ ادامداردئث ءبئر-بئرئمةن سذحباتتاسؤئ ارقئلئ پايدا بولاتئن نارسة عوي. قازئر ناؤرئز مةرةكةسئنئث زةرتتةلؤئ قاي دةثگةيدة؟

-الةمنئث وركةندةؤئ مادةنيةتتئث ءبئر-بئرئمةن قابئسؤئ، اسةر ةتؤئ، ءوزارا ديالوگقا بارؤئ ارقئلئ قالئپتاسادئ. سول سةبةپتئ دذنيةجذزئندةگئ مادةني ذدةرئستةر، قذبئلئستار مةن مةيرامداردئ تازا تذركئلئك، ءيسلامدئق دةپ ايتؤعا ةشقانداي نةگئز جوق. ورتالئق ازياعا ءيسلام مادةنيةتئ ةنة باستاعانعا دةيئن پارسئ، ءذندئ مادةنيةتئنئث ذلكةن ديالوگئ بولئپ، ءبئر-بئرئنة اسةرئ وتة كذشتئ بولعان. سونئث ناتيجةسئندة مذندا كذشتئ مادةنيةت پايدا بولدئ. ناؤرئز مةيرامئندا پارسئ-تذركئ مادةنيةتتةرئ قارئم-قاتئناسئنئث ةلةمةنتتةرئ مول. بذگئنگئ تاثدا ناؤرئزدئ مادةني قذبئلئس رةتئندة زةرتتةؤ حالئقارالئق دارةجةدة ءجذرؤئ كةرةك. سةبةبئ ناؤرئز مةيرامئندا ةؤرازيا حالئقتارئ مادةنيةتتةرئنئث ةلةمةنتتةرئ وتة كوپ. سوندئقتان ونئ زةرتتةؤ ءذشئن حالئقارالئق، مةملةكةت ارالئق دارةجةدة جاعداي جاساؤ كةرةك. بذل مةيرامدا بذگئن زةرتتةلگةنئنةن زةرتتةلمةگةن ةلةمةنتتةرئ وتة كوپ. تذركسوي اياسئندا بولا ما، باسقا مةملةكةتارالئق ذيئمدار اياسئندا بولا ما، ناؤرئزدئث تابيعاتئن، مادةنيةتكة، ئزگئلئك پةن ادامگةرشئلئككة پسيحولوگيالئق اسةرئن زةرتتةيتئن ذلكةن ورتالئقتار قذرئلؤ قاجةت. ويتكةنئ بذگئنگئ تاثدا ازيا مادةنيةتئنئث نةگئزگئ ةلةمةنتتةرئ ادامداردئث جادئندا، سالت-ءداستذرئ مةن ساناسئندا عانا قالئپ، قاعازعا تذسئرئلمةگةن. ال باتئس ةلدةرئنئث مةيرامدارئنئث ءبارئ حاتقا ءتذسئپ، جازئلعان. ةندئ ورتالئق ازيا ةلدةرئندة ذلكةن قذبئلئس بولئپ جاتقان مةيرامداردئ زةرتتةؤدئث كةشةندئ باعدارلاماسئن جاساؤ بئردةن-ءبئر وزةكتئ ماسةلة بولئپ وتئر.

- ةؤرازيا كةثئستئگئندةگئ كوپتةگةن ذلت پةن ذلئستار ءذشئن الداعئ ؤاقئتتا ناؤرئزدئث جاثا جئل مةرةكةسئ رةتئندة تويلانؤ مذمكئندئگئن قالاي باعالايسئز؟

-اراب ةلدةرئ ءوزئنئث كذنتئزبةسئن حيجرادان باستايدئ. بذل دذنيةجذزئلئك اعئمعا قايشئ كةلمةيدئ. ولاردئث ءوز مادةنيةتئ بار. سول سياقتئ قئتاي دا ءوزئنئث جاثا جئلئن اقپاندا وتكئزةدئ. جالپئ ةؤرازيا حالئقتارئنئث ءبارئ بئرنةشة مادةنيةتتئث يةسئ. شئنئندا جاهاندانؤ كةزئندة قانداي دا ءبئر ةلدئث ءبئر عانا مادةنيةتتئث اياسئندا توماعا تذيئق بولئپ قالؤئ مذمكئن ةمةس. قازاقستاندا دا جاثا جئلدئ ناؤرئزدا تويلاؤعا بولادئ. بذل ءذشئن بئزگة ونئث ذيلةسئمئن جاساؤ كةرةك. ويتكةنئ جةلتوقسانئث 31-ئنةن قاثتاردئث 1-ئنة قاراعان تذندة اتاپ وتئلةتئن قازئرگئ جاثا جئل مةرةكةسئ رةسةي يمپةرياسئنئث مادةني ةكسپانسياسئ ةلةمةنتتةرئنئث ءبئرئ. وعان حالئق كئنالئ ةمةس. سوثعئ 20 جئلدئث ئشئندة حالئق ناؤرئزدئث ءمان-مازمذنئن ءتذسئنئپ، فيلوسوفيالئق ماعئناسئن ذعئنا باستادئ. ءبئزدئث نةگئزگئ مئندةت ةندئ وسئلاردئث اراسئنداعئ ذيلةسئمئن تابؤ بولماق. ويتكةنئ ادامداردئث بويئندا مادةنيةتتئث ةلةمةنتتةرئ نةعذرلئم كوپ بولاتئن بولسا، ءبئلئمئ، سانا-سةزئمئ سوعذرلئم جوعارئ بولادئ. سول سةبةپتئ بويئمئزعا ءسئثئپ كةتكةن كةيبئر مادةني قذبئلئستاردئ جوققا شئعارماي، ءوزئمئزدئث تةرةثدةگئ قذبئلئستارئمئزدئ بويئمئزعا ءسئثئرؤ ارقئلئ مادةني تةپة-تةثدئكتئ ساقتاؤئمئز قاجةت. وندا مادةنيةتتئث بئرةؤئن دامئتا وتئرئپ، ةكئنشئسئن تةپةرئشكة سالماؤ كةرةك. ولاردئث قايسئسئ ومئرشةث بولاتئنئن ءومئردئث ءوزئ شةشةدئ.

- ناؤرئزدئث ساياسي، الةؤمةتتئك جانة مادةني رولئ قازئر قانشالئقتئ پايدانئلئپ وتئر؟

-بئرئنشئدةن، ناؤرئز قازاق مةملةكةتئنئث رةسمي مةيرامدارئنئث ءبئرئ بوپ جاريالاندئ. بذل وتة ذلكةن جةتئستئك. ول وتارلئق مادةنيةتتةن اقئرئنداپ ارئلا باستاعانئمئزدئ كورسةتةدئ. ءتول مادةنيةتتئث وزةكتئلئگئ تةك قازاقتار ءذشئن عانا ةمةس قازاقستانداعئ باسقا حالئقتار ءذشئن كوكةيكةستئ ماسةلةگة اينالعانئن ايقئنداپ وتئر. بذل ذلكةن گؤمانيتارلئق ماعئناعا ية قادام. ةكئنشئدةن، قاثتارداعئ جاثا جئلعا قاراعاندا ناؤرئز مةيرامئ قازاقستاندا مادةني تذرعئدا وتةدئ. ءوزارا قارئم-قاتئناستا ادامداردئث ءبئر-بئرئنة دةگةن سةزئمئن وياتؤداعئ جانة ذلت پةن ذلئستاردئ جاقئنداتؤداعئ رولئ وتة جوعارئ. الةؤةتئ دة كذننةن-كذنگة ارتئپ كةلةدئ. ءبئراق ول ءالئ تولئق پايدالانئلماي كةلةدئ. بذل ءذشئن ناؤرئزدئ وتكئزؤ جونئندة عئلئمي زةرتتةؤلةر قاجةت. مةيرامداردئ وتكئزةتئن ارنايئ ءينستيتؤتتار قذرؤ كةرةك. ناؤرئز - كذن مةن ءتذننئث تةثةلگةن ؤاقئتئ عانا ةمةس، وندا گؤمانيتارلئق، مادةني، ساياسي، فيلوسوفيالئق جانة پسيحولوگيالئق تذرعئدا زةرتتةلمةگةن نارسةلةر وتة كوپ. سونداي-اق بذل جةردة قوعامنئث ءوزئنئث دة باستاماسئ بولؤ كةرةك. ناؤرئز مةرةكةسئن جوعارئ دةثگةيدة وتكئزؤگة دةگةن سذرانئسئ قاجةت. قورئتا ايتقاندا، الدئمةن مةملةكةتتئك تذرعئدا كونسةپتؤالدئ شةشئم جانة قازاقستان حالقئنئث ئسكةرلئگئ قاجةت.

سوڭعى جاڭالىقتار